बडे बालाजी मंदिर

महाजनपेठ, बऱ्हाणपूर, जिल्हा बऱ्हाणपूर

सतराव्या शतकात, जेव्हा बऱ्हाणपूर शहर ‘दख्खनचे प्रवेशद्वार’ म्हणून ओळखले जात होते, तेव्हा बालाजी महाराजांचे एक चमत्कारी मंदिर दिमाखात उभे होते आणि आजही ते तसेच उभे आहे. बडे बालाजी म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या या मंदिराचा इतिहास सुमारे ५०० वर्षांचा असल्याचे सांगितले जाते. स्वामी रत्नाकर महाराजांच्या वंशजांनी येथे बालाजीची मूर्ती स्थापित केली, ज्याला भक्त चमत्कारी मानतात. या मूर्तीची भक्तीभावाने पूजा केल्यास सर्व मनोकामना पूर्ण होतात, अशी श्रद्धा आहे. या लौकिकामुळे असंख्य भक्त दर्शनासाठी मंदिरात येतात.
‘एनसायक्लोपीडिया ब्रिटानिका’नुसार, बऱ्हाणपूरची स्थापना १३९९ मध्ये तापी नदीच्या काठी, असीरगड किल्ल्याच्या छायेत, खान्देशातील फारुकी वंशाच्या नासिर खानने केली होती. असे म्हटले जाते की, त्याने सूफी संत बऱ्हाणुद्दीन यांच्या नावावरून शहराला हे नाव दिले. १६०१ मध्ये, मुघल सम्राट अकबराने ते जिंकले आणि तेव्हापासून १६३६ पर्यंत, बऱ्हाणपूर मुघल साम्राज्याचे दक्षिणेकडील मुख्यालय राहिले. नंतर, मराठा पेशव्यांच्या काळात ते मराठा नियंत्रणाखाली आले. महाराष्ट्रातील जळगाव जिल्ह्याच्या सीमेपासून सुमारे २० किलोमीटर अंतरावर असलेल्या या शहरात मोठ्या प्रमाणात मराठी भाषिक लोकसंख्या आहे. मशिदी आणि ऐतिहासिक वास्तूंव्यतिरिक्त, बऱ्हाणपूरमध्ये अनेक हिंदू मंदिरे आहेत, त्यापैकी बडे बालाजी मंदिराला विशेष स्थान आहे.
मंदिराची एक अतिशय प्रिय अशी उत्पत्ती कथा आहे. सुमारे ५०० वर्षांपूर्वी, स्वामी रत्नाकर महाराज बालाजींच्या दर्शनासाठी तिरुपतीला गेले होते. त्या भेटीदरम्यान, त्यांना स्वप्नात तिरुपती बालाजींच्या मूर्तीचे दर्शन झाले. स्वप्नात त्यांना या मूर्तीचे स्थान दाखवण्यात आले. दुसऱ्या दिवशी, त्यांनी त्या ठिकाणी भेट दिली आणि खरोखरच त्यांना तेथे बालाजीची पंचधातूची मूर्ती सापडली. ही मूर्ती सोबत घेऊन ते महाराष्ट्रात परतले. नंतर, त्यांनी धुळे जिल्ह्यातील पांखेडा येथे समाधी घेतली. त्यानंतर त्यांचे वंशज पुढे प्रवास करत राहिले आणि अखेरीस ते बऱ्हाणपूरला पोहोचले. येथेच त्यांनी या मंदिराची स्थापना केली. मंदिराची इमारत एका जुन्या हवेलीसारखी दिसते आणि वेळोवेळी केलेल्या नूतनीकरणामुळे तिला सध्याचे स्वरूप प्राप्त झाले आहे.
मंदिराला एक मोठे अंगण आहे, ज्यात एक उंच गरुडस्तंभ उभा आहे, त्याच्या शिखरावर गरुडाची मूर्ती विराजमान आहे. समोर, एका शेडखाली, एक मोठा लाकडी रथ आहे. मंदिर स्वतः एका उंच चौथऱ्यावर बांधलेले आहे. प्रवेशद्वार एक साधे लाकडी आहे, ज्याच्या दोन्ही बाजूंना द्वारपालांची, तसेच हत्ती आणि घोड्यांवर स्वार झालेल्या योद्ध्यांची चित्रे आहेत. प्रवेशद्वारातून आत गेल्यावर एक प्रशस्त सभामंडप दिसतो. लाकडी खांब, त्यांच्या वरच्या भागातील कोरीव आधार आणि खालच्या भागातील दगडी चौथरे, मंदिराची प्राचीनता दर्शवतात. सभामंडपाच्या कोनाड्यांमध्ये हनुमानाच्या दगडी मूर्ती स्थापित आहेत. थेट समोर लाकडी खांबांवर आधारलेले विशिष्ट गर्भगृह आहे, जे एका जुन्या हवेलीची आठवण करून देते. गर्भगृहाला एक खुले प्रवेशद्वार आहे, ज्याच्या दोन्ही बाजूंना उंच खिडक्या आहेत आणि त्याच्या वर, बाल्कनीसारख्या आणखी तीन खिडक्या आहेत. आतमध्ये, एका उंच संगमरवरी चौथऱ्यावर, वस्त्रे आणि दागिन्यांनी सुशोभित केलेली बालाजीची पंचधातूची मूर्ती विराजमान आहे. या मूर्तीसमोर, श्रीकृष्ण, सुभद्रा आणि बलराम यांच्या मूर्ती देखील स्थापित आहेत.
गर्भगृहाच्या एका बाजूला रत्नाकर महाराजांचे पवित्र आसन आहे, जिथे त्यांच्या लाकडी पादुका जतन केलेल्या आहेत. या पादुका सुमारे ४०० वर्षांपूर्वीच्या असल्याचे मानले जाते. दरवर्षी, धनत्रयोदशीला, या पादुकांची विशेष पूजा आणि अभिषेक विधी केला जातो, ज्यात शेकडो भक्त सहभागी होतात. गर्भगृहाच्या दुसऱ्या बाजूला रत्नाकर महाराजांचे वंशज सखाराम महाराजांचे आसन आहे, जिथे त्यांचे चित्र प्रदर्शित केले आहे.
सखाराम महाराजांनी सुमारे साडेतीनशे वर्षांपूर्वी बालाजी मंदिराची वार्षिक यात्रा सुरू केली असे म्हटले जाते. शारदीय नवरात्रोत्सवादरम्यान, हे मंदिर चौदा दिवसांच्या भव्य उत्सवाचे केंद्र बनते. हजारो भक्त बालाजींच्या रथयात्रेचे साक्षीदार होण्यासाठी जमतात, जी मोठ्या उत्साहात काढली जाते. रथयात्रा तापी नदीच्या काठी असलेल्या सतियारा घाटाकडे जाते, जिथे बालाजी महाराजांच्या सन्मानार्थ तीन दिवसांचा उत्सव साजरा केला जातो. असे म्हटले जाते की, महाराष्ट्र आणि मध्य प्रदेशातील इतर जिल्ह्यांमधून लाखो भक्त दर्शनासाठी येतात. या उत्सवादरम्यान, रवा, तूप आणि साखरेपासून बनवलेला ‘दरबा’ हा पवित्र प्रसाद भक्तांना वाटला जातो. नवरात्रोत्सवाबरोबरच, इतर अनेक हिंदू सण देखील येथे तितक्याच उत्साहात साजरे केले जातात.

उपयुक्त माहिती

  • बऱ्हाणपूर बसस्थानकापासून १ किमी अंतरावर
  • राज्यातील अनेक शहरांमधून बऱ्हाणपूरसाठी नियमित एसटी बस सेवा उपलब्ध
  • खाजगी वाहने थेट मंदिरापर्यंत पोहोचू शकतात
  • जवळच निवास आणि भोजन सुविधा उपलब्ध
Back To Home