खंडोबा मंदिर

नवापुरा, ता. वडोदरा, जि. वडोदरा

गुजरातची ‘संस्कारी नगरी’ म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या वडोदरा या सांस्कृतिकदृष्ट्या समृद्ध शहरात भगवान खंडोबांचे एक प्राचीन मंदिर आहे. खंडोबा हे दक्षिण भारतातील एक श्रद्धेय लोकदैवत आणि महाराष्ट्राचे कुलदैवत आहेत. दोन शतकांहून अधिक काळ भक्कमपणे उभे असलेले हे पवित्र मंदिर खंडोबा, म्हाळसा आणि बाणाई यांच्या मूर्तींनी सुशोभित आहे. गायकवाड राजघराण्याप्रमाणेच शहरातील असंख्य मराठी कुटुंबे या मंदिराला आपले आध्यात्मिक केंद्र मानतात. दरवर्षी चंपाषष्ठीला राजघराण्यातील सदस्यांसह हजारो भाविक खंडोबा आणि म्हाळसा देवीच्या पारंपारिक आणि भव्य विवाह सोहळ्याचे साक्षीदार होण्यासाठी येथे जमतात.

खंडोबा हे गायकवाड घराण्याचे कुलदैवत आहे. याचा ऐतिहासिक संदर्भ १७२१ पर्यंत जातो, जेव्हा छत्रपती शाहू महाराज प्रथम यांचे सेनापती पिलाजीराव गायकवाड यांनी मुघलांकडून वडोदरा जिंकून घेतले. त्यानंतर शाहू महाराजांनी हे शहर त्यांना जहागीर म्हणून दिले. १८ व्या शतकाच्या मध्यापर्यंत गायकवाडांनी बडोद्यावर आपले शासन प्रस्थापित केले होते. या घराण्याचे मूळ आडनाव ‘मंत्र’ होते. एका दंतकथेनुसार, त्यांचे पूर्वज नंदाजीराव यांनी एकदा एका वाघापासून गाईचे रक्षण करून तिला आपल्या घरी (कवाड) सुरक्षित आणले होते, ज्यामुळे या घराण्याला ‘गायकवाड’ हे नाव मिळाले. त्यांचे मूळ गाव पुणे जिल्ह्यातील हवेली तालुक्यातील ‘भारे’ हे होते. नंदाजींचे नातू, पनाजी उर्फ दामाजी (पहिले), हे शाहू महाराजांचे सेनापती खंडेराव दाभाडे यांच्या हाताखाली कार्यरत होते. बडोदा राज्याचे संस्थापक पिलाजीराव हे दामाजींचे पुतणे होते. ३ मे १७२८ रोजी शाहू महाराजांनी त्यांना दावडी-निमगाव हे गाव वंशपरंपरागत भेट म्हणून दिले, ज्यामुळे गायकवाड घराण्याला ‘दावडीचे गायकवाड’ ही ओळख मिळाली. पुणे जिल्ह्यातील राजगुरुनगरजवळ असलेले दावडी-निमगाव हे १५ व्या शतकापासून खंडोबा उपासनेचे प्रसिद्ध केंद्र आहे. गायकवाड कुटुंब दावडी-निमगावच्या खंडोबांना आपले कुलदैवत मानत असे. १७८६ मध्ये महाराज फत्तेसिंह गायकवाड यांनी या कुलदैवताची मूर्ती वडोदरात प्रतिष्ठापित केली आणि आपल्यासोबत ही पवित्र परंपरा आणली. एका दंतकथेनुसार, खंडोबांच्या निस्सीम भक्त असलेल्या येसूबाई नावाच्या एका महिलेला स्वप्नात शहराच्या तलावात देवाची मूर्ती असल्याचे दिसले. माहिती मिळाल्यावर महाराज फत्तेसिंह गायकवाड यांनी तलाव आणि मूर्तीचा शोध घेण्याचे आदेश दिले. अखेरीस ही मूर्ती एका तलावात सापडली, जो आज ‘खंडेराव तलाव’ म्हणून ओळखला जातो. त्यानंतर मंदिराची उभारणी करून विधिवत मूर्तीची प्रतिष्ठापना करण्यात आली.

नवापुरा येथील आर. व्ही. देसाई रोडवर स्थित हे मंदिर संकुल सुमारे पाऊण एकर परिसरात पसरलेले आहे. पारंपारिक दुमजली वाड्यासारख्या दिसणाऱ्या कमानीच्या प्रवेशद्वारातून आत गेल्यावर, साधू-संतांसाठी बांधलेल्या धर्मशाळांनी वेढलेले एक अंगण लागते. ऐतिहासिक नोंदींनुसार, या धर्मशाळा महाराज खंडेराव गायकवाड यांनी ६४,५७९ रुपये खर्च करून बांधल्या होत्या. परिसरातील एका इमारतीत गायकवाड घराण्याचे छोटे खाजगी ग्रंथालय आहे.

अंगणातील एक वैशिष्ट्य म्हणजे ६० फूट उंच, तीन मजली दीपमाळ, ज्यामध्ये सुमारे २३० लहान कोनाडे आहेत, जिथे उत्सवाच्या वेळी दिवे लावले जातात. जवळच येशू मुरलीबाई आणि मल्हारेश्वर महादेव यांची मंदिरे आहेत. त्यांच्या समोर नागर शैलीत बांधलेले खंडोबांचे मुख्य मंदिर आहे. दगडी बांधकामाच्या या मंदिरात दहा खांबांवर आधारलेला सभामंडप, अंतराळ आणि गर्भगृह आहे. सभामंडपावर घुमटाकार शिखर आहे, तर गर्भगृहावर नागर शैलीतील उंच उरुशृंग प्रकारचे शिखर आहे. घुमटाजवळ हत्ती आणि ध्यानस्थ ऋषींच्या मूर्ती कोरलेल्या दिसतात. या मंदिराचे एक वैशिष्ट्य म्हणजे सभामंडपाच्या आतील छतावर असलेली रंगीत चित्रे. या चित्रांमध्ये रामायण, महाभारत आणि कृष्णाच्या जीवनातील प्रसंग मराठी शैलीत (उदा. नऊवारी साडीतील गोपी) अतिशय जिवंतपणे रेखाटले आहेत. या दृश्यांमधील बारकावे मंदिराच्या समृद्ध धार्मिक कला परंपरेचे दर्शन घडवतात.

सभामंडपात एका उंच चौथऱ्यावर खंडोबांचे वाहन असलेल्या घोड्याची संगमरवरी मूर्ती आणि दगडी नंदी आहे, ज्यांच्या मध्ये कासवाची मूर्ती आहे. अंतराळात गणेश आणि हनुमानाची मंदिरे आहेत. गर्भगृहात शिवपिंड आहे आणि त्याच्या मागे, सुंदर कोरीव काम केलेल्या लाकडी देव्हाऱ्यात खंडोबा आणि बाणाई यांच्या शांत मूर्ती आहेत. लाकडी देव्हाऱ्याच्या वर दोन वाघ कोरलेले आहेत. मुख्य मूर्तींच्या डाव्या बाजूला खंडोबांची अश्वारूढ मूर्ती आहे. मुख्य मंदिराच्या शेजारी बाणाईचे स्वतंत्र मंदिर आणि पवित्र तुळशी वृंदावन आहे. बाणाई आणि म्हाळसा या दोघींनाही खंडोबांच्या पत्नी मानले जाते.

गायकवाड राजघराण्याद्वारे संचालित देवस्थान ट्रस्टद्वारे या मंदिराचे व्यवस्थापन केले जाते. मंदिर भाविकांसाठी दररोज सकाळी ९ ते १२ आणि दुपारी ४ ते रात्री ८ या वेळेत खुले असते. वडोदरातील मराठी समुदायाचे आध्यात्मिक हृदय असलेल्या या मंदिरात भाविकांची सतत वर्दळ असते. चंपाषष्ठीला खंडोबा आणि म्हाळसा यांचा विवाह सोहळा मोठ्या थाटामाटात साजरा केला जातो. पाच दिवस आधीपासूनच तयारी आणि विधी सुरू होतात. लग्नाच्या आदल्या दिवशी राजघराण्यातील सदस्यांच्या उपस्थितीत पारंपारिक हळदीचा कार्यक्रम होतो. चंपाषष्ठीच्या सकाळी मंदिरात लघु रुद्र, अभिषेक आणि आरती केली जाते. संध्याकाळी ५ च्या सुमारास शहरातील बोलाई माता मंदिरापासून पारंपारिक मराठी वेशभूषेतील भाविक, भजनी मंडळे आणि अश्वारूढ स्वारांसह पालखी मिरवणूक निघते. रात्री ७ वाजेपर्यंत ही मिरवणूक खंडोबा मंदिरात पोहोचते, जिथे राजघराणे आणि हजारो भाविकांच्या उपस्थितीत हा दिव्य विवाह सोहळा संपन्न होतो. या शुभ दिवशी विविध स्थानिक संस्थांकडून भाविकांना प्रसाद वाटला जातो.

मुख्य वैशिष्ट्ये

  • वडोदरा शहर केंद्रापासून ४ किमी अंतरावर स्थित
  • वडोदरा येथून एसटी बसेस आणि खाजगी वाहतुकीद्वारे पोहोचता येते
  • खाजगी वाहने मंदिराच्या निश्चित पार्किंग क्षेत्रात नेता येतात
  • जवळच राहण्याची आणि भोजनाची सोय उपलब्ध आहे
  • संपर्क: मंदिर कार्यालय – ८५१११७९९३७
  • मंदिराचे ठिकाण: https://maps.app.goo.gl/NjMeCPbXGKCKgVAz9
Back To Home