कष्टभंजन हनुमान मंदिर

परीखा, ता. डभोई, वडोदरा

प्रत्येक स्वामीनारायण मंदिरात मुख्य आराध्य दैवत भगवान श्रीकृष्ण असतात. मात्र, एक स्वामीनारायण मंदिर याला अपवाद आहे. सारंगपूर येथे एक स्वामीनारायण मंदिर आहे जिथे मुख्य दैवत हनुमान आहेत. सारंगपूरच्या प्रसिद्ध मंदिरातील कष्टभंजन हनुमानाच्या मूर्तीची प्रतिकृती परीखा येथील कष्टभंजन हनुमान मंदिरात स्थापित करण्यात आली आहे. सारंगपूरला जाऊ न शकणारे अनेक भक्त येथे येतात. लोक येथे मुक्या प्राण्यांच्या आरोग्यासाठीही प्रार्थना करतात. ज्यांना परदेशात जाण्याची इच्छा आहे, ते अनेकदा आपले पासपोर्ट हनुमानाच्या चरणी ठेवून नवस करतात.

या मंदिराचा इतिहास १६५ वर्षांहून अधिक जुना आहे. १८५७ मध्ये भारतात स्वातंत्र्यसंग्राम सुरू होता. कानपूरमध्ये स्वातंत्र्यवीर तात्या टोपे ब्रिटीश सैन्याविरुद्ध निकराने लढा देत होते. त्याच काळात, २२ नोव्हेंबर १८५७ (मार्गशीर्ष शुक्ल षष्ठी) रोजी परीखा येथील मंदिरात कष्टभंजन हनुमानाची मूर्ती प्रतिष्ठित करण्यात आली. एका दंतकथेनुसार, ही मूर्ती मूळतः स्वामीनारायण संप्रदायाचे आध्यात्मिक उत्तराधिकारी गोपाळानंद स्वामी यांच्या मार्गदर्शनाखाली वडोदरा येथील एका मंदिरासाठी बनवण्यात आली होती. ही मूर्ती कानाभाई बोटादवाला यांनी घडवली होती, ज्यांनी सारंगपूरची मूर्तीही बनवली होती. मात्र, मंदिराच्या रचनेच्या तुलनेत मूर्तीचा आकार लहान असल्याने, भक्तांनी नवीन मूर्तीची विनंती केली. गोपाळानंद स्वामींनी ती मान्य केली आणि ही मूर्ती काही काळ वडोदरा येथे राहिली.

दरम्यान, गोपाळानंद स्वामींचे शिष्य उपेंद्रानंद स्वामी धार्मिक प्रवचनासाठी परीखा येथे आले. तिथे ईश्वरभाई पटेल नावाच्या एका भक्ताने त्यांना आपल्या समस्या सांगितल्या. पटेल यांच्याकडे मोठी मालमत्ता होती, पण वारस नसल्याचे दुःख त्यांना होते. त्यांनी असेही सांगितले की, साथीच्या आजारामुळे गावातील अनेक जनावरे दगावली आहेत आणि भविष्यात असे होऊ नये किंवा झाल्यास त्यातून सुटका व्हावी यासाठी त्यांनी आशीर्वादाची विनंती केली. त्या रात्री उपेंद्रानंद स्वामींनी आपले गुरु गोपाळानंद स्वामींचे स्मरण केले, तेव्हा ते त्यांच्यासमोर प्रकट झाले. उपेंद्रानंद स्वामींनी गोपाळानंद स्वामींना पटेल यांच्या दुःखाबद्दल सांगितले, तेव्हा गोपाळानंद स्वामींनी वडोदरा येथील मूर्ती गावात आणण्याचा सल्ला दिला. दुसऱ्या दिवशी उपेंद्रानंद स्वामींनी पटेल यांना बोलावून सांगितले, “जर तुम्ही वडोदरा येथील मूर्ती गावात स्थापित केली, तर तुम्हाला पुत्ररत्न प्राप्त होईल.” त्यानुसार, पटेल यांनी वडोदरा येथून मूर्ती आणली. उपेंद्रानंद स्वामी आणि वडोदरा येथील महंत अक्षरानंद स्वामी यांनी मंदिर बांधले आणि १८५७ मध्ये मार्गशीर्ष शुद्ध षष्ठीच्या शुभ मुहूर्तावर कष्टभंजन हनुमानाची मूर्ती स्थापित केली. सारंगपूरच्या मंदिराप्रमाणेच, हे मंदिरही स्वामीनारायण संप्रदायाच्या ‘वडताल गादी-लक्ष्मी नारायण देवस्थान ट्रस्ट’द्वारे व्यवस्थापित केले जाते.

परीखा मंदिराकडे जाताना, रस्त्याच्या कडेला असलेल्या पाण्याच्या टाकीजवळ एका उंच चौथऱ्यावर हनुमानाची भव्य मूर्ती स्थापित आहे. पुढे नवीन बांधलेले रामदेवपीर मंदिर आहे, ज्याच्या शेजारी एक मोठे वडाचे झाड आहे, जिथे अनेक माकडे राहतात. जवळच देवी वेराई यांचे नवीन बांधलेले मंदिर आणि प्राचीन कष्टभंजन हनुमान मंदिर आहे.

मंदिरात सभामंडप आणि गर्भगृह आहे. प्रवेशद्वाराच्या खांबांवर नक्षीकाम केलेले आहे आणि दरवाजाच्या वर मोरांची कलाकृती आहे. आतील बहुतांश बांधकाम लाकडी आहे. गर्भगृहाचा दरवाजा सोन्याचा मुलामा असलेला असून त्यावर सुंदर कोरीव काम आहे. दरवाजाच्या दोन्ही बाजूंना द्वारपाल आहेत आणि त्यांच्या वर कोरीव काम आहे. प्रवेशद्वाराच्या तळाशी दोन कीर्तिमुख आहेत.

गर्भगृहाच्या आत, सुवर्ण सिंहासनावर कष्टभंजन हनुमानाची मूर्ती विराजमान आहे. सिंहासनाच्या खाली दोन हत्ती आहेत. मूर्तीच्या डाव्या बाजूला एक गदा ठेवली आहे आणि समोर दुसरी मोठी गदा आहे. हनुमानाच्या चरणी स्त्री रूपात शनिदेव आहेत आणि डाव्या बाजूला पंचमुखी हनुमानाची उभी मूर्ती आहे.

भक्तांची अशी श्रद्धा आहे की या मंदिरात साक्षात हनुमानाचा वास आहे. खडीया (अहमदाबाद) येथील विसा हनुमान, शाहिबाग येथील कॅम्प हनुमान आणि मांगरोळ (सुरत) येथील जलेबी हनुमान यांच्याप्रमाणेच, परीखा येथील कष्टभंजन हनुमान परदेशी व्हिसा मिळण्यातील अडथळे दूर करतात अशी धारणा आहे. अनेक लोक येथे जनावरांच्या आणि पाळीव प्राण्यांच्या आरोग्यासाठीही प्रार्थना करतात. नवस करणाऱ्या भक्तांना धागा, चिठ्ठी आणि फळ दिले जाते. शनिवार आणि मंगळवारी मंदिरात मोठी गर्दी असते. दररोज हनुमान चालीसा पठण केले जाते. श्रावण महिन्यात दर शनिवारी भक्त लांब रांगा लावतात आणि शेवटच्या शनिवारी मोठी यात्रा भरते.

मुख्य वैशिष्ट्ये 

  • डभोईपासून १५ किमी आणि वडोदरापासून ३६ किमी अंतरावर स्थित
  • डभोई आणि वडोदरा येथून एसटी (राज्य परिवहन) बस सेवा उपलब्ध
  • खाजगी वाहने थेट मंदिर परिसरात पोहोचू शकतात
  • जवळच अल्पोपाहार उपलब्ध, परंतु राहण्याची सोय नाही
  • मंदिराचे स्थान: https://maps.app.goo.gl/nF7X6eFEGTEDtAmKA
Back To Home

मंदिरे