काशी विश्वेश्वर मंदिर,

वाई, ता. वाई, जि. सातारा 

सातारा जिल्ह्यातील वाई या शहराला धार्मिक, ऐतिहासिक भौगोलिकदृष्ट्या विशेष महत्त्व आहे. कृष्णा नदीच्या तीरावर असलेले हे गाव वेदविद्या संस्कृत भाषेच्या अध्ययनाचे प्रमुख केंद्र म्हणूनही प्राचीन काळापासून प्रसिद्ध आहे. या वाई शहराचे श्रद्धास्थान असणाऱ्या महागणपती मंदिरापासून जवळ असलेले येथील काशी विश्वेश्वर मंदिर त्यावरील शेकडो वैशिष्ट्यपूर्ण शिल्पांमुळेशिल्पमंदिरम्हणून प्रसिद्ध आहे. पेशवेकाळात उभारण्यात आलेल्या या मंदिरातील शिल्पे निरखून पाहिली की मराठाकालीन वास्तुशैलीच्या श्रीमंतीची जाणीव होते.

वाईमध्ये एकोणिसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धात लहानमोठी अशी शंभरहून अधिक मंदिरे होती. यापैकी बहुसंख्य मंदिरे ही छत्रपती शाहू महाराज (१७०७१७४९) यांच्या त्यानंतरच्या पेशवे काळात रास्ते घराण्याच्या कारकिर्दीत बांधली गेली होती. या सर्व मराठाकालीन मंदिरांमध्ये येथील उत्कृष्ट वास्तुशैलीचा नमुना असलेले काशी विश्वेश्वर मंदिर आहे. सुमारे चार फूट उंच चौथऱ्यावर पूर्वाभिमुख असलेले हे मंदिर पेशव्यांचे सरदार गणपतराव भिकाजी रास्ते यांनी १७५७ मध्ये बांधले. यासाठी त्यांना सुमारे दीड लाख रुपये खर्च आल्याची नोंद आहे. त्यांनी या मंदिराला आपला मुलगा काशिनाथ याच्या स्मरणार्थ काशी विश्वेश्वर हे नाव दिले होते.

या मंदिराभोवती १५ फूट उंचीची सुमारे चार फूट रुंदीची दगडी तटबंदी आहे. या तटबंदीवरून मंदिराच्या शिखरावर असलेली शिल्पे न्याहाळता येतात. मंदिराची रचना नंदीमंडप, सभामंडप, अंतराळ गर्भगृह अशी आहे. याशिवाय नंदी मंडपाच्या मागे १६ कोरीव दगडी खांबांवर प्रशस्त खुलामंडप (सर्व बाजूंनी खुला असलेला सभामंडप) आहे. या खुल्या मंडपाच्या पूर्वेकडील तटबंदीमध्ये महाद्वार असून त्यावर नगारखाना आहे. मंडपाच्या दोन्ही बाजूला उंच घडीव दीपमाळा आहेत. या दीपमाळांचे वैशिष्ट्य असे की त्यांच्या वरच्या बाजूला कमळाकृती शिल्प असून त्यातील कुंभामध्ये टेंभा लावण्याची व्यवस्था आहे.

मंदिराच्या समोर तीन फूट उंचीच्या चौथऱ्यावर असलेल्या नंदी मंडपात काळ्या वालुकाश्मात घडविलेली चमकदार वैशिष्ट्यपूर्ण अशी चार फूट लांबीची तीन फूट उंचीची नंदीची मूर्ती आहे. नंदीच्या गळ्यात माळा, साखळ्या, पाठीवर झूल त्याला घंटा लटकलेल्या आहेत, असे शिल्पांकन आहे. सभामंडपात विशेष कलाकुसर नसली तरी अंतराळाच्या डाव्या उजव्या कोनाड्यात गणपती मारुती यांच्या मूर्ती आहेत. सभामंडपाचे छत घुमटाकार असून मध्यभागी कमळाकृती कोरलेली आहे. अंतराळातील गर्भगृहाच्या प्रवेशद्वारावरील द्वारशाखेवर कोरीव नक्षीकाम आहे. त्यात कुंभ, फुले, माकडे असे शिल्पांकन आहे. दोन्ही बाजूला द्वारपालांच्या मूर्ती आहेत. या प्रवेशद्वाराच्या खालील बाजूस दोन कीर्तिमुखे, तर ललाटबिंबावर गणेशमूर्ती आहे. मंदिराच्या गर्भगृहात मध्यभागी अखंड काळ्या पाषाणात कोरलेली मोठी शिवपिंडी आहे. शिवपिंडीच्या समोरील बाजूस पार्वती मातेची मूर्ती आहे. या गर्भगृहाची छताकडील बाजू उघडलेल्या छत्रीप्रमाणे घुमटाकृती भासते. प्रकाश येण्यासाठी गर्भगृहात वरील बाजूस उत्तर दक्षिणेकडे जाळीदार गवाक्षे आहेत.

काशी विश्वेश्वराचे शिखर हे वैशिष्ट्यपूर्ण असून यावर मराठाकालीन वास्तुकलेची छाप दिसते. हे शिखर विटा चुना यांचा वापर करून बांधले आहे. या शिखरामध्ये सुमारे ११० देवड्या असून त्यातील विविध मूर्ती शिल्पे आजही सुस्थितीत आहेत. यामध्ये सर्वात वरच्या स्तरात दशावतारांच्या मूर्ती आहेत. त्याखाली काही ऋषी आणि सरदारांची शिल्पे आहेत. अन्य शिल्पांमध्ये देवीदेवता, नृत्यांगना मैथुन शिल्पे आहेत. नंदी मंडपासमोरील प्रवेशद्वारावरील शिखराच्या खालच्या स्तरात असलेल्या कोनाड्यांत महिषासुरमर्दिनी, गणपती सरस्वती या मूर्ती आहेत.

शिखराच्या दक्षिणेकडील खालच्या स्तरात दोन वीणाधारी तरुणींची शिल्पे आहेत. याशिवाय येथील अन्य देवड्यांमध्ये राधाकृष्ण, श्रीरामसीता, हनुमानाची उड्डाण करण्याच्या आविर्भावातील मूर्ती, शाही थाटात सुखासनात मांडी घालून विराजमान असलेले सरदार, माताबालक, नृत्यांगना, प्रणयात मश्गूल असलेले सरदाराचे दाम्पत्य अनेक सरदारांची विविध पगडी परिधान केलेली शिल्पे आहेत.

वाईमध्ये महागणपतीच्या दर्शनासाठी येणारे शेकडो भाविक, पर्यटक अभ्यासक जवळच असणाऱ्या या काशी विश्वेश्वराच्या दर्शनासाठी येथील शिल्पवैभव पाहण्यासाठी आवर्जून येतात.

या मंदिराच्या मागील बाजूस असलेल्या विहिरीतून गाळ काढताना फेब्रुवारी २०२२ मध्ये १७व्या शतकातील कट्यार खंजिरे असा शस्त्रसाठा सापडला होता. सध्या ही सर्व हत्यारे पुरातत्त्व विभागाच्या ताब्यात आहेत.

उपयुक्त माहिती:

  • सातारा शहरापासून ३२ किमी अंतरावर 
  • वाई बसस्थानकापासून पायी १० मिनिटांवर
  • राज्यातील अनेक जिल्ह्यांतून वाईसाठी एसटीची सेवा
  • खासगी वाहने महागणपती मंदिराच्या वाहनतळापर्यंत येऊ शकतात
  • परिसरात निवास न्याहरीसाठी अनेक पर्याय

काशी विश्वेश्वर मंदिर,

वाई, तह. वाई, जि. सतारा

सतारा जिले के वाई नगर को धार्मिक, ऐतिहासिक तथा भौगोलिक दृष्टि से विशेष महत्त्व प्राप्त है। कृष्णा नदी के तट पर स्थित यह नगर प्राचीन काल से ही वेदविद्या और संस्कृत अध्ययन के प्रमुख केंद्र के रूप में प्रसिद्ध रहा है। वाई नगर का प्रमुख श्रद्धा-स्थल ‘महागणपति मंदिर’ है। इसके समीप स्थित ‘काशी विश्वेश्वर मंदिर’ अपने शिल्प-सौंदर्य एवं सैकड़ों विशिष्ट मूर्तियों के कारण ‘शिल्पमंदिर’ के रूप में विख्यात है। पेशवा काल में निर्मित इस मंदिर की शिल्प-रचना का अवलोकन करने पर मराठा कालीन वास्तुकला की दिव्यता और समृद्धि का साक्षात्कार होता है।

19वीं शताब्दी के उत्तरार्ध में वाई नगर में छोटे-बड़े मिलाकर 100 से अधिक मंदिर विद्यमान थे। इनमें से अधिकांश मंदिर छत्रपति शाहू महाराज (1707–1749) तथा उनके बाद के पेशवा काल में रास्ते घराने के कार्यकाल में निर्मित हुए। इन सभी मराठा कालीन मंदिरों में उत्कृष्ट वास्तुकला का सर्वोत्तम उदाहरण काशी विश्वेश्वर मंदिर है। लगभग चार पद ऊँचे चबूतरे पर पूर्वाभिमुख स्थित यह मंदिर पेशवा कालीन सरदार गणपतराव भिकाजी रास्ते द्वारा सन् 1757 में निर्मित कराया गया था। इस निर्माण में लगभग डेढ़ लाख रुपए व्यय हुए थे। उन्होंने अपने पुत्र काशीनाथ की स्मृति में इस मंदिर का नाम काशी विश्वेश्वर रखा।

मंदिर के चारों ओर पंद्रह पद ऊँची और लगभग चार पद चौड़ी पाषाण से बनी प्राचीर (तटबंदी) है। इस प्राचीर पर चढ़कर मंदिर के शिखर पर स्थित शिल्पों का अवलोकन किया जा सकता है। मंदिर की रचना नंदीमंडप, सभामंडप, अंतराल (कक्ष) और गर्भगृह, इन चार भागों में विभक्त है। नंदीमंडप के पीछे, सोलह नक्काशीदार पाषाण स्तंभों पर टिका हुआ एक विशाल खुला मंडप स्थित है। यह चारों दिशाओं से खुला एक सभामंडप है। इस खुले मंडप के पूर्वी भाग की तटबंदी में भव्य महाद्वार है। इसके ऊपर नौबतखाना स्थित है। मंडप के दोनों ओर ऊँची दीपमालाएँ हैं। इन दीपमालाओं की विशेषता यह है कि इनके शीर्ष पर कमलाकृति शिल्प है। इनमें दीप प्रज्वलित करने की व्यवस्था की गई है।

मंदिर के सम्मुख तीन पद ऊँचे चबूतरे पर नंदीमंडप स्थित है। इसमें काले वालुकाश्म (पाषाण) से निर्मित नंदी की मूर्ति स्थापित है। यह मूर्ति चार पद लंबी तथा तीन पद ऊँची, चमकदार और अत्यंत सुगठित है। नंदी के कंठ में माला, श्रृंखला और पीठ पर अलंकरणयुक्त झूल का सूक्ष्म अंकन किया गया है। यहाँ घंटियों का भी सुंदर चित्रण है। सभामंडप में विशेष नक्काशी नहीं है। अंतराल की बाईं और दाईं ओर के देवकोष्टकों में गणपति और मारुति की मूर्तियाँ हैं। सभामंडप की छत गुंबदाकार है। इसके मध्य भाग में कमल का मनोहर उत्कीर्णन है। अंतराल से गर्भगृह के प्रवेश द्वार की द्वारशाखाओं पर सूक्ष्म नक्काशी है। इसमें कुंभ, फूल तथा वानर आकृतियों का अंकन है। प्रवेश द्वार के दोनों ओर द्वारपालों की मूर्तियाँ हैं। द्वार के निचले भाग में दो कीर्तिमुख तथा ललाटबिंब पर गणेश की मूर्ति है। गर्भगृह के मध्य भाग में अखंड काले पाषाण से निर्मित विशाल शिवलिंग स्थापित है। उसके समक्ष पार्वती जी की मूर्ति है। गर्भगृह की छत ‘खुली छतरी’ के समान (छत्राकृति) प्रतीत होती है। प्रकाश के प्रवेश हेतु उत्तर एवं दक्षिण दिशा में जालीदार गवाक्ष (झरोखे) बने हैं।

काशी विश्वेश्वर मंदिर का शिखर अत्यंत विशिष्ट है। यह मराठा कालीन वास्तुशैली की पहचान प्रस्तुत करता है। इसे ईंट और चूने से निर्मित किया गया है। शिखर में लगभग 110 देवकोष्टक हैं। इन शिल्पों में विभिन्न मूर्तियाँ आज भी सुस्थित हैं। सबसे ऊपर की श्रेणी में दशावतार मूर्तियाँ हैं। उनके नीचे ऋषियों तथा सरदारों की आकृतियाँ उत्कीर्ण हैं। अन्य मूर्तियों में देवी-देवता, नृत्यांगनाएँ तथा मैथुन-शिल्प अंकित हैं।

नंदीमंडप के सम्मुख प्रवेश द्वार के शिखर के देवकोष्टकों में महिषासुरमर्दिनी, गणपति और सरस्वती की मूर्तियाँ हैं। शिखर के दक्षिणी भाग में नीचे की ओर दो वीणावादिनी युवतियों की मूर्तियाँ हैं।

अन्य शिल्पों में राधा-कृष्ण, श्रीराम-सीता और उड़ान मुद्रा में हनुमान के दर्शन होते हैं। यहाँ राजसी आसन में विराजमान सरदार, माता-बालक की मूर्तियाँ, नृत्यांगनाएँ, प्रणय दृश्य तथा विभिन्न पगड़ियों वाले सरदारों के रूपांकन भी हैं।

महागणपति के दर्शन हेतु आने वाले श्रद्धालु, पर्यटक और शिल्प-अध्येता यहाँ के शिल्प-वैभव का दर्शन करने अवश्य आते हैं।

मंदिर के पीछे स्थित कुएँ से फरवरी 2022 में गाद निकालते समय शस्त्रों का एक संग्रह प्राप्त हुआ था। इसमें 17वीं शताब्दी के कटार और खंजर जैसे शस्त्र थे। वर्तमान में यह शस्त्र-संग्रह पुरातत्व विभाग के संरक्षण में है।

प्रमुख विशेषताएँ

  • सतारा शहर से ३२ किलोमीटर की दूरी।
  • वाई बस अड्डा से पैदल मात्र १० मिनट।
  • संपूर्ण राज्य से अनेक जिलों से वाई हेतु राज्य परिवहन की सुविधा उपलब्ध है।
  • निजी वाहन महागणपति मंदिर पार्किंग तक आ सकते हैं।
  • मंदिर परिसर के निकट भोजन एवं भक्तनिवास हेतु पर्याप्त विकल्प उपलब्ध हैं।
Back To Home