पुणे जिल्ह्यातील बारामती तालुक्यातील कऱ्हा नदीकाठी वसलेले प्राचीन काळभैरवनाथ मंदिर लोणी भापकर गावाच्या ऐतिहासिक वैभवाची साक्ष देते. बाराव्या शतकातील हे यादवकालीन मंदिर पुणे जिल्ह्यातील अनेक भाविकांचे श्रद्धास्थान मानले जाते. भगवान शिवाचे उग्र रूप असणारे काळभैरव काळ म्हणजेच वेळ आणि भैरव म्हणजेच भयंकर रक्षक या संकल्पनेचे प्रतिनिधित्व करतात. गावाचे रक्षक मानल्या जाणाऱ्या काळभैरवाच्या दर्शनासाठी दरवर्षी हजारो भाविक या मंदिरात येतात. दरवर्षी चैत्र वद्य अष्टमीला येथे पाच दिवसांची मोठी जत्रा असते. काळभैरवनाथ आणि जोगेश्वरी देवीचा मंगल विवाह सोहळा यासह पालखीचा छबिना उत्सव हे या यात्रेचे मुख्य आकर्षण असते.
या मंदिराचा ऐतिहासिक प्रवास प्रामुख्याने दोन कालखंडांमध्ये विभागलेला आहे. बाराव्या आणि तेराव्या शतकात यादव राजवटीच्या काळात या मंदिराची मूळ पायाभरणी झाली. यादव राजे शिवभक्त असल्याने त्यांनी या परिसरात हेमाडपंती व भूमीज शैलीतील अनेक मंदिरांची निर्मिती केली. कालांतराने अठराव्या शतकात मराठा साम्राज्याच्या विस्तार काळात या मंदिराला पुन्हा ऊर्जितावस्था प्राप्त झाली. 
छत्रपती शाहू महाराज आणि पेशव्यांचे निष्ठावान सरदार सोनाजी गुरखोजी भापकर यांना हे गाव इनाम म्हणून मिळाले होते. १७६१च्या पानिपतच्या रणधुमाळीत अतुलनीय शौर्य गाजवून वीरमरण पत्करलेल्या सरदार सोनाजी भापकर यांनी आपल्या कुलदैवताप्रती असलेल्या श्रद्धेपोटी या मंदिराचा मोठा जीर्णोद्धार केला होता. या जीर्णोद्धारात जुन्या यादवकालीन पाषाण रचनेला बाहेरून मराठा शैलीतील चिरेबंदी तटबंदीने सुरक्षित केले गेले आणि मूळ मंदिरावर विटांचा कळस चढवण्यात आला.
काळभैरव हे भगवान शंकराचे अत्यंत उग्र आणि तितकेच रक्षणकर्ते रूप मानले जाते. पुराणांमधील कथांनुसार, जेव्हा ब्रह्मा आणि विष्णू यांच्यात श्रेष्ठतेचा वाद निर्माण झाला तेव्हा भगवान शिवाने आपल्या तेजातून काळभैरवाची उत्पत्ती केली. 
काशी नगरीचे कोतवाल असलेल्या या काळभैरवाचे लोणी भापकर येथील स्थान जागृत मानले जाते. एका आख्यायिकेनुसार, सरदार भापकर यांना प्रत्यक्ष काळभैरवाचा दृष्टांत झाला होता आणि युद्धभूमीवर जाण्यापूर्वी त्यांनी याच दैवताचा आशीर्वाद घेतला होता.
अष्टविनायकांपैकी एक असलेल्या मोरगावच्या गणपती मंदिरापासून ९ किलोमीटर अंतरावर लोणी भापकर हे गाव आहे. गावाच्या मुख्य चौकात आल्यावर दुरूनच या मंदिराचा उंच कळस आणि दगडी तटबंदी लक्ष वेधून घेते. मंदिराच्या बाह्य परिसराला एका अभेद्य गढीचे स्वरूप प्राप्त झाले आहे. येथील तटबंदीमध्ये पूर्व, दक्षिण व उत्तर अशा तीन दिशांनी प्रवेशद्वारे आहेत. पूर्वाभिमुख मुख्य प्रवेशद्वारातून मंदिराच्या प्रशस्त प्रांगणात प्रवेश होतो. या प्रवेशद्वाराजवळ दोन्ही बाजूला पायात हत्ती दाबून धरलेल्या पराक्रमी ‘शरभ’ प्राण्यांची शिल्पे आहेत. पश्चिमेकडील महाद्वारावर नगारखाना आहे. त्यातील भिंतींवर मराठेशाहीतील जुन्या चित्रकलेचे पुसट अवशेष आजही दिसतात. 
या महाद्वारातून आत आल्यावर उजव्या बाजूला भलीमोठी पंचधातूची घंटा दिसते. १७३९च्या वसई मोहिमेत चिमाजी अप्पांनी पोर्तुगीजांचा पराभव करून तिथल्या चर्चमधून आणलेली ही घंटा सरदार भापकर यांनी आपल्या गावाला अर्पण केली होती. ती आजही येथे जतन केलेली आहे. प्रांगणात मंदिरासमोर दोन उंच आणि रेखीव दगडी दीपमाळा आहेत. याच आवारात दगडी पायऱ्यांची एक पुष्करिणी आहे.
मंदिराचे मुख्य बांधकाम दोन प्रमुख स्तरांत विभागलेले आहे. मंदिराचा पाया आणि गर्भगृहाच्या बाहेरील भिंतींचा खालचा भाग हा पाषाणात साकारलेला आहे. शिखराचे बांधकाम हे चुना आणि विटांचा वापर करून केलेले आहे. उंच जगतीवर असलेल्या या मंदिराच्या प्रवेशद्वाराच्या दोन्ही बाजूला स्तंभशाखा आहेत. प्रवेशद्वाराच्या वरील बाजूला छताजवळ एका रांगेत लहान लहान देवकोष्टके आहेत. त्यांत मध्यभागी गणपती व त्याच्या डावीकडे आणि उजवीकडे १८ कोष्टकांत विविध देवदेवता, गण आणि साधूंच्या मूर्ती आहेत. या प्रवेशद्वारातून मंदिराच्या सभामंडपात प्रवेश होतो. सभामंडपात मध्यभागी असलेल्या चार स्तंभांच्या मध्ये गोलाकार रंगशिळा आहे.
या खांबांवर रानडुकराची शिकार करणारे शिकारी, मृदंग वाजवणारे वादक आणि नृत्य करणाऱ्या अप्सरांचे बारकावे कोरलेले आहेत. येथील भिंतींवर नाग, गंडभेरूड, सहस्रकमळ आणि विविध सर्पांकित नक्षीकाम अतिशय कौशल्याने कोरलेले आहे. मंदिराचे गर्भगृह चौरसाकृती आहे आणि त्याचे प्रवेशद्वार पंचशाखीय आहे. या शाखांवर विविध शिल्पे कोरलेली आहेत. गर्भगृहात वज्रपीठावर काळभैरवनाथ आणि जोगेश्वरीच्या काळ्या पाषाणातील मूर्ती विराजमान आहेत. या मूर्तींची सरदार भापकर यांनीच प्रतिष्ठापना केली होती, अशा नोंदी आहेत.
मंदिराच्या शिखरावर विटा आणि चुन्याचा वापर करून विविध देवी-देवतांच्या मूर्ती साकारल्या आहेत. छतावर चारही कोपऱ्यांवर इंडो-इस्लामिक स्थापत्य शैलीतील मिनारांची रचना आहे. सभामंडप, अंतराळ व गर्भगृहावर प्रत्येकी एक अशी तीन शिखरे आहेत. गर्भगृहावरील मुख्य शिखरावर अनेक देवकोष्टके आहेत. शिरोभागी भव्य आमलक व त्यावर कळस आहे.
चैत्र वद्य अष्टमीला येथे काळभैरवनाथाची पाच दिवसांची मोठी जत्रा असते. जत्रेच्या पहिल्या दिवशी देवाला मंगलस्नान घालून हळद लावण्याचा सोहळा पार पडतो. दुसऱ्या दिवशी काळभैरवनाथ आणि जोगेश्वरी देवीचा विवाह सोहळा अत्यंत थाटामाटात संपन्न होतो. यावेळी सनई-चौघड्यांच्या गजरात मानाच्या काठ्यांचे आगमन होते. तिसऱ्या आणि चौथ्या दिवशी देवाचा ‘छबिना’ उत्सव आयोजित केला जातो व सजवलेल्या पालखीतून देवाची मिरवणूक संपूर्ण गावातून काढली जाते. यात्रेच्या शेवटच्या दिवशी जंगी कुस्त्यांचे मैदान भरते आणि त्यात महाराष्ट्रातील अनेक नावाजलेले पैलवान आपले कसब दाखवतात. या मोठ्या यात्रेसोबतच श्रावण महिन्यात नाथ जन्माष्टमीचा सणही मोठ्या उत्साहात साजरा होतो. यानिमित्त मंदिरात सात दिवसांचा अखंड हरिनाम सप्ताह आयोजित केला जातो आणि त्यात ज्ञानेश्वरी पारायण व कीर्तनाचे कार्यक्रम होतात.
