ஜோகேஸ்வரி குகை கோயில்,

ஜோகேஸ்வரி கிழக்கு, மும்பை

மகாராஷ்டிராவின் ‘முதல் இந்து குகை’ என்பது ஜோகேஸ்வரி குகைகளின் மிக முக்கியமான அடையாளமாகும். எலிபெண்டா (காராபுரி) குகைகளுடன் ஒற்றுமை கொண்ட இந்த ஜோகேஸ்வரி குகைகள், ஆறாம் நூற்றாண்டின் முற்பகுதியில், அதாவது சுமார் ஒன்றரை ஆயிரம் ஆண்டுகளுக்கு முன்பு உருவாக்கப்பட்டன. மும்பை நகரத்தின் பண்டைய கட்டடக்கலை பாரம்பரியத்தின் ஒரு பகுதியான இந்த குகைகள், பண்டைய காலத்தில் ஆம்போலி என்ற கிராமத்தின் எல்லைக்குள் இருந்தன. எனவே, பழைய வரலாற்று ஆவணங்களில் இந்த குகைகள் ‘ஆம்போலி குகைகள்’ என்றும் குறிப்பிடப்பட்டுள்ளன. இந்த கோயில் தற்போது இந்திய தொல்பொருள் ஆய்வுத்துறையின் கீழ் ‘தேசிய நினைவுச்சின்னமாக’ பாதுகாக்கப்படுகிறது.

பத்தொன்பதாம் நூற்றாண்டின் பிற்பகுதியில், அதாவது 1880 இல், ஜேம்ஸ் பெர்குசன் மற்றும் ஜேம்ஸ் பர்கெஸ் ஆகியோர் ‘தி கேவ் டெம்பிள்ஸ் ஆஃப் இந்தியா’ என்ற புத்தகத்தை வெளியிட்டனர். இந்தப் புத்தகத்தில், ஜோகேஸ்வரி குகைகளின் அமைப்பு, அங்குள்ள தூண்கள் மற்றும் சிற்பக்கலை ஆகியவற்றின் மிக நுணுக்கமான அளவீடுகள் மற்றும் விவரங்களை அவர்கள் பதிவு செய்துள்ளனர். கலை வரலாற்றாசிரியர் பேராசிரியர் வால்டர் ஸ்பிங்க் தனது ‘அஜந்தா டு எல்லோரா’ புத்தகத்தில் ஜோகேஸ்வரி குகைகளின் கட்டடக்கலை குறித்து ஆழமாக ஆய்வு செய்துள்ளார். வால்டர் ஸ்பிங்கின் கூற்றுப்படி, இந்த குகைகள் கி.பி. ஆறாம் நூற்றாண்டில், அதாவது கி.பி. 520 முதல் 550 க்கு இடைப்பட்ட காலத்தில் உருவாக்கப்பட்டிருக்க வேண்டும். கட்டடக்கலை ரீதியாக, இந்த காலகட்டம் அஜந்தா-எல்லோரா மற்றும் காராபுரி எனப்படும் எலிபெண்டா குகைகளை இணைக்கும் மிக முக்கியமான பாலமாகக் கருதப்படுகிறது.

இந்த குகைகளைப் பற்றிய பழைய குறிப்பு கி.பி. 1784-ஐச் சேர்ந்தது. புகழ்பெற்ற தொல்பொருள் ஆய்வாளர் வில்லியம் ஹண்டர் இவற்றை ‘ஆம்போலி குகை’ என்று குறிப்பிட்டிருந்தார். அங்குள்ள பெரும்பாலான சிற்பங்கள் ஏற்கனவே சிதைந்திருந்தன என்றும், குகையின் உட்புறம் உள்ள முக்கிய கருவறையில் வழிபாடுகள் நடைபெற்று வந்தன என்றும் அவர் ‘ஆர்க்கியாலஜியா’வின் ஏழாவது தொகுதியில் தனது கட்டுரையில் குறிப்பிட்டுள்ளார். 1802 ஆம் ஆண்டில் ஜார்ஜ் வாலண்டியா இந்த குகைக்கு வருகை தந்தார். ‘வாயேஜ் அண்ட் டிராவல்ஸ் டு இந்தியா அண்ட் சிலோன்’ என்ற புத்தகத்தில் அவர் இதைப் பற்றிய தகவல்களைத் தெரிவித்துள்ளார். இங்குள்ள முக்கிய மண்டபத்தின் உட்புற மையக் கருவறையில் ஒரு சிவலிங்கம் இருப்பதாக அவர் கூறியுள்ளார். இதிலிருந்து இந்த குகை சிவபெருமானுக்கு அர்ப்பணிக்கப்பட்டது என்பது தெளிவாகிறது. ‘கல்ச்சுரல் ஹெரிடேஜ் ஆஃப் மும்பை’ என்ற நூலில் டாக்டர் மதுகர் கேசவ் தவளிகரும், ‘பண்டைய காலத்தில் கருவறையில் சிவலிங்கம் இருந்திருக்க வேண்டும், ஆனால் இப்போது அதில் ஒரு தேவி நிறுவப்பட்டுள்ளதால் இதற்கு ஜோகேஸ்வரி என்று பெயர் வந்தது’ என்று கூறியுள்ளார்.

காராபுரியைப் போலவே, ஜோகேஸ்வரி குகைகளும் முதன்மையாக சைவ சமயத்தைச் சேர்ந்தவை, குறிப்பாக பாசுபத பிரிவைச் சேர்ந்தவை. குகைகளில் உள்ள லகுலீசரின் சிலைகள் இவை பாசுபதர்களின் புனிதத் தலங்களாக இருந்ததை உறுதிப்படுத்துகின்றன. அக்காலத்தில் மகாராஷ்டிராவில் களப்பிரர்களின் (களச்சூரிகள்) ஆட்சி இருந்தது. இங்கு ஆட்சி செய்த களச்சூரி வம்சத்தின் கிளை, பூர்வீகமாக மகேஸ்வரம் அல்லது மகிஷ்மதியைச் சேர்ந்தது. கிருஷ்ணராஜன் (கி.பி. 550 முதல் 570 வரை) இந்த கிளையின் நிறுவனர் ஆவார். அவனது வெள்ளி நாணயங்கள் ‘கிருஷ்ணராஜ-ரூபகா’ என்று அழைக்கப்பட்டன. அவற்றில் சில நாணயங்கள் மும்பையின் கால்பா தேவி-தாகூர்வார் பகுதியில் கண்டெடுக்கப்பட்டன. இதிலிருந்து இந்தத் தீவுகளில் அவனது அதிகாரம் இருந்தது என்பது தெளிவாகிறது. இந்த களச்சூரிகள் பாசுபத பிரிவின் வழிபாட்டாளர்கள்.

இந்த குகைகள் ஒரு பெரிய பாறையில், அதாவது கருங்கல்லில் செதுக்கப்பட்டுள்ளன. இந்த குகைகளின் மொத்த நீளம் மற்றும் அகலம் சமகாலத்தில் உள்ள மற்ற குகைகளை விட மிகப் பெரியது. ஜோகேஸ்வரி குகைகளின் அமைப்பு மற்ற பல குகைகளிலிருந்து வேறுபட்டது. இந்த குகைகள் தரை மட்டத்திலிருந்து கீழே ஒரு பெரிய பாறையில் ஆழமாகத் தோண்டப்பட்டுள்ளன. குகைகளுக்குள் நுழைவதற்கு ஒரு பெரிய மற்றும் நீண்ட பாதை உள்ளது. இந்தப் பாதை பாறையில் செங்கோணத்தில் வெட்டப்பட்டு உருவாக்கப்பட்டுள்ளது. குகைகளின் மையப்பகுதியில் விசாலமான சபா மண்டபம் உள்ளது. இது மகா மண்டபம் என்று அழைக்கப்படுகிறது. மகா மண்டபத்தின் நான்கு பக்கங்களிலும் பிரம்மாண்டமான தூண் வரிசைகள் உள்ளன. இந்தத் தூண்கள் கட்டடக்கலை ரீதியாக மிகவும் தனித்துவமானவை. அவற்றின் மேல் பகுதியில் முழுமையாக மலர்ந்த நெல்லிக்காய் வடிவ வேலைப்பாடுகள் உள்ளன. இந்த அமைப்பை கட்டடக்கலை மொழியில் ‘குஷன் கேபிடல்’ என்று அழைப்பர். இது குப்தர் மற்றும் வாகாடகர் காலக் கலையின் சிறப்பம்சமாகும். இந்தத் தூண்களின் அமைப்பு மிகவும் விகிதாச்சாரத்துடன் இருந்து, கூரையின் பெரும் சுமையைத் தாங்கி நிற்கின்றன. இந்தத் தூண்களின் மேம்பட்ட மற்றும் அழகான வடிவங்களை பிற்காலத்தில் காராபுரி குகைகளில் காணலாம். இதனால் ஜோகேஸ்வரி குகைகள் காராபுரி குகைகளின் முன்னோடியாகக் கருதப்படுகிறது.

மகா மண்டபத்தின் மையப்பகுதியில் முக்கிய கருவறை உள்ளது. இந்தக் கருவறை ‘சர்வதோபத்ரா’ பாணியில் உள்ளது, அதாவது இந்தக் கருவறைக்கு நான்கு பக்கங்களிலும் கதவுகள் உள்ளன. தற்போது இந்தக் கருவறையில் ஜோகேஸ்வரி தேவி வீற்றிருக்கிறார். இந்த தேவி மும்பையின் மேற்கு புறநகர்ப் பகுதிகளில் வசிக்கும் பல உள்ளூர் குடும்பங்களின், குறிப்பாக பாடாரே பிரபு சமூகத்தின் குலதெய்வமாகக் கருதப்படுகிறது. கருவறையின் நுழைவாயிலிலும், கிழக்கு திசையின் முக்கிய நுழைவாயிலிலும் செதுக்கப்பட்டுள்ள சிற்பங்கள் மிகவும் முக்கியமானவை. பாசுபத பிரிவின் முக்கிய வழிகாட்டியான லகுலீச சிவபெருமானின் சிற்பம் இங்கே செதுக்கப்பட்டுள்ளது.

பசுபதி அல்லது சிவபெருமானை முதன்மைக் கடவுளாகக் கொண்ட பாசுபத பிரிவின் பரவல் குஜராத்-ராஜஸ்தான் நிலப்பரப்பிலிருந்து தொடங்கியதாகக் கருதப்படுகிறது. லகுலீசர் இந்தப் பிரிவின் ஆச்சாரியாராகக் கருதப்படுகிறார். சத்திய யுகத்தில் ‘இச்சாபுரி’, திரேதா யுகத்தில் ‘மாயாபுரி’, துவாபர யுகத்தில் ‘மேகாவதி’ என்று அழைக்கப்பட்ட காயாவரோஹண (தா. தபோய், ஜி. வதோதரா) என்ற கிராமத்தில், கி.மு. முதல் நூற்றாண்டின் பிற்பகுதியிலோ அல்லது இரண்டாம் நூற்றாண்டிலோ ஆச்சாரியார் லகுலீசர் பிறந்தார். அவர் சிவபெருமானின் இறுதி, 28-வது அவதாரமாகக் கருதப்படுகிறார். லகுலீசர் வேத காலத்திலிருந்தே இருந்த சைவ சமயத்தின் பாரம்பரியத்தை முறையாக வடிவமைத்தார். இது ‘ஆகமாந்த சம்பிரதாயம்’ என்றும் அழைக்கப்படுகிறது. இந்த சம்பிரதாயத்தில் சிவபெருமானின் அவதாரமான லகுலீசரின் சிலை வடிவில் வழிபாடு செய்யப்படுகிறது. பத்மாசனத்தில் அமர்ந்து, பிறப்புறுப்பு நிமிர்ந்த நிலையில், வலது கையில் மாதுளம் பழம் மற்றும் இடது கையில் தண்டு ஏந்திய நிலையில் லகுலீசரின் சிலை வடிவம் இருக்கும், அதே சமயம் பசுபதநாதர் சிவலிங்க வடிவில் வழிபடப்படுகிறார். இங்குள்ள சிற்பத்தில் சிவபெருமான் தாமரை ஆசனத்தில் பத்மாசனத்தில் அமர்ந்திருப்பதாகக் காட்டப்பட்டுள்ளது. அவரது கையில் ஒரு லகுடம் அதாவது தண்டு உள்ளது. அவரைச் சுற்றி அவரது சீடர்கள் கைகூப்பி அமர்ந்திருப்பதை காணலாம். இந்தச் சிற்பம் ஜோகேஸ்வரி குகைகளுக்கும் பாசுபத பிரிவிற்கும் உள்ள தொடர்பை உறுதிப்படுத்துகிறது.

ஜோகேஸ்வரி குகைகளில் செதுக்கப்பட்டுள்ள மற்றொரு முக்கியமான சிற்பம் ‘அந்தகாசுர வதம்’ ஆகும். இந்தச் சிற்பத்தில் சிவபெருமான் மிகுந்த கோபத்துடன் அந்தகாசுரனை வதம் செய்வது போலக் காட்டப்பட்டுள்ளது. சிவனின் ஒரு கையில் திரிசூலம் உள்ளது, அதை அவர் அந்தகாசுரனின் மார்பில் பாய்ச்சியுள்ளார். புராணக்கதைகளின்படி, அந்தகாசுரனின் ரத்தத்தின் ஒவ்வொரு துளியும் தரையில் விழுந்தால், அதிலிருந்து புதிய அரக்கர்கள் உருவாகிக் கொண்டிருந்தனர். எனவே, சிவனின் அருகிலேயே சாமுண்டா தேவி ஒரு பாத்திரத்தில் அந்த ரத்தத்தைச் சேகரிப்பது போலக் காட்டப்பட்டுள்ளது. சிவனின் முதுகில் கஜாசுரனின், அதாவது யானையின் தோல் போர்த்தப்பட்டுள்ளது. அவர்களின் முகபாவனைகளும் உடல் அமைப்பும் மிகவும் உயிரோட்டமாகத் தோன்றுகின்றன. காலப்போக்கிலும் நீர் தேங்கியதாலும் இந்தச் சிற்பம் பெரிதும் சிதைந்திருந்தாலும், அதிலுள்ள நுணுக்கங்கள் இன்றும் தெளிவாகத் தெரிகின்றன. இந்தச் சிற்பம் சைவக் கோட்பாட்டில் உள்ள சிவனின் சங்கார ரூபத்திற்குச் சிறந்த உதாரணமாகும்.

மேலும், சிவ-பார்வதி திருமணம், அதாவது ‘கல்யாணசுந்தரமூர்த்தி’ சிற்பமும் இந்த குகைகளின் ஒரு முக்கிய சிறப்பம்சமாகும். இந்தச் சிற்பத்தில் சிவபெருமானுக்கும் அன்னை பார்வதிக்கும் இடையிலான திருமணக் காட்சி செதுக்கப்பட்டுள்ளது. திருமணச் சடங்குகளைச் செய்யும் பிரம்மதேவர் மற்றும் சாட்சியாக நிற்கும் பிற தேவர்கள் மற்றும் திக் பாலகர்களை இதில் காணலாம். சிவனின் வலது கை பார்வதியின் கையில் இருக்கும் இந்த நிகழ்வு, பாறையில் திறம்பட உயிர்ப்பிக்கப்பட்டுள்ளது. இந்தச் சிற்பத்தில் உள்ள கதாபாத்திரங்களின் முகபாவனைகள், அவர்களின் அணிகலன்கள் மற்றும் உடைகள் மிக உயர்தரமான வேலைப்பாடுகளைக் கொண்டுள்ளன. இது தவிர, குகைகளின் கிழக்கு நுழைவாயிலின் மேல் பகுதியில் ‘ராவணானுக்ரஹ’ சிற்பம் செதுக்கப்பட்டுள்ளது. இந்தச் சிற்பத்தில் ராவணன் கயிலாய மலையைத் தூக்க முயற்சிப்பதும், சிவன் தனது கால் பெருவிரலால் மலையை அழுத்தி ராவணனின் கர்வத்தை அடக்குவதும் காட்டப்பட்டுள்ளது. இந்தச் சிற்பத்தின் அருகிலேயே நடராஜர், அதாவது நடனமாடும் சிவனின் சிற்பம் உள்ளது. இதில் சிவனின் பல்வேறு முத்திரைகளும் நடன அஸ்தங்களும் செதுக்கப்பட்டுள்ளன.

நவீன காலத்தில் இந்தக் குகைகளை முறையாக ஆய்வு செய்த வரலாற்றாசிரியர்கள் மற்றும் தொல்பொருள் ஆராய்ச்சியாளர்களான டாக்டர் சூரஜ் பண்டிட் மற்றும் அருண் நாராயணன் ஆகியோரின் ‘ஸ்டோரீஸ் இன் ஸ்டோன்: ஹிஸ்டாரிக் கேவ்ஸ் ஆஃப் மும்பை’ என்ற புத்தகம் நம்பகமானதாகக் கருதப்படுகிறது. இந்தப் புத்தகத்தில் ஜோகேஸ்வரி குகைகளின் சிற்பக்கலை, அவற்றின் துல்லியமான காலம் மற்றும் மும்பையின் பண்டைய வணிகப் பாதைகளுடனான அவற்றின் தொடர்பு ஆகியவை விளக்கப்பட்டுள்ளன. அவர்களின் கருத்துப்படி, ஜோகேஸ்வரி குகைகள் வெறும் மத அல்லது ஆன்மீக காரணங்களுக்காக மட்டும் உருவாக்கப்படவில்லை. அதற்கு ஒரு பெரிய பொருளாதார மற்றும் புவியியல் பின்னணி இருந்தது. பண்டைய காலத்தில் சோபாரா மற்றும் கல்யாண் ஆகியவை கொங்கணத்தின் மிக முக்கியமான சர்வதேச வணிகத் துறைமுகங்களாக இருந்தன. இந்தத் துறைமுகங்களிலிருந்து வரும் சரக்குகளை தேசத்திற்கு, அதாவது மலைப்பகுதிக்கு அனுப்ப பைதான், ஜுன்னர் மற்றும் நாசிக் செல்லும் வணிகப் பாதைகள் பயன்படுத்தப்பட்டன. இதே பாதையில் கன்ஹேரி, மாகாதனே, ஜோகேஸ்வரி மற்றும் மகாகாளி குகைகளின் சங்கிலித் தொடர் உருவானது. வணிகர்கள் மற்றும் பயணிகளின் தங்குமிடம், ஓய்வு மற்றும் பாதுகாப்பிற்காக இந்தக் குகைகள் பயன்படுத்தப்பட்டன. ஜோகேஸ்வரி குகைகள் இந்த வணிகப் பாதையின் முக்கிய மையமாக இருந்தன. இதனால், இந்தக் குகைகளை உருவாக்குவதற்கு வணிகர்களும் அக்கால ஆட்சியாளர்களும் பெரும் பொருளாதார உதவி செய்தனர். இந்தக் குகைகளின் பிரம்மாண்டமும் விரிந்த தன்மையும் அங்குள்ள வளமான பொருளாதார ஆதாரங்களுக்குச் சான்றாகும்.

இந்தக் குகைகளின் முக்கிய மண்டபத்தின் பக்கவாட்டில் உள்ள அறைகளும் தாழ்வாரங்களும் பௌத்த குகைகளின் விகாரை முறையை ஒத்திருப்பதை அறிய முடிகிறது. ஆனால் அவை இந்து ஆலயக் கட்டமைப்பிற்கு மிகவும் திறமையாக மாற்றப்பட்டுள்ளன. குகைகளுக்குள் வெளிச்சம் வருவதற்காக மேற்கூரைகளிலும் பக்கவாட்டிலும் குறிப்பிட்ட முறையிலான துளைகளும் திறந்தவெளிகளும் விடப்பட்டுள்ளன. இதனால் சூரிய ஒளி நேரடியாகக் கருவறையின் அல்லது மண்டபத்தின் குறிப்பிட்ட பகுதிகளின் மீது விழுகிறது. முக்கிய ஆலயத்தைத் தவிர, இங்கு சில சிறிய உப-குகைகளும் நீர்த்தொட்டிகளும் செதுக்கப்பட்டுள்ளன. பசால்ட் பாறையின் பலவீனமான தரம், ஈரப்பதமான காலநிலை மற்றும் சுற்றியுள்ள தீவிர நகரமயமாக்கலால் தேங்கும் நீரினால் ஏற்படும் கசிவு காரணமாக இங்குள்ள பல சிற்பங்கள் தேய்ந்துள்ளன. சில பகுதிகள் அழிவின் விளிம்பில் உள்ளன. மழைக்காலத்தில் குகைகளில் நீர் தேங்கும் பிரச்சனையால் அங்குள்ள பாறைகள் பெருமளவில் சேதமடைந்துள்ளன.

ஜோகேஸ்வரியின் பரபரப்பான பகுதியில் இந்தக் குகைகள் அமைந்துள்ளன. குகைகளின் நுழைவாயிலுக்கு அருகில் இருபுறமும் தீபஸ்தம்பங்கள் உள்ளன. இதில் வலதுபுறம் உள்ள தீபஸ்தம்பத்தின் அடியில் உள்ள ஒரு சிறு அறையில் கணபதி சிலை உள்ளது. இடதுபுறம் உள்ள தீபஸ்தம்பத்திற்கு அருகில் குகைகள் குறித்த தகவல்கள் அடங்கிய கல்வெட்டுகள் செதுக்கப்பட்டுள்ளன. இங்கிருந்து சுமார் 50 மீட்டர் தூரம் குகையை நோக்கிச் செல்லும் பாதை இருபுறமும் பாறைகளில் செங்கோணத்தில் செதுக்கப்பட்டுள்ளது. நுழைவாயிலிலிருந்து சுமார் 13 படிகள் இறங்கி இந்தக் குகையின் முக்கிய சபா மண்டபத்திற்குள் நுழையலாம். இந்த சபா மண்டபத்தில் எல்லாப் பக்கங்களிலும் பெரிய தூண்கள் உள்ளன மற்றும் நடுவில் ஜோகேஸ்வரி தேவியின் ‘சர்வதோபத்ர’ முறையிலான கருவறை உள்ளது. கருவறையின் முக்கிய நுழைவாயிலுக்கு முன்னால் சபா மண்டபத்தில் ஹவனகுண்டம் உள்ளது. நான்கு படிகள் ஏறி உயரத்தில் உள்ள கருவறைக்குள் நுழையலாம். கருவறையின் துவாரங்களில் பல்வேறு சிற்பங்கள் செதுக்கப்பட்டுள்ளன. கருவறையில் வஜ்ரபீடத்தின் மீது ஜோகேஸ்வரி தேவியின் சிலையும் பாதுகைகளும் உள்ளன. தேவியின் முக்கிய இடத்தைத் தவிர, இந்தக் குகைகளில் மகாதேவர், கணபதி மற்றும் அனுமன் ஆகியோருக்குத் தனித்தனி கருவறைகள் உள்ளன.

இந்த வரலாற்றுச் சிறப்புமிக்க ஜோகேஸ்வரி குகை ஆலயத்தில் ஆண்டு முழுவதும் மகாசிவராத்திரி, நவராத்திரி மற்றும் சிராவண மாதம் ஆகிய பண்டிகைகள் வெகு விமரிசையாகக் கொண்டாடப்படுகின்றன. இந்த குகை ஆலயம் முக்கியமாக சிவபெருமானுக்கும் ஜோகேஸ்வரி தேவிக்கும் அர்ப்பணிக்கப்பட்டிருப்பதால், இங்கு சைவ மற்றும் சாக்த மரபுகள் இரண்டின் பண்டிகைகளும் கொண்டாடப்படுகின்றன. மகாசிவராத்திரி அன்று ஆலயத்தில் சிறப்புப் பூஜைகள் ஏற்பாடு செய்யப்படுகின்றன. இந்நாளில் இங்குள்ள சிவலிங்கத்திற்கு ஜலாபிஷேகம் மற்றும் துக்தாபிஷேகம் செய்ய ஏராளமான பக்தர்கள் இங்கு வருகிறார்கள். கல்ச்சுரி காலத்துக் கட்டடக்கலைக்குச் சான்றாக விளங்கும் இந்தக் குகைகளில் சிவ-பார்வதி திருமணம், நடராஜர் மற்றும் அந்தகாசுரவதம் போன்ற சைவ சமயத்தின் பல சிற்பங்கள் செதுக்கப்பட்டுள்ளன. எனவே, மகாசிவராத்திரி அன்று இந்த வரலாற்றுச் சின்னத்திற்குச் சிறப்பு முக்கியத்துவம் கிடைக்கிறது. அதேபோல், அஸ்வின் மாதத்தில் வரும் நவராத்திரி பண்டிகை இங்குள்ள இரண்டாவது பெரிய பண்டிகையாகும். நவராத்திரியின் ஒன்பது நாட்களிலும் தேவிக்குச் சிறப்புப் பூஜைகள், மகாஆரத்தி மற்றும் பஜனைகள் ஏற்பாடு செய்யப்படுகின்றன. இது தவிர, சிராவண மாதத்தில் ஒவ்வொரு திங்கட்கிழமையும் இந்த குகையில் கூட்டம் அதிகமாக இருக்கும். மாதம் முழுவதும் குகையில் பஜனை நிகழ்ச்சிகள் நடைபெறுகின்றன. வாரத்தின் ஏழு நாட்களும் காலை ஆறு மணி முதல் மதியம் ஒரு மணி வரையிலும், மாலை நான்கரை மணி முதல் இரவு ஒன்பது மணி வரையிலும் பக்தர்கள் மற்றும் சுற்றுலாப் பயணிகள் இந்தக் குகைக்குள் அனுமதிக்கப்படுகிறார்கள்.

பயனுள்ள தகவல்கள்

• ஜோகேஸ்வரி ரயில் நிலையத்திலிருந்து 1 கி.மீ தொலைவில்
• போரிவலி எஸ்.டி. பேருந்து நிலையத்திலிருந்து 12 கி.மீ தொலைவில்
• மும்பையின் பல பகுதிகளிலிருந்து இங்கு வர பெஸ்ட் (BEST) பேருந்து வசதி
• தனியார் வாகனங்கள் குகையின் நுழைவாயில் வரை வரலாம்
• அப்பகுதியில் தங்குவதற்கும் உணவிற்கும் பல விருப்பங்கள் உள்ளன