काशी विश्वेश्वर मंदिर

जेतळपूर, वडोदरा, जिल्हा वडोदरा

वटपद्रक किंवा वटपद्रपूर (आधुनिक वडोदरा) या प्राचीन नगरीत स्थापित असलेल्या नऊ नाथ महादेव देवतांपैकी एक असलेले काशी विश्वेश्वर महादेव, हे भरत वंशाचे राजा सुदास यांचे कुलगुरू आणि ऋग्वेदाच्या तिसऱ्या मंडळाचे द्रष्टे ऋषी ब्रह्मर्षी विश्वामित्र यांनी प्रतिष्ठित केले आहेत. विशेष म्हणजे, इतर आठ महादेव देवतांच्या नावामागे ‘नाथ’ हा प्रत्यय लागत असला, तरी या देवतेला केवळ काशी विश्वेश्वर महादेव असे संबोधले जाते, जे काशी (वाराणसी) येथील विश्वेश्वरांच्या नावावरून ठेवण्यात आले आहे. भाविकांची अशी श्रद्धा आहे की, येथील शिवलिंग स्वयंभू आणि जागृत आहे.

वडोदरा येथील नऊ नाथ महादेवांची मंदिरे म्हणजे सिद्धनाथ महादेव, रामनाथ महादेव, थेकरनाथ महादेव, मोटनाथ महादेव, कामनाथ महादेव, भीमनाथ महादेव, काशी विश्वेश्वर महादेव, जगन्नाथ महादेव आणि कोटनाथ महादेव ही आहेत. अशी श्रद्धा आहे की ही मंदिरे शहराचे रक्षक आहेत. भाविकांचा असा विश्वास आहे की या नऊही नाथ महादेवांच्या दर्शनाने भारताच्या बारा ज्योतिर्लिंगांच्या दर्शनाइतकेच पुण्य प्राप्त होते. यातील बहुतेक मंदिरे

एकतर विश्वामित्री नदीच्या काठी (जी ऋषी विश्वामित्रांच्या नावावरून ओळखली जाते), सरोवरांच्या किंवा स्मशानभूमींच्या जवळ. असे म्हटले जाते की, जेव्हा या मंदिरांचे स्थान नकाशावर रेखाटले जाते, तेव्हा त्यातून ‘ॐ’ हे पवित्र चिन्ह तयार होते. काशी विश्वेश्वर मंदिरातील भगवान शिव आणि माता पार्वती यांच्या मूर्तींना दररोज नटवून त्यांची पूजा केली जाते.

वडोदरा येथील मराठा राजवटीत, छत्रपती शाहू महाराजांचे सेनापती पिलाजीराव गायकवाड यांनी १७२१ मध्ये मुघलांकडून वडोदरा जिंकून घेतले. शाहू महाराजांनी त्यांना हे शहर जहागीर म्हणून बहाल केले. अठराव्या शतकाच्या मध्यास, गायकवाड घराण्याने येथे आपली सत्ता प्रस्थापित केली. इतिहासकार वि. का. राजवाडे यांच्या ‘मराठ्यांच्या इतिहासाची साधने, खंड ६’ नुसार, गोपाळराव मैराळ हे एक निष्ठावान गणेशभक्त आणि सरदार होते, ज्यांनी सयाजीराव गायकवाड (पहिले) यांच्या दरबारात सेवा बजावली होती. त्यांनी ‘गणेश विजयकाव्यम्’ या संस्कृत ग्रंथाची रचना केली. त्यांनी १८४४ मध्ये येथे प्रसिद्ध धुंडिराज गणेश मंदिराची स्थापना केली. तसेच, त्यांनी सिद्धटेक अष्टविनायक मंदिरासमोर भव्य सभामंडपाचेही निर्माण केले.

मल्हारराव गायकवाड यांच्या कारकिर्दीत (१८७१–१८७२), गोपाळराव मैराळ हे बडोदा संस्थानाचे दिवाण म्हणून कार्यरत होते. दिवाणपदाच्या कार्यकाळात त्यांनी ब्राह्मणांना वार्षिक वेतन देणे, गोसावी आणि बैरागी साधूंसाठी अन्नछत्रांची सोय करणे, तसेच काशी विश्वेश्वर महादेव मंदिरासह अनेक मंदिरांची उभारणी करणे यांसारखी धार्मिक कार्ये केली. असे म्हटले जाते की, आधुनिक संत आणि ‘गीताई’चे लेखक आचार्य विनोबा भावे एकदा या मंदिरात वास्तव्यास होते.

अलकापुरी येथील वल्लभ चौक सर्कलजवळ स्थित हे मंदिर एका विस्तीर्ण प्रांगणात वसलेले असून, ते अनेक नंदी मूर्तींनी सुशोभित केलेल्या उंच संगमरवरी भिंतींनी वेढलेले आहे. मंदिराचे कमानीदार प्रवेशद्वार अतिशय सुंदररीत्या कोरलेले असून, त्यावर नक्षीदार खांब आणि छतावर कलाकुसर केलेली आहे. मुख्य मंदिराच्या समोर धातूच्या छताचा एक उंच मंडप आहे. डाव्या बाजूला हनुमानाचे एक छोटे मंदिर असून, तिथे चौथऱ्यावर शेंदूर फासलेली हनुमानाची पाषाणमूर्ती विराजमान आहे. त्याच्या मागे प्रभू राम, लक्ष्मण आणि सीता यांच्या संगमरवरी मूर्ती आहेत. डाव्या बाजूला, हनुमानाच्या मंदिराच्या विरुद्ध दिशेला एक प्रवेशद्वार आहे, जिथे सिंहावर स्वार असलेल्या महालक्ष्मीची अष्टभुजा भव्य मूर्ती स्थापित आहे. परिसरातील दुसऱ्या मंदिरात साईबाबा, जलाराम बापा, दत्तात्रेय, महालक्ष्मी, संतोषी माता आणि खोडियार माता यांच्या मूर्ती आहेत.

काशी विश्वेश्वर महादेव मंदिर हे नागर वास्तुकलेच्या शैलीत बांधलेले असून, त्यात सभामंडप, अंतराळ आणि गर्भगृह यांचा समावेश आहे. सभामंडपाला घुमटाकार शिखर आहे, तर गर्भगृहावर उंच उरुशृंग शैलीतील शिखर आहे. सभामंडपात प्रवेश करण्यासाठी तीन दरवाजे आहेत, जिथे गर्भगृहाच्या दिशेने तोंड करून एक सुंदर कोरीव संगमरवरी नंदी विराजमान आहे आणि त्याच्या समोर कासवाची मूर्ती आहे.

अंतराळाच्या प्रवेशद्वारावर गोपाळराव मैराळ यांचे छायाचित्र लावलेले आहे. डाव्या बाजूला गणपतीची धातूची मूर्ती आहे आणि उजव्या बाजूला कमळावर विराजमान असलेल्या, पाच मुखे आणि आठ हात असलेल्या देवी गायत्रीची संगमरवरी मूर्ती आहे. आत गणेश आणि हनुमानाची मूर्ती आहे. गर्भगृहाला दगडी, दुहेरी खांबांचे प्रवेशद्वार असून त्यावर नक्षीकाम केलेले खांब आहेत. वरचा भाग मंदिराच्या शिखराच्या रचनेचे प्रतिबिंब दर्शवतो, ज्यावर सिंहाची शिल्पे आहेत. प्रवेशद्वाराच्या खाली कीर्तिमुखाचे शिल्प आहे. गर्भगृहाच्या आत, अतिशय सुंदर कोरीव काम केलेल्या चांदीच्या योनीपीठावर चांदीचे शिवलिंग स्थापित असून, वर पितळी अभिषेक पात्र आहे. मध्यवर्ती शिवलिंग दगडाचे आहे. त्याच्या मागे देवी पार्वतीची सुशोभित मूर्ती आहे. या दोन्ही मूर्तींना दररोज सजवून त्यांची पूजा केली जाते.

काशी विश्वेश्वर महादेव हे इच्छा पूर्ण करणारे दैवत मानले जातात, जे दररोज, विशेषतः सोमवारी, असंख्य भाविकांना आकर्षित करतात. महाशिवरात्रीच्या दिवशी विविध धार्मिक कार्यक्रम आयोजित केले जातात आणि भाविकांना महाप्रसाद वाटला जातो. श्रावण महिन्यातही मंदिरात भाविकांची मोठी गर्दी असते आणि प्रत्येक सोमवारी विशेष रोषणाई केली जाते. श्रावणाच्या शेवटच्या सोमवारी, नवनाथ कावडी यात्रा या मंदिरात संपन्न होते.

प्रमुख वैशिष्ट्ये

  • वडोदरा रेल्वे स्थानकापासून २ किमी अंतरावर स्थित
  • गुजरातच्या अनेक शहरांतून राज्य परिवहन, रेल्वे आणि हवाई मार्गाने पोहोचणे सुलभ आहे.
  • खाजगी वाहने थेट मंदिरापर्यंत जाऊ शकतात.
  • जवळपास राहण्याची आणि भोजनाची अनेक सोयीस्कर पर्याय उपलब्ध आहेत.
Back To Home

मंदिरे