काळा मारुती मंदिर

रामपुरम्, अचलपूर, ता. अचलपूर, जि. अमरावती

अमरावती जिल्ह्यातील अचलपूर हा परिसर विदर्भातील एक प्रमुख धार्मिक केंद्र मानला जातो. या तालुक्यात सुलतानपुरा भागातील वैशिष्ट्यपूर्ण भुलभुलैया दत्तमंदिर, कार्तिक स्वामी मंदिर, दिगंबर जैन मंदिर, बोरगावचे महादेव मंदिर, पथ्रोटचे वीरभद्र मंदिर, देवगावचे श्रीकृष्ण मंदिर आणि अचलपूर शहरातील पार्वती मंदिर अशी प्राचीन प्रार्थनास्थळे उभी आहेत. या समृद्ध धार्मिक वारशात अचलपूरच्या रामपुरम् भागात सापन नदीच्या तीरावर वसलेले काळा मारुती मंदिर हे भाविकांचे मोठे श्रद्धास्थान मानले जाते. हिंदू धार्मिक परंपरेत मारुतीच्या मूर्तीला शेंदूर लेपण्याची प्रथा सर्वत्र दिसते. या मंदिरात मात्र मारुतीच्या काळ्या पाषाणातील मूळ मूर्तीवर शेंदूर वाहिला जात नाही, हे येथील वैशिष्ट्य आहे. दरवर्षी चैत्र पौर्णिमेला साजरा होणारा हनुमान जयंती जन्मोत्सव हा येथील प्रमुख वार्षिक उत्सव मानला जातो.

अचलपूर परिसराला प्राचीन काळापासून राजकीय आणि प्रशासकीय महत्त्व लाभले आहे. ए. ई. नेल्सन यांनी संपादित केलेल्या इ.स. १९११ च्या अमरावती जिल्हा गॅझेटिअरमधील नोंदीनुसार या शहराचे मूळ ऐतिहासिक नाव ‘एलिचपूर’ किंवा ‘इलासपूर’ असे होते. नवव्या शतकात राष्ट्रकूट राजवटीच्या काळात हे नगर एका प्रांताचे प्रशासकीय केंद्र म्हणून कार्यरत होते. पुढे देवगिरीच्या यादवांच्या काळात राजा सिंघण (दुसरा) आणि राजा रामचंद्रदेव यांच्या आधिपत्याखाली या परिसराची भरभराट झाली. मध्ययुगीन कालखंडात बहामनी सत्तेच्या विघटनानंतर इ.स. १४९० मध्ये फतहुल्लाह इमाद-उल-मुल्क याने निर्माण केलेल्या स्वतंत्र इमादशाही सल्तनतीची राजधानी म्हणून ‘एलिचपूर’ उदयास आले. सातपुड्याच्या पर्वतरांगांमधून उगम पावणारी सापन नदी अचलपूर शहरातून वाहत जाऊन पुढे दर्यापूर तालुक्याच्या सीमेवर पूर्णा नदीला मिळते. याच सापन नदीच्या तीरावर हे मंदिर उभे आहे.

शिवपुराणातील शतरुद्र संहितेनुसार हनुमानाला शिवाचा अकरावा रुद्रावतार मानले जाते. त्यामुळे मारुतीच्या उपासनेत शैव आणि वैष्णव संप्रदायांचा सुरेख समन्वय साधला गेला आहे. या मंदिराच्या उत्पत्तीबाबत स्थानिक पातळीवर एक मौखिक परंपरा सांगितली जाते. जुन्या काळात या भागात मारुतीचे एक निष्ठावंत भक्त राहत होते. ते दर पौर्णिमेला पायी चालत दर्यापूर तालुक्यातील शिंगणापूर येथील प्रसिद्ध काळा मारुतीच्या दर्शनासाठी जात असत. वृद्धापकाळामुळे पायी वारी करणे अशक्य झाल्यावर त्यांनी मारुतीरायांना आपल्या गावी येण्याची प्रार्थना केली. भक्ताच्या प्रार्थनेने प्रसन्न होऊन देवाने दृष्टांत दिला, की “मी ज्योतीरूपात तुझ्या मागोमाग येईन; पण प्रवासात ज्या ठिकाणी तू मागे वळून पाहशील, तिथेच मी कायमचा स्थिर होईन.” ते भक्त पुढे चालत सापन नदीकाठी पोहोचले. देव मागे येत आहेत की नाही याची खात्री करण्यासाठी त्यांनी मागे वळून पाहिले असता, ती ज्योत नदीकाठच्या भूमीवर काळ्या मूर्तीरूपात प्रगट झाली. पाषाणाचे मूळ रूप दिसावे म्हणून या मारुतीला शेंदूर लावणे वर्जित ठरले.

स्थानिक मान्यतेनुसार या मंदिराचा ज्ञात इतिहास सुमारे चारशे ते पाचशे वर्षांपूर्वीचा म्हणजेच सोळाव्या शतकातील सांगितला जातो. मूर्तीची घडण आणि पाषाणाचे स्वरूप पाहता हे स्थान अधिक प्राचीन असावे, असे मत मंदिर स्थापत्यकलेचे अभ्यासक नोंदवतात. ही मूर्ती पुराच्या ओघात सापन नदीच्या पात्रात सापडल्याची एक नोंदही स्थानिक पातळीवर आढळते. मध्ययुगीन काळात उभारलेल्या या स्थानाचे जतन पुढे अठराव्या शतकात नागपूरकर भोसल्यांच्या मराठा कालखंडात झाले. तत्कालीन काळात वऱ्हाड प्रांतात अनेक धार्मिक स्थळांचे पुनरुत्थान झाले, त्यातूनच या परिसराचा विस्तार झाला. पुढे भाविकांच्या लोकसहभागातून मूळ घुमटीवजा रचनेचा विस्तार होऊन दगडी तटबंदी, मंडप आणि अंतर्गत वास्तूंचा जीर्णोद्धार पूर्ण करण्यात आला.

मंदिराची वास्तुरचना मराठा कालीन स्थापत्यशैली आणि स्थानिक दगडी बांधकामाचा संगम दर्शवते. मुख्य रस्त्यावरून मंदिरात प्रवेश करण्यासाठी एक स्वागतकमान बांधलेली आहे. मंदिराभोवती दगडी तटबंदी उभारलेली दिसते. तिच्या आत पेव्हर ब्लॉक बसवलेले फरसबंद प्रांगण पसरलेले आहे. प्रांगणातून पुढे मंदिराच्या दुसऱ्या अंतर्गत तटबंदीत दोन स्वतंत्र प्रवेशद्वारे लागतात. तिथून पायऱ्यांनी खाली उतरता येते. दुसऱ्या मुख्य प्रवेशद्वाराच्या दुतर्फा दोन चौकोनी स्तंभ, महिरपी तोरण आणि नक्षीदार लाकडी झडपा आहेत. या दारातून आत जाताच मोकळ्या रचनेचे सभागृह लागते. मंदिरासमोरील फरसबंद प्रांगण सखल भागात असल्याने सभागृहातून सात पायऱ्या उतरून खाली जावे लागते.गर्भगृहाचा जोतेभाग प्रांगणापेक्षा उंचावर असल्याने दोन्ही प्रवेशद्वारांसमोर मुखमंडपातून जाणाऱ्या दगडी पायऱ्या आणि सुरक्षा कठडे बांधलेले आहेत. दर्शनी भागात प्रत्येकी दोन स्तंभ महिरपी कमानीने जोडलेले दिसतात. गर्भगृहाच्या छतावर घुमटाकार शिखर आणि वितानावर चक्रनक्षी कोरलेली आहे.

गर्भगृहाच्या दोन्ही प्रवेशद्वारांच्या बाजूंना दीपकोनाडे योजलेले आहेत. प्रवेशद्वारांच्या महिरपी तोरणाखाली गणपती आणि पार्वतीची शिल्पे कोरलेली आढळतात. गर्भगृहाच्या चारही भिंतींमधील देवकोष्टकांमध्ये विविध देवतांच्या मूर्ती बसवलेल्या आहेत. गर्भगृहात मध्यभागी असलेल्या मखरात वज्रपीठावर काळा मारुतीची उभी मूर्ती आहे. मारुतीरायांच्या हातात गदा हे मुख्य आयुध कोरलेले दिसते. दुसऱ्या हाताने मारुतीने भक्तांना अभय देणारी अभय मुद्रा धारण केली आहे. मूर्तीला वस्त्रे आणि अलंकार परिधान केले जातात. मारुती हा रुद्रावतार असल्याने मखरामध्ये वज्रपीठासमोर जमिनीवर शिवपिंड आणि नंदीची मूर्ती ठेवलेली आहे. मखराच्या बाहेरील बाजूने भाविकांना प्रदक्षिणा घालण्यासाठी प्रदक्षिणामार्ग उपलब्ध आहे. दर्शनी भिंतीवरील देवकोष्टकांमध्ये विविध देवदेवतांची रूपे कोरलेली दिसतात आणि अंतर्गत भिंतींवर पारंपरिक नक्षीकाम आढळते.

मुख्य मंदिराभोवती असलेल्या प्रांगणात अनेक उपमंदिरांची उभारणी केलेली आहे. मंदिराच्या एका बाजूला पिंपळवृक्षाचा दगडी पार बांधलेला आहे. या पारावरील लहान मंदिरात त्रिदेवींच्या मूर्ती बसवलेल्या आहेत. या मंदिराच्या मागील भागात असलेल्या लहान जोडमंदिरात महालक्ष्मी आणि शिर्डीचे संत साईबाबा यांची पूजा केली जाते. पिंपळवृक्षालगतच स्वतंत्र श्री बालाजी मंदिर उभारलेले आहे. या मंदिरात दोन स्वतंत्र मखरे उभारलेली दिसतात. त्यातील एका मखरात भगवान बालाजींची तर दुसऱ्या मखरात शेगावचे संत गजानन महाराज यांची मूर्ती ठेवलेली आहे. या मंदिराच्या शेजारी आदिशक्ती दुर्गादेवीचे देवालय आहे. मंदिर प्रांगणातील एका कोपऱ्यात खुल्या जागेत ग्रामदैवत भैरवनाथांची शेंदूरचर्चित मूर्ती दिसते.

मंदिराचे द्वार दररोज सकाळी ५:३० वाजता उघडले जाऊन रात्री ९ वाजेपर्यंत भाविकांना दर्शनाचा लाभ घेता येतो. नित्य पूजा, आरती आणि अभिषेक पारंपरिक नियमांनुसार पार पडतात. दर शनिवारी मारुतीच्या दर्शनासाठी भाविकांची मोठी गर्दी होते. मंदिरामध्ये गुढीपाडवा, श्रीराम नवमी, शारदीय नवरात्रोत्सव, विजयादशमी, कोजागरी पौर्णिमा आणि दिवाळी हे उत्सव परंपरेनुसार साजरे केले जातात. चैत्र पौर्णिमेचा हनुमान जयंती उत्सव हा येथील सर्वांत मोठा वार्षिक जत्रोत्सव मानला जातो. या दिवशी पहाटे सूर्योदयाच्या वेळी जन्मकाळ सोहळा संपन्न होतो. जन्मोत्सवाच्या दिवशी ढोल-ताशांच्या गजरात आणि गुलालाच्या उधळणीत काळा मारुतीची पालखी मिरवणूक संपूर्ण अचलपूर शहरातून काढली जाते. या उत्सवादरम्यान मंदिरात अखंड भजन, कीर्तन, प्रवचन, रामायण कथावाचन आणि महाप्रसादाचे आयोजन केले जाते.