കാൽഭൈരവനാഥ് ക്ഷേത്രം

സോനാരി, താലൂക്ക് പരാണ്ട, ജില്ല ധാരാശിവ്

ഹിന്ദു മതത്തിനുള്ളിൽ പല വിഭാഗങ്ങൾ ഉദയം ചെയ്തു. ഓരോ വിഭാഗത്തിനും അതിന്റേതായ ആരാധനാ രീതികളും തത്ത്വചിന്തകളും, അതുപോലെ തന്നെ സ്വന്തം ദേവതകളും ക്ഷേത്രങ്ങളുമുണ്ട്. ചിലപ്പോൾ, ഒരേ ദേവതയെ വിവിധ വിഭാഗങ്ങളിൽ വ്യത്യസ്ത നാമങ്ങളിൽ ആരാധിക്കാറുണ്ട്. ഒരു ദേവതയോ ക്ഷേത്രമോ ഏത് വിഭാഗത്തിൽപ്പെട്ടതാണെന്ന് അതിന്റെ പേരിൽ നിന്ന് തിരിച്ചറിയാൻ സാധിക്കും. ഇന്ത്യയിലെ നാഥ സമ്പ്രദായം പ്രധാനമായും ശൈവമതമാണെങ്കിലും, അത് പൊതുബോധത്തിൽ അതിന്റെ തത്ത്വചിന്തയുടെ സവിശേഷമായ ഒരു മുദ്ര പതിപ്പിച്ചു. അതുകൊണ്ടാണ് പല ദേവതകളുടെയും നാമങ്ങൾക്ക് മുമ്പിൽ ‘നാഥ്’ എന്ന പദവി ചേർക്കപ്പെട്ടത്. അത്തരത്തിലുള്ള പുരാതനവും പ്രശസ്തവുമായ ഒരു കാൽഭൈരവനാഥ് ക്ഷേത്രം പരാണ്ട താലൂക്കിലെ സോനാരി ഗ്രാമത്തിൽ സ്ഥിതി ചെയ്യുന്നു.

ഈ ക്ഷേത്രത്തിന് ഏകദേശം ആയിരം വർഷം പഴക്കമുണ്ട്. എന്നിരുന്നാലും, ക്ഷേത്ര സമുച്ചയത്തിനുള്ളിലെ വിവിധ നിർമ്മിതികൾ വ്യത്യസ്ത കാലഘട്ടങ്ങളിലുള്ളതാണെന്ന് ചരിത്ര പണ്ഡിതന്മാർ വിശ്വസിക്കുന്നു. പുരാതന കാലത്ത് സോനാരി ഗ്രാമം സുവർണ്ണപുരം എന്നറിയപ്പെട്ടിരുന്നുവെന്നാണ് ഈ ക്ഷേത്രത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ഐതിഹ്യം. ഈ നഗരം ഭരിച്ചിരുന്നത് സുവർണ്ണാസുരൻ എന്ന അസുരനായിരുന്നു, അവൻ ജനങ്ങൾക്ക് വലിയ ദുരിതങ്ങൾ വരുത്തിവെച്ചിരുന്നു. ആ സമയത്ത്, കാൽഭൈരവനാഥൻ സുവർണ്ണാസുരനെയും മറ്റ് അസുരന്മാരെയും വധിക്കുകയും ജനങ്ങളെ അവരുടെ ദുരിതങ്ങളിൽ നിന്ന് മോചിപ്പിക്കുകയും ചെയ്തു. അന്നുമുതൽ, ഭഗവാൻ ശിവന്റെ നിർദ്ദേശപ്രകാരം, കാൽഭൈരവനാഥൻ സുവർണ്ണപുരിയിൽ, അതായത് സോനാരിയിൽ വസിക്കുന്നു.

ഈ ക്ഷേത്രം സിന നദിയുടെ തീരത്താണ് സ്ഥിതി ചെയ്യുന്നത്. ക്ഷേത്രത്തിലേക്കുള്ള പാതയുടെ ഇരുവശങ്ങളിലും പൂജാദ്രവ്യങ്ങൾ വിൽക്കുന്ന കടകളുണ്ട്. ക്ഷേത്രത്തിന് രണ്ട് നിലകളുള്ള പ്രവേശന കവാടത്തോടുകൂടിയ ശക്തമായ കോട്ടയുണ്ട്. പ്രവേശന കവാടത്തിന്റെ മുകൾനിലയിൽ നഗർഖാന (വാദ്യപ്പുര) സ്ഥിതി ചെയ്യുന്നു. നഗർഖാനയുടെ മേൽക്കൂരയിൽ അലങ്കാരപ്പണികളോടുകൂടിയ തിരശ്ചീനമായ ഗോപുരമുണ്ട്. മുകളിലുള്ള നഗർഖാനയിലേക്ക് എത്തുന്നതിനായി പ്രവേശന കവാടത്തിന്റെ ഇരുവശങ്ങളിലും പടികളുണ്ട്. പ്രവേശന കവാടത്തിനുള്ളിൽ ഇരുവശങ്ങളിലുമായി കാവൽക്കാരുടെ മുറികളുണ്ട്. കോട്ടയുടെ പടിഞ്ഞാറു ഭാഗത്ത് മറ്റൊരു കവാടവുമുണ്ട്.

ക്ഷേത്രമുറ്റത്ത്, പ്രവേശന കവാടത്തോട് ചേർന്ന് രഥപ്പുര സ്ഥിതി ചെയ്യുന്നു. ചൈത്രമാസത്തിൽ നടക്കുന്ന ഭഗവാന്റെ വിവാഹച്ചടങ്ങുകളിൽ ഉപയോഗിക്കുന്ന മനോഹരമായ തടി രഥം ഇവിടെയാണ് സൂക്ഷിച്ചിരിക്കുന്നത്. മുറ്റത്തെ പാതയുടെ ഇരുവശങ്ങളിലും ഉണങ്ങിയ തേങ്ങയും ഗുലാലും ഉൾപ്പെടെയുള്ള പൂജാദ്രവ്യങ്ങളും വിവിധ വസ്തുക്കളും വിൽക്കുന്ന കടകളുണ്ട്. ക്ഷേത്രമുറ്റത്ത് നിന്ന് അല്പം അകലെയായി കൊത്തുപണികളോടുകൂടിയ കല്ലുകൊണ്ട് നിർമ്മിച്ച ഒരു ജലസംഭരണിയുണ്ട്, ഇത് സുവർണ്ണതീർത്ഥം എന്നറിയപ്പെടുന്നു. ഈ കുളത്തിലേക്ക് ഇറങ്ങുന്നതിനായി പടികളുണ്ട്. പടവുകളുടെ ഇടതുവശത്തായി ഒരു തറയിൽ ദീപമാല (വിളക്ക് സ്തംഭം) സ്ഥിതി ചെയ്യുന്നു. കുളത്തിന്റെ കൽച്ചുമരുകളിൽ വിവിധ ദേവതകളുടെ വിഗ്രഹങ്ങളുള്ള മാളികകളുണ്ട്. സുവർണ്ണാസുരൻ എന്ന അസുരനെ വധിച്ച ശേഷം കാൽഭൈരവനാഥന് ദാഹിച്ചുവെന്നും, ഭഗവാൻ തന്റെ തൃശൂലം കൊണ്ട് ഭൂമിയിൽ കുത്തി ഈ കുളം നിർമ്മിച്ചുവെന്നുമാണ് ഈ തീർത്ഥത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ഐതിഹ്യം.

ക്ഷേത്രമുറ്റത്ത്, ക്ഷേത്രത്തിന് മുൻവശത്തായി ഇരുവശങ്ങളിലുമായി പുരാതനമായ ദീപസ്തംഭങ്ങളുണ്ട്. സഭാ മണ്ഡപം, അന്തര‍ാള, ഗർഭഗൃഹം എന്നിവ ചേർന്നതാണ് ക്ഷേത്രത്തിന്റെ ഘടന. പ്രധാന ക്ഷേത്രത്തിന് മുൻപിലുള്ള സഭാ മണ്ഡപം പുതിയ നിർമ്മിതിയാണ്. പുറംവശത്ത് കൈവരികളോട് കൂടിയ ഇത് ഭാഗികമായി തുറന്ന രീതിയിലുള്ളതും ആകെ ൩൪ തൂണുകളുള്ളതുമാണ്. എല്ലാ തൂണുകളും കമാന രൂപത്തിലുള്ള ഡിസൈനുകളാൽ ബന്ധിപ്പിച്ചിരിക്കുന്നു. മുന്നോട്ട് നീങ്ങിയാൽ അന്തര‍ാളത്തിലേക്കുള്ള പ്രവേശന കവാടമാണ്, ഇതിന്റെ ഇടത്തും വലത്തും ഭിത്തികളിൽ രണ്ട് അധിക വാതിലുകളുണ്ട്. അന്തര‍ാളത്തിൽ നാല് വരികളിലായി നാല് വീതം അലങ്കാരപ്പണികളുള്ള തൂണുകളുണ്ട്. എല്ലാ തൂണുകളും ചതുരത്തിലുള്ള തറയിലാണ് സ്ഥിതി ചെയ്യുന്നത്, കൂടാതെ ചതുരം, ഷഡ്ഭുജം, അഷ്ടഭുജം, വൃത്തം എന്നിങ്ങനെ വിവിധ ജ്യാമിതീയ രൂപങ്ങളിലാണ് ഇവ നിർമ്മിച്ചിരിക്കുന്നത്. ഇതിലെ നാല് മധ്യഭാഗത്തുള്ള തൂണുകൾ പിച്ചള തകിട് പൊതിഞ്ഞവയാണ്. പ്രവേശന കവാടത്തിന് സമീപമുള്ള ഇടത് തൂണിൽ ഗരുഡന്റെയും, വലത് തൂണിൽ ഹനുമാന്റെയും ശില്പങ്ങളുണ്ട്, ഇവയ്ക്ക് മുകളിൽ കീർത്തിമുഖങ്ങളും കാണാം. അന്തര‍ാളത്തിന്റെ വലതുവശത്ത് പിച്ചളയിൽ തീർത്ത കുതിരയുടെ പ്രതിമയുള്ള ഒരു ചെറിയ രഥമുണ്ട്. ദൈവത്തിന്റെ രഥയാത്ര സമയത്ത്, ഈ കുതിരയെ മുൻപിൽ വെക്കുകയും അതിന് പിന്നിലായി ദൈവത്തിന്റെ രഥം വലിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.

മുന്നോട്ട് നീങ്ങിയാൽ ഗർഭഗൃഹത്തിലേക്കുള്ള പ്രവേശന കവാടമാണ്. വാതിലിന്റെ ചട്ടക്കൂടുകളിൽ ലംബമായ കൊത്തുപണികളും മുകൾഭാഗത്ത് ത്രികോണാകൃതിയിലുള്ള കമാനവുമുണ്ട്. പ്രവേശന കവാടത്തിൽ പിച്ചള തകിട് പതിച്ച മനോഹരമായ തടിവാതിലുകളാണുള്ളത്. ഗർഭഗൃഹത്തിനുള്ളിൽ, വജ്രപീഠത്തിന് മുകളിൽ പിച്ചളയിൽ തീർത്ത ശ്രീകോവിലിൽ കാൽഭൈരവനാഥന്റെയും യോഗേശ്വരി ദേവിയുടെയും വിഗ്രഹങ്ങൾ പ്രതിഷ്ഠിച്ചിരിക്കുന്നു. വിഗ്രഹങ്ങൾക്ക് പിന്നിലുള്ള പ്രഭാവലി ഇലകളുടെയും പൂക്കളുടെയും രൂപങ്ങളാൽ അലങ്കരിച്ചിരിക്കുന്നു, മധ്യഭാഗത്തിന് മുകളിലായി ഒരു കീർത്തിമുഖവുമുണ്ട്. ഗർഭഗൃഹത്തിന്റെ വലതുവശത്ത് ദൈവത്തിന്റെ ഉത്സവ മൂർത്തികളുണ്ട്; ഉത്സവ വേളകളിൽ രഥത്തിലോ പല്ലക്കിലോ എഴുന്നള്ളത്തിനായി ഇവയെ പുറത്തെടുക്കുന്നു. ഗർഭഗൃഹത്തിന്റെ മേൽക്കൂര അഷ്ടഭുജാകൃതിയിലുള്ളതും താഴികക്കുടത്തിന്റെ ആകൃതിയിലുള്ളതുമാണ്.

ക്ഷേത്രത്തിന്റെ മേൽക്കൂരയ്ക്ക് എല്ലാ വശങ്ങളിലും സുരക്ഷാ റെയിലിംഗ് ഉണ്ട്. ഗർഭഗൃഹത്തിന്റെ മേൽക്കൂരയിൽ പത്ത് തട്ടുകളുള്ള ചതുരാകൃതിയിലുള്ള ഗോപുരം (ശിഖരം) കാണാം. ഈ ഗോപുരത്തിന്റെ എല്ലാ വശങ്ങളിലും ചക്രവും മറ്റ് കൊത്തുപണികളും ആലേഖനം ചെയ്തിട്ടുണ്ട്. മൂന്നാമത്തെയും അഞ്ചാമത്തെയും ഏഴാമത്തെയും തട്ടുകളിൽ നാല് വശങ്ങളിലും ദേവതകൾക്കായി ചെറിയ മാടങ്ങൾ (നിഷകൾ) ഒരുക്കിയിരിക്കുന്നു. ഗോപുരത്തിന്റെ മുകളിൽ സ്തൂപികയും അതിനു മുകളിൽ കലശവും കൊടിയും സ്ഥാപിച്ചിട്ടുണ്ട്. ക്ഷേത്രത്തിന് മുന്നിലായി കാൽഭൈരവനാഥ ഭഗവാന്റെ പാദുകങ്ങൾ പ്രതിഷ്ഠിച്ച ഒരു ചെറിയ ശ്രീകോവിലുണ്ട്, കൂടാതെ രണ്ട് നന്ദി വിഗ്രഹങ്ങളും ഇവിടെയുണ്ട്.

ക്ഷേത്രത്തിന് സമീപത്തായി നാഥ് വിഭാഗത്തിന്റെ ഒരു മഠം സ്ഥിതി ചെയ്യുന്നു. ഇതിനുള്ളിൽ ഭദ്രകാളി ദേവിയുടെ ക്ഷേത്രമുള്ള ഒരു ഭൂഗർഭ ഗുഹയുണ്ട്; ഇവിടെ ദേവിയെ ഒരു ശിലയായാണ് (തണ്ഡല) ആരാധിക്കുന്നത്. മഠത്തിന്റെ ഭിത്തികളിൽ പഴയ ഭൈരവനാഥ ക്ഷേത്രത്തിൽ നിന്നുള്ള കല്ലുകൾ ഉപയോഗിച്ചിട്ടുണ്ട്, അവയുടെ ഇരുവശങ്ങളിലും കീർത്തിമുഖങ്ങളുടെ കൊത്തുപണികൾ കാണാം. ഈ മഠത്തിന് ദാനമായി ലഭിച്ച ഭൂസ്വത്തുക്കളുണ്ട്. ഇവിടുത്തെ മഹന്തുക്കളെ പന്ത്രണ്ട് വർഷത്തിലൊരിക്കൽ നാസിക് കുംഭമേളയിൽ വെച്ചാണ് തിരഞ്ഞെടുക്കുന്നത്. മഠാധിപതികളായി സേവനമനുഷ്ഠിക്കുന്നതിനിടെ സമാധിയായ ആറ് മഹന്തുക്കളുടെ സമാധി സ്ഥലങ്ങൾ ഇവിടെയുണ്ട്. സമാധി സ്ഥലത്ത് ഒരു ശിവലിംഗവുമുണ്ട്. ഗോരക്ഷനാഥന്റെ മാർബിൾ പ്രതിമയും ഈ മഠത്തിൽ സൂക്ഷിച്ചിരിക്കുന്നു.

കാലഭൈരവനാഥന്റെയും യോഗേശ്വരി ദേവിയുടെയും വിവാഹച്ചടങ്ങ് ചൈത്ര വദ്യ അഷ്ടമി നാളിൽ അർദ്ധരാത്രിയിൽ ആഘോഷിക്കുന്നു. വാർഷിക ഉത്സവം ചൈത്ര വദ്യ ഏകാദശി മുതൽ ത്രയോദശി വരെ നടക്കുന്നു. ചൈത്ര വദ്യ ത്രയോദശി നാളിൽ, ദൈവത്തിന്റെ വിവാഹ ഘോഷയാത്രയായി (വരാത്ത്) രഥയാത്ര നടത്തുന്നു. ആയിരക്കണക്കിന് ഭക്തർ രഥം വലിക്കാൻ ഒത്തുകൂടുന്നു. കാർത്തിക വദ്യ അഷ്ടമി നാളിലാണ് ദൈവത്തിന്റെ ജന്മദിനം ആഘോഷിക്കുന്നത്; ഈ സമയത്ത് തൊട്ടിലുകൾ തൂക്കുകയും ഭക്തിഗാനങ്ങൾ ആലപിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. പൗഷ പൗർണ്ണമി നാളിൽ പല്ലക്ക് ഘോഷയാത്ര നടക്കുന്നു, അതിനുശേഷം ദൈവം കാശി യാത്രയ്ക്ക് പോകുന്നു. മാഘ പൗർണ്ണമി നാളിൽ ദൈവം കാശി യാത്രയിൽ നിന്ന് മടങ്ങിയെത്തുന്നു, അപ്പോൾ മറ്റൊരു പല്ലക്ക് ഘോഷയാത്ര ആഘോഷിക്കുന്നു. ദസറ നാളിൽ പല്ലക്ക് ഘോഷയാത്രയിലൂടെ ദൈവം ‘സീമോല്ലംഘനം’ (അതിർത്തി കടക്കൽ) ചടങ്ങ് നിർവഹിക്കുന്നു. വർഷത്തിലുടനീളമുള്ള മറ്റ് ഉത്സവങ്ങളും ഇവിടെ സംഘടിപ്പിക്കാറുണ്ട്. എല്ലാ ഉത്സവങ്ങളിലും ചെണ്ടയുടെയും കൈമണികളുടെയും അകമ്പടിയോടെ ഗുലാലും ഉണങ്ങിയ തേങ്ങയും വിതറുന്നു.

ഉപയോഗപ്രദമായ വിവരങ്ങൾ

• പരാണ്ടയിൽ നിന്ന് ൭ കിലോമീറ്റർ, ധാരാശിവിൽ നിന്ന് ൭൮ കിലോമീറ്റർ
• ധാരാശിവ് ജില്ലയിലെ പല നഗരങ്ങളിൽ നിന്നും സോനാരിയിലേക്ക് എസ്‌ടി ബസ് സർവീസ് ലഭ്യമാണ്
• സ്വകാര്യ വാഹനങ്ങൾക്ക് ക്ഷേത്ര പാർക്കിംഗ് സ്ഥലത്ത് എത്തിച്ചേരാം
• പരിസരത്ത് താമസത്തിനും പ്രഭാതഭക്ഷണത്തിനും ധാരാളം സൗകര്യങ്ങൾ ലഭ്യമാണ്
• ബന്ധപ്പെടുക: ക്ഷേത്ര ഓഫീസ്, മൊബൈൽ ൭൪൨൨൯൯൫൫൫൫