कामनाथ महादेव मंदिर  

सयाजीबाग रोड, वडोदरा, जिल्हा वडोदरा

वडोदरा शहराचे रक्षण करणाऱ्या नऊ महादेव मंदिरांपैकी पाचवे महत्त्वाचे मंदिर मानले जाणारे ‘कामनाथ महादेव मंदिर’ शहरातील सयाजीबाग परिसरात स्थित आहे. विश्वामित्री नदीच्या घाटाजवळ वसलेले हे मंदिर वडोदराच्या समृद्ध सांस्कृतिक आणि वास्तुशिल्पीय वारशाचे प्रतीक आहे. येथील शिवलिंग स्वयंभू असून ते आध्यात्मिकदृष्ट्या जागृत मानले जाते. कामनाथ महादेव यांची भक्तीभावाने पूजा केल्यास सर्व इच्छा पूर्ण होतात, अशी भाविकांची श्रद्धा आहे, म्हणूनच याला ‘कामनाथ’ (इच्छा पूर्ण करणारे) असे म्हणतात. या मंदिराच्या शेजारीच रामनाथ महादेव मंदिर आहे, जे याचेच हुबेहूब प्रतिकृती आहे.

या मंदिराच्या आख्यायिकेनुसार, प्राचीन काळी या परिसराभोवती घनदाट जंगल होते. जवळच्या गावातील गुराखी आपली जनावरे येथे चरायला आणत असत. त्यापैकी एक पांढरी गाय नियमितपणे या परिसरातील एका विशिष्ट ठिकाणी दूध अर्पण करत असे. असे अनेक दिवस चालले. एके दिवशी गुराख्याने गावकऱ्यांना ही माहिती दिली आणि त्यांनी त्या जागेचे उत्खनन करण्यास सुरुवात केली. त्यांना जमिनीखाली एक शिवलिंग सापडले. त्यांनी ते बाहेर काढण्याचा जितका प्रयत्न केला, तितके ते अधिक खोल जात होते. शेवटी, त्यांनी त्याच ठिकाणी शिवलिंगाची प्रतिष्ठापना करण्याचा निर्णय घेतला आणि तिथे मंदिराची उभारणी झाली.

या घाटाजवळून विश्वामित्री नदी पूर्वेकडे वाहते आणि येथे मगरी व कासवांचे वास्तव्य आहे. हा घाट वाराणसीच्या घाटांच्या धर्तीवर बनवलेला आहे. १९ व्या शतकाच्या सुरुवातीला बडोद्याच्या गायकवाड राजघराण्याने या मंदिर परिसराचा विकास केला. महाराज सयाजीराव गायकवाड (तिसरे) या मंदिरात येऊन कामनाथ महादेवांची पूजा करत असत. गायकवाड राजवटीपूर्वी हा परिसर एक प्रमुख स्मशानभूमी म्हणून वापरला जात असे. कुटुंबातील पुरुष सदस्याच्या अंत्यसंस्काराच्या ठिकाणी छोटे शिवमंदिर आणि महिला सदस्यांसाठी तुळशी वृंदावन बांधण्याची परंपरा होती. परिणामी, या परिसरात अनेक छोटी शिवमंदिरे आणि तुळशी वृंदावने आढळतात. असे म्हटले जाते की, एकेकाळी येथे १,६०० हून अधिक शिवमंदिरे आणि अनेक तुळशी वृंदावने होती.

जरी आता येथे अंत्यसंस्कार होत नसले, तरी श्रावण महिना, अधिक मास आणि पितृपक्षात धार्मिक विधी अजूनही केले जातात. सयाजीराव गायकवाड यांच्या राजवटीत कामनाथ मंदिराला कामतीबागेशी जोडणारा एक पूल बांधण्यात आला होता, परंतु श्रावणातील भाविकांच्या प्रचंड गर्दीमुळे १९७१ मध्ये तो कोसळला.

काही वर्षांपूर्वी, शहरातील कावड यात्रा समिती आणि स्थानिक नागरिकांनी घाट परिसराची स्वच्छता केली. या मोहिमेदरम्यान त्यांना एक बारव (पायऱ्यांची विहीर), अटल आखाड्याच्या आठ संतांच्या समाधी, ७०० वर्षांहून अधिक जुन्या दोन प्राचीन गुहा, एक गोड्या पाण्याचा झरा आणि एक छोटे उद्यान सापडले.

कामतीबागेच्या मागे असलेले हे मंदिर नागर वास्तुशैलीत बांधलेले आहे. यात मुखमंडप, खुला सभामंडप आणि गर्भगृह आहे. सभामंडपाला घुमटाकार शिखर आहे, तर गर्भगृहावर नागर शैलीचे उंच उरुशृंग शिखर आहे.

हे मंदिर एका उंच चौथऱ्यावर उभे असून हॉलच्या तीन बाजूंना तीन ओसऱ्या आहेत. खालील दगडी खांब तळाशी चौकोनी आणि वरच्या बाजूला अष्टकोनी आहेत, जे नक्षीदार कोरीव कामाने सजवलेले आहेत. खांबांच्या दरम्यान फुलांच्या नक्षीचे कमानीदार तोरण आहेत. ओसरीच्या छताच्या कोपऱ्यात सिंह आणि हत्तींच्या कोरीव मूर्ती आहेत. हॉलमधील खांबांच्या वरच्या भागात सुरसुंदरींच्या मूर्ती आहेत. हॉलमधील एका चौथऱ्यावर दगडी नंदीची मूर्ती असून ती दगडी कासवाच्या दिशेने तोंड करून बसलेली आहे.

गर्भगृहाच्या प्रवेशद्वारावर दगडी चौकटी असून तळाशी द्वारपालांच्या मूर्ती आहेत. दरवाजाची उंबरठा (मंदारक) चंद्रकोरीच्या आकाराचा दगड आहे, ज्याच्या दोन्ही बाजूंना कीर्तिमुख आहेत. ललाट बिंबाच्या मध्यभागी गणेशाची मूर्ती आहे. या मंदिराच्या गर्भगृहाचे वैशिष्ट्य म्हणजे ते अष्टकोनी असून सुमारे १५ ते २० फूट खोल आहे. आत प्रवेश केल्यावर पायऱ्यांच्या रेलिंगच्या एका बाजूला गणेशाची आणि दुसऱ्या बाजूला हनुमानाची मूर्ती दिसते. गर्भगृहात शिवलिंग पंचधातूच्या चौकटीत बसवलेले आहे. शिवलिंगाच्या मागे असलेल्या भिंतीवरील देवळीत माता पार्वतीचे स्थान आहे.

रामनाथ महादेव मंदिर

कामनाथ महादेव मंदिराच्या शेजारीच रामनाथ महादेव मंदिर आहे, जे या मंदिराची हुबेहूब प्रतिकृती आहे. या मंदिराचे वैशिष्ट्य म्हणजे येथील सभामंडपाच्या घुमटाकार छतावर केलेले चित्रकाम. येथे लघुचित्र शैलीत अनेक ऐतिहासिक आणि पौराणिक प्रसंग चित्रित केले आहेत. मात्र, काळानुसार ही चित्रे खूप पुसट झाली आहेत. या मंदिराच्या गर्भगृहाच्या दरवाजाच्या खांबांवर कोरीव काम केले आहे. ललाट बिंबाच्या मध्यभागी गणेशाची मूर्ती आहे. मंदारक उंच असून समोर चंद्रकोरीच्या आकाराचा दगड आहे. ललाटाच्या दोन्ही बाजूंना कीर्तिमुख आहेत. वरच्या भागात मंदिराच्या रचनेसारखे कोरीव काम असून मध्यभागी एका तपस्वी पुरुषाची मूर्ती आहे. प्रवेशद्वाराच्या एका बाजूला देवळीत गणेशाची आणि दुसऱ्या बाजूला हनुमानाची मूर्ती आहे. आत जमिनीच्या पातळीवर शिवलिंग असून त्याच्या मागे देवळीत माता पार्वतीची मूर्ती आहे.

या मंदिराच्या परिसरात बलियादेव, हनुमान, तसेच कैलासधाम महादेव आणि महाकालधाम महादेव यांची छोटी मंदिरे आहेत. मंदिराच्या अंगणात काही ठिकाणी प्राचीन शिल्पेही पाहायला मिळतात.

कामनाथ महादेवाच्या आशीर्वादाने सर्व कार्ये पूर्ण होतात, अशी भाविकांची श्रद्धा आहे. त्यामुळे येथे नेहमीच भाविकांची गर्दी असते. या मंदिरात कुंडलीतील दोष निवारण, विवाह इत्यादी विविध प्रकारचे विधी केले जातात. महाशिवरात्री आणि श्रावण महिन्यात हा परिसर भाविकांनी फुलून जातो. श्रावण महिन्याच्या शेवटच्या सोमवारी शहरातून निघणारी कावड यात्रा येथे पोहोचते.

 

मुख्य वैशिष्ट्ये

  • वडोदरा रेल्वे स्थानकापासून २.५ किमी अंतरावर स्थित
  • गुजरातमधील अनेक शहरांतून वडोदरासाठी एसटी आणि रेल्वे सुविधा उपलब्ध
  • खाजगी वाहने थेट मंदिरापर्यंत पोहोचू शकतात
  • परिसरात राहण्याची आणि नाश्त्याची अनेक सोयी उपलब्ध आहेत.
Back To Home