कांच मंदिर

सिंधीपुरा, बुरहानपूर, जिल्हा बुरहानपूर

प्राचीन काळापासून, आपल्या आराध्य देवतेप्रती भक्ती आणि प्रेम व्यक्त करण्यासाठी मंदिरांना विविध कलाकृतींनी सजवण्याची परंपरा आहे. ज्याप्रमाणे मंदिरे शिल्पे, तोरणे, कोरीव काम आणि चित्रांनी सुशोभित केली जातात, त्याचप्रमाणे अनेक ठिकाणी काचेचा वापर सजावटीचे एक माध्यम म्हणून केला गेला आहे. बुरहानपूरच्या सिंधीपुरा भागात असेच एक अद्वितीय आणि प्राचीन काचेचे मंदिर उभे आहे. उदासी मठाच्या आवारात असलेल्या या कांच मंदिरात भगवान राम, भगवान शिव, हनुमान, दशभुजा माता आणि काली माता यांची मंदिरे आहेत. मंदिराच्या प्रांगणात जगद्गुरु भगवान चंद यांना समर्पित एक मंदिरही आहे.

‘दख्खनचे प्रवेशद्वार’ म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या बुरहानपूर या ऐतिहासिक शहरातील हे कांच मंदिर सुमारे ४५० वर्षे जुने असल्याचे मानले जाते. मंदिराच्या आवारात उदासी संतांचा मठ आहे. सध्या महंत बालयोगी पुरणदास उदासीन महाराज या मठाच्या गादीवर विराजमान आहेत. उदासी पंथाचा इतिहास १६ व्या शतकापर्यंत मागे जातो, जेव्हा बाबा श्री चंद यांनी याची स्थापना केली होती. भगवान श्री चंद म्हणूनही ओळखले जाणारे, ते शीख धर्माचे संस्थापक गुरु नानक यांचे पुत्र होते. त्यांच्या मातेचे नाव सुलक्षणी होते. ८ डिसेंबर १४९४ रोजी जन्मलेले बाबा श्री चंद १३ जानेवारी १६२९ पर्यंत जिवंत होते, अशा प्रकारे त्यांनी सुमारे १३४ वर्षांचे दीर्घ आयुष्य व्यतीत केले. त्यांनी सूर्य, विष्णू, शिव, गणेश आणि शक्ती यांच्या उपासनेचा पुरस्कार केला आणि त्यांना भगवान शिवाचा अवतार मानले जाते.

सहावे शीख गुरु हरगोविंद सिंग यांचे पुत्र बाबा गुरदित्ता यांनी या पंथाच्या प्रसारात महत्त्वाची भूमिका बजावली. उदासी परंपरेच्या चार मुख्य शाखा आहेत आणि त्यांचे अनुयायी प्रामुख्याने माळवा, जालंधर, फिरोजपूर, काशी आणि रोहतक यांसारख्या प्रदेशांत आढळतात. या भागात पंथाचे अनेक मठ आहेत. ऐतिहासिक नोंदींनुसार, श्री चंद यांच्या काळातच बुरहानपूर येथील मठाची स्थापना झाली होती. येथील नेतृत्वाची परंपरा बाबा ज्वारदास, बाबा पंचमदास, बिष्णूदास आणि प्रेमदास यांसारख्या संतांनी पुढे चालवली. मंदिराच्या प्रांगणात अशा बारा संतांच्या आणि पूजनीय तपस्व्यांच्या समाधी आहेत.

प्रांगणाच्या साध्या प्रवेशद्वारातून आत शिरल्यावर डाव्या बाजूला तीन काचेची मंदिरे आणि काचेच्या कामांनी सजवलेली एक समाधी दिसते. या कांच मंदिरांचे वैशिष्ट्य म्हणजे भिंतींच्या आत आणि बाहेर बहुरंगी काचेपासून बनवलेली गुंतागुंतीची कलाकृती. असे म्हटले जाते की, या काचा बेल्जियममधून मागवल्या होत्या. पहिले कांच मंदिर भगवान शिवाला समर्पित आहे, ज्यांना उदासी पंथात विशेष स्थान आहे. गर्भगृहात एका चौरस वेदीवर शिवलिंग स्थापित आहे आणि त्याची शाळुंका पितळेने मढवलेली आहे. विशेष म्हणजे, या शाळुंकेचा मुखवटा गर्भगृहाच्या मागील भिंतीकडे आहे आणि त्याच्या डाव्या बाजूला नंदीची छोटी संगमरवरी मूर्ती आहे. बहुतेक शिवमंदिरांमध्ये पार्वतीची मूर्ती असते, परंतु येथे त्याऐवजी हनुमानाची खडबडीत दगडी मूर्ती आहे. मंदिराचे शिखर पिरॅमिडच्या आकारात आहे.

शिवमंदिराच्या शेजारी हनुमानाचे मंदिर आहे, ज्याचे शिखर घुमटाकार आहे. आत, काचेने सजवलेल्या दगडी देवळात द्रोणागिरी पर्वत वाहून नेणाऱ्या हनुमानाची मूर्ती आहे. सोनेरी रंगात झळकणारी ही मूर्ती उठावदार शिल्पकलेचा नमुना आहे. त्याच्या शेजारी राम मंदिर आहे, जिथे काचेने सजवलेल्या उंच दगडी चौकटीत भगवान राम, सीता आणि लक्ष्मण यांच्या संगमरवरी मूर्ती आहेत, ज्या वस्त्रालंकारांनी सुशोभित आहेत. या मंदिराचे शिखरही वैशिष्ट्यपूर्ण आहे.

या काचेच्या मंदिरांच्या डाव्या बाजूला दशभुजा मातेचे भव्य मंदिर आहे, जे चंद्रघंटा स्वरूपात आहे. पुरणदास महाराजांच्या प्रेरणेतून हे मंदिर २२ फेब्रुवारी २०२४ रोजी प्रतिष्ठित करण्यात आले. लाल दगडाचा वापर करून उंच चौथऱ्यावर बांधलेल्या या मंदिराच्या भिंती एकमेकांना जोडलेल्या स्तंभांच्या समूहासारख्या दिसतात. पिरॅमिड आकाराचे शिखर वरच्या दिशेला असून त्यावर दोन थरांचा आमलक आणि कळस आहे. प्रवेशद्वारावर द्वारपालांचे कोरीव काम आहे, तर उंबरठ्याच्या वर देवीचे वाहन असलेल्या सिंहाची शिल्पे आहेत. आत, मध्यभागी संगमरवरी पीठावर दशभुजा मातेची मूर्ती विराजमान आहे, जी दागिने आणि वस्त्रांनी सुंदर सजलेली आहे. सिंहावर आरूढ असलेली देवी विविध शस्त्रे, तसेच शंख, फूल आणि घंटा धारण करते, तर एक हात आशीर्वादाच्या मुद्रेत आहे.

काचेच्या मंदिरांच्या उजव्या बाजूला सप्तशृंगी मातेचे मंदिर आहे. देवीची मोठी मूर्ती, जी वस्त्रांनी आणि दागिन्यांनी समृद्ध आहे, संगमरवरी पीठावर विराजमान आहे. तिने मुकुट परिधान केला असून त्यावर पाच फण्यांच्या नागाची छटा आहे. तिच्या शेजारी काळ्या पाषाणात कोरलेली देवीची लहान मूर्ती स्थापित आहे. जवळच काचेने सजवलेले समाधी मंदिर आहे, जिथे मोठ्या संगमरवरी चौथऱ्यावर पवित्र पादुका ठेवल्या आहेत. त्याच्या जवळ अकरा कोरीव दगडी शिळा आहेत, ज्या गोल आणि षटकोनी आकाराच्या असून प्रत्येकावर पवित्र पादुका आहेत. या उदासी परंपरेतील संत आणि महापुरुषांच्या समाधी आहेत.

या समाधीच्या शेजारी उदासी मठाची दुमजली इमारत आहे. तिची रचना जुन्या वाड्यासारखी आहे. आतील भिंती, छत आणि खांब चैतन्यमय काचेच्या कलाकृतींनी सजवलेले आहेत. या मठाच्या देवळात उदासी पंथाचे संस्थापक श्री चंद यांची संगमरवरी मूर्ती आहे. सोबतच पुरणदास बाबा, प्रयागदास बाबा यांची चित्रे, तसेच भगवान राम, हनुमान आणि कृष्णाची चित्रे प्रदर्शित आहेत. मठातील दुसऱ्या एका देवळात जगन्नाथ पुरीच्या मंदिराप्रमाणेच कृष्ण, सुभद्रा आणि बलराम यांच्या मूर्ती स्थापित आहेत.

येथे कृष्ण जन्माष्टमी, राम नवमी, महाशिवरात्री, हनुमान जयंती आणि मकर संक्रांती यांसारखे सण मोठ्या उत्साहात आणि भक्तीमय वातावरणात साजरे केले जातात. कृष्ण जन्माष्टमीला भव्य मिरवणूक काढली जाते, जी महंत पुरणदास महाराजांच्या वाढदिवसाच्या उत्सवाशीही जुळते. बुरहानपूर आणि आसपासच्या परिसरातील हजारो भाविक या उत्सवात आनंदाने सहभागी होतात.

उपयुक्त माहिती

  • बुरहानपूर बस स्टँडपासून २ किमी अंतरावर स्थित
  • राज्यातील अनेक शहरांतून बुरहानपूरसाठी नियमित एसटी बस सेवा उपलब्ध
  • खाजगी वाहने थेट मंदिरापर्यंत पोहोचू शकतात
  • जवळच राहण्याची आणि भोजनाची सोय उपलब्ध आहे.
Back To Home