काशी विश्वनाथ महादेव मंदिर  

लालबाग, वडोदरा, जिल्हा वडोदरा

काशी विश्वनाथ महादेव मंदिर हे वडोदरा शहरातील एक प्रमुख आध्यात्मिक केंद्र मानले जाते. महाराजा सयाजीराव गायकवाड तिसरे यांच्या कारकिर्दीत सांस्कृतिक राजधानी म्हणून नावारूपास आलेल्या या शहरात हे मंदिर स्थित आहे. स्वामी चिदानंद सरस्वती यांच्या प्रेरणेतून उभारलेल्या या मंदिराला १३० वर्षांहून अधिक वर्षांचा इतिहास असून, ते नागर वास्तुकलेत बांधलेले आहे. नर्मदा नदीच्या पात्रात सापडलेले काशी विश्वनाथ आणि सोमनाथ महादेवाचे शिवलिंग हे जागृत असल्याचे भाविकांची श्रद्धा आहे, ज्यामुळे दररोज असंख्य भक्त येथे दर्शनासाठी येतात.

सयाजीराव गायकवाड तिसरे १८७५ मध्ये बडोद्याच्या गादीवर आरूढ झाले आणि त्यांच्या पुरोगामी प्रशासनासाठी ते आजही स्मरणात आहेत. त्यांच्या राजवटीत, हे शहर देशभरातील विद्वान, कलाकार आणि शास्त्रज्ञांचे आकर्षण केंद्र बनले होते. त्यांच्यापैकीच एक होते स्वामी चिदानंद सरस्वती, ज्यांचा जन्म उत्तर प्रदेशातील फैजाबाद जिल्ह्यातील किनपूर येथे १८३९ मध्ये चैत्र शुद्ध नवमीला झाला होता. त्यांचे वडील पंडित गगनप्रसाद पुरोहित होते. बालपणापासूनच आध्यात्मिक कल असलेल्या चिदानंदांना वयाच्या २० व्या वर्षी पंडित उमादत्तजींकडून मंत्रदीक्षा मिळाली आणि आपल्या तीर्थयात्रेदरम्यान ते १८८२ मध्ये वडोदरा येथे पोहोचले.

सुरुवातीला ते सयाजीबागेतील कबीरपंथी साधू बालकादास यांच्या मंदिरात राहिले आणि नंतर ते हरिबा दादांच्या कडे गेले. कुवाड येथील उद्यान, जिथे त्यांनी योग आणि ध्यानाचा सराव केला. त्यांची आध्यात्मिक कीर्ती सर्वत्र पसरली आणि अगदी महाराज गणपतराव गायकवाड यांच्या पत्नी राधाबाई सुद्धा नियमितपणे त्यांच्या दर्शनासाठी येत असत. कालांतराने, स्वामी चिदानंद सध्याच्या काशी विश्वनाथ मंदिराच्या ठिकाणी स्थायिक झाले, जिथे त्यांनी प्रथम एक छोटी कुटी बांधली (आज तिथे गणेश मंदिर आहे). सयाजीराव गायकवाड यांच्या दत्तक माता, जमुनाबाई साहेब, या सुद्धा त्यांच्या भक्त होत्या. राजवाड्याकडून त्यांच्यासाठी दररोज भोजनाची व्यवस्था केली जात असे।

असे म्हटले जाते की, एके दिवशी नर्मदा नदीत स्नान करत असताना स्वामी चिदानंद यांना एक शिवलिंग सापडले, ज्याची त्यांनी एका मोकळ्या जागेत प्रतिष्ठापना केली – जे आता काशी विश्वनाथ मंदिर परिसरातील सोमनाथ महादेव मंदिर म्हणून ओळखले जाते. सुमारे पाच वर्षांनंतर, त्यांना नर्मदेत आणखी एक तेजस्वी आणि प्रकाशमान शिवलिंग सापडले, जे वाराणसीतील काशी विश्वनाथ मंदिरातील शिवलिंगासारखेच होते आणि त्यांनी त्याचे नाव काशी विश्वनाथ असे ठेवले.

त्यांनी त्यासाठी एक भव्य मंदिर उभारण्याची इच्छा व्यक्त केली. त्यानुसार, १८९२ मध्ये सयाजीराव यांच्या राजवटीत फाल्गुन शुद्ध द्वादशी (सोमवार) रोजी काशी विश्वनाथ मंदिराची स्थापना करण्यात आली. या मंदिर परिसराला ‘आनंद धाम’ म्हणून ओळखले जाऊ लागले. स्वामी चिदानंद सरस्वती यांनी १५ एप्रिल १९३० रोजी एका ट्रस्टचीही स्थापना केली, जो आजही मंदिराचे व्यवस्थापन पाहतो. १९८९ मध्ये मंदिराचा जीर्णोद्धार करण्यात आला.

मंदिराच्या परिसरात दोन प्रवेशद्वारे आहेत. नक्षीदार मुख्य प्रवेशद्वाराच्या खांबांच्या पायथ्याशी द्वारपालांच्या मूर्ती आहेत. छतावरील एका लहान मंडपात नटराजाची (नृत्यरत शिव) मूर्ती आहे. पाच पायऱ्या उतरून गेल्यावर मंदिराच्या प्रांगणात प्रवेश होतो, जिथे हत्तीच्या रथाच्या आकाराचा पांढऱ्या संगमरवरी नंदी मंडप आहे, ज्यामध्ये नंदी आणि कासवाची काळ्या पाषाणातील मूर्ती विराजमान आहे.

मुख्य मंदिर राजस्थानी लाल दगडापासून एका उंच चौथऱ्यावर बांधलेले असून, त्यात दर्शन मंडप, सभामंडप, अंतराळ आणि गर्भगृह यांचा समावेश आहे. खुल्या सभामंडपावर अनेक लहान शिखरांनी बनलेले घुमटाकार शिखर असून, त्यावर आमलक आणि सुवर्ण कळस विराजमान आहे. गर्भगृहाचे शिखर द्रविड शैलीतील असून, त्याच्या चारही बाजूंना लहान प्रतिकृती आणि शिखराच्या टोकावर एक मोठा सुवर्ण कळस आहे. छताच्या कठड्यावर गणेश आणि सिंहाची शिल्पे पाहायला मिळतात. डाव्या बाजूला श्री राम, लक्ष्मण, सीता आणि हनुमान यांच्या मूर्ती स्थापित आहेत. दर्शन आणि सभामंडपाचे खांब अतिशय नक्षीदार असून त्यावर मकर तोरणे आणि सुरसुंदरींची शिल्पे कोरलेली आहेत.

पायऱ्यांच्या पायथ्याशी, कठड्यांच्या दोन्ही बाजूंना हत्तींची (गजराज) शिल्पे आहेत, जी संपत्ती आणि शक्तीची प्रतीके आहेत. सभामंडपाचे घुमटाकार छतही अतिशय सुंदर कोरीव कामांनी सुशोभित केलेले आहे.

अंतराळामध्ये गणेश आणि हनुमानाची संगमरवरी मूर्ती आहे. गर्भगृहाच्या प्रवेशद्वाराच्या उंबरठ्यावर कीर्तिमुखाचे शिल्प असून दरवाजाच्या वरच्या बाजूला शेंदूरचर्चित गणेशमूर्ती आहे. गर्भगृहात पांढऱ्या संगमरवरी फरशीचा वापर करण्यात आला असून, चांदीचा मुलामा दिलेला आधार (शालुंका) आहे, ज्यामध्ये काशी विश्वनाथ शिवलिंग विराजमान आहे. गर्भगृहाबाहेरून अर्पण केलेले अभिषेक द्रव्य थेट शिवलिंगावर पडण्यासाठी स्टीलच्या पाईपसह एक विशेष अभिषेक पात्र बसवण्यात आले आहे. शिवलिंगाच्या वर चांदीचे छत्र आहे. त्यामागे, मागील भिंतीवरील एका कोनाड्यात पार्वतीची चार हातांची संगमरवरी मूर्ती आहे आणि तिच्या वर सुवर्ण वस्त्रांनी सुशोभित केलेली द्वारकाधीश कृष्णाची काळ्या पाषाणाची मूर्ती आहे.

गर्भगृहाच्या बाहेरील भिंती विविध देवतांच्या कोरीव कामांनी सुशोभित आहेत आणि विशेष म्हणजे, प्राचीन मंदिर परंपरेनुसार त्यात काही कामुक शिल्पे देखील समाविष्ट आहेत.

मंदिराच्या आवारात विश्वनाथ हनुमान, विश्वनाथ गणेश आणि सोमनाथ महादेव यांची मंदिरे देखील आहेत, जी पूर्णपणे लाल दगडात बांधलेली आहेत. ही मंदिरे अत्यंत सुंदर आणि नक्षीदार कोरीव कामांनी सजलेली असून, त्यात विविध प्रकारची शिल्पे आणि मूर्ती कोरलेल्या आहेत.

सोमनाथ महादेव मंदिराचे शिखर शंख आकाराचे असून मंदिराचे छत अनेक शंख आकृतींनी सुशोभित केलेले आहे. या मंदिराचा सभा मंडप खुल्या रचनेचा असून त्यात अत्यंत नक्षीदार खांब आहेत. आतमध्ये नंदीची मूर्ती असून मध्यभागी पारंपारिक पिंडीवर (शालुंका) शिवलिंग स्थापित आहे. शिवलिंगाच्या मागे भिंतीवर माता पार्वतीची मूर्ती आहे आणि गर्भगृहाच्या उजव्या बाजूच्या भिंतीवर बारा ज्योतिर्लिंगांच्या प्रतिकृती कोरलेल्या आहेत.

याव्यतिरिक्त, मंदिर परिसरात स्वामी चिदानंद सरस्वती आणि ब्रह्मचारी वल्लभराम शर्मा यांची समाधी मंदिरे आहेत. येथे एक गोशाळा, एक यज्ञशाळा आणि एक विश्राम भवन देखील आहे. यज्ञशाळेमध्ये लघु रुद्र आणि ग्रह शांती यांसारखे विविध धार्मिक विधी नियमितपणे आयोजित केले जातात.

काशी विश्वनाथ महादेवांच्या दर्शनासाठी दररोज अनेक भाविक मंदिरात येतात. महाशिवरात्रीच्या वेळी मंदिरात हजारो भाविकांची गर्दी असते. श्रावण महिन्यात, विशेषतः शनिवारी आणि सोमवारी मोठ्या संख्येने भक्त दर्शनासाठी येतात. मंदिर विश्वस्त समितीद्वारे येणाऱ्या यात्रेकरूंसाठी आणि साधूंसाठी निवास व भोजनाची व्यवस्था केली जाते.

मुख्य वैशिष्ट्ये

  • वडोदरा रेल्वे स्टेशनपासून ४ किमी अंतरावर स्थित  
  • गुजरातमधील अनेक शहरांतून बस, ट्रेन आणि विमानाद्वारे पोहोचणे सोपे  
  • खाजगी वाहनांनी मंदिरापर्यंत पोहोचता येते  
  • जवळच भोजन आणि निवासाचे अनेक पर्याय उपलब्ध  
  • संपर्क: मंदिर कार्यालय – ०२६५-२४१२६५९  
Back To Home