जगन्नाथ मंदिर

जमालपूर दरवाजा, अहमदाबाद शहर, अहमदाबाद

सुमारे ४५०-५०० वर्षांपूर्वी, अहमदाबादमधील आजचा गजबजलेला जमालपूर परिसर एकेकाळी घनदाट जंगल होता, ज्याच्या पूर्वेला साबरमती नदी आणि उत्तरेला जमालपूर दरवाजा होता. ऋषीमुनींचे तपश्चर्यास्थान असलेले नदीकाठचे हे शांत ठिकाण आज भव्य आणि सुंदर जगन्नाथ मंदिराचे निवासस्थान बनले आहे. हे मंदिर अशा पवित्र स्थानावर बांधले गेले आहे जिथे पुरीच्या भगवान जगन्नाथजींनी दृष्टांत देऊन मंदिर उभारण्याची आज्ञा दिली होती असे मानले जाते. हे मंदिर आपल्या रथयात्रेसाठी अत्यंत प्रसिद्ध आहे, जी ओडिशातील पुरी येथील रथयात्रेनंतर भारतातील दुसरी सर्वात मोठी जगन्नाथ रथयात्रा मानली जाते.

या मंदिराचा इतिहास भगवान हनुमानाचे परमभक्त श्री हनुमानदासजी यांच्यापासून सुरू होतो. आपल्या एका तीर्थयात्रेदरम्यान ते साबरमती नदीकाठच्या या शांत ठिकाणी आले होते. या ठिकाणाची शांतता आणि पवित्रता पाहून प्रभावित होऊन त्यांनी तपश्चर्येसाठी या जागेची निवड केली आणि आपल्या आराध्य देवाचे एक छोटे मंदिर उभारले. त्यांचे शिष्य, श्री सारंगदासजी हेदेखील भगवान जगन्नाथांचे भक्त होते. एकदा, पुरी येथील जगन्नाथ मंदिराच्या दर्शनादरम्यान त्यांना स्वप्नात भगवान जगन्नाथांनी दृष्टांत देऊन अहमदाबादला परत जाण्यास व तेथे जगन्नाथ, बलराम आणि सुभद्रा यांच्या मूर्तींची स्थापना करण्यास सांगितले. या दिव्य आज्ञेचे पालन करत सारंगदासजींनी परत येऊन मंदिराची उभारणी केली आणि मूळ हनुमान मंदिराचे रुपांतर आजच्या जगन्नाथ मंदिरात केले. सुमारे २०० वर्षे जुन्या असलेल्या या मंदिराचा १९९६ ते २००० दरम्यान मोठ्या प्रमाणावर जीर्णोद्धार करण्यात आला.

मंदिर परिसर तटबंदीच्या भिंतींनी वेढलेला असून त्याला राजवाड्याच्या प्रवेशद्वारासारखा एक भव्य महाद्वार आहे. या उंच प्रवेशद्वारावर मकरतोरणाची (शोभिवंत कमानी) सुंदर कोरीव कामे केलेली आहेत. प्रवेशद्वाराच्या दोन्ही बाजूंना घुमटाकार छत्र्या आहेत, ज्यांच्या खाली दोन खोल्या आहेत; तेथे दररोज सकाळी आणि संध्याकाळी गरजूंना अन्नदान केले जाते. प्रवेशद्वाराच्या छतावर दोन मजली नगरखाना (नगारा घर) आहे, ज्याच्या भिंतींवर खिडक्या आहेत आणि मधोमध असलेल्या कोनाड्यात भगवान हनुमानाची मुख्य मूर्ती विराजमान आहे.

जगन्नाथ मंदिर वर्तुळाकार खांबांचा आधार असलेल्या दोन मजली व्यासपीठावर बांधलेले आहे. मुख्य सभा मंडपात प्रवेश करण्यासाठी भाविकांना २४ पायऱ्या चढाव्या लागतात. हा सभा मंडप आयताकार आणि प्रशस्त असून त्याच्या अगदी समोर तीन गर्भगृहे आहेत. डाव्या बाजूला, एका उंच पीठावर सिंदूरचर्चित हनुमानजींची मूर्ती असलेले एक मंदिर आहे. जवळच असलेल्या लहान मंदिरांमध्ये राधा-कृष्ण, राम-लक्ष्मण-सीता आणि महालक्ष्मी यांच्या मूर्ती आहेत. सभा मंडपाच्या मध्यभागी, मुख्य गर्भगृहाच्या समोर एका खांबावर भगवान विष्णूंचे वाहन असलेल्या गरुडाची काळ्या दगडाची मूर्ती उभी आहे. यामागे संगमरवरी छोट्या मंदिरात मंदिराचा जीर्णोद्धार करणारे महामंडलेश्वर नरसिंहदास महाराज यांची मूर्ती आहे. त्यांच्या मूर्तीसमोर एका गोल तबकात त्यांच्या पादुका ठेवलेल्या आहेत.

मंदिराची गर्भगृहे उंचावलेल्या संगमरवरी पीठावर वसलेली आहेत. गर्भगृहाच्या बाहेरील भिंती नक्षीदार सुवर्णस्तंभ आणि सुशोभित छत्र्यांनी सजवलेल्या आहेत. मध्य गर्भगृहात, मुख्य देवतांना कमलपीठावर (कमळाच्या आकाराच्या आसनावर) स्थापित केले आहे: डावीकडे बलराम, मध्ये सुभद्रा आणि उजवीकडे श्यामवर्ण जगन्नाथ विराजमान आहेत. या मूर्ती पुरी येथील जगन्नाथ मंदिरातील काष्ठमूर्तींसारख्याच दिसतात, ज्यामुळे भाविकांना प्रत्यक्ष पुरीतील भगवान जगन्नाथांचे दर्शन घेत असल्याचा भास होतो. या मूर्ती सुवर्णमयी, कोरीव काम केलेल्या छत्र्यांमध्ये विराजमान आहेत. डाव्या गर्भगृहात, सुवर्ण छत्रीखालील कमलपीठावर द्वारकाधीश (रणछोडजी), भगवान नरसिंह आणि तिरुपती बालाजी यांच्या मूर्ती स्थापित आहेत. उजव्या गर्भगृहात दत्तात्रेयांची मूर्ती आहे. तिन्ही गर्भगृहांच्या बाहेरील भिंतींवर द्वारपालांचे (प्रतिहारी) उंच, सोनेरी सखोल-उंच (bas-relief) शिल्प कोरलेले आहेत. या गर्भगृहांच्या वर नागर स्थापत्य शैलीतील तीन शिखरे आहेत, ज्यांच्यात सरळ उभ्या रेषा आहेत ज्या आमलकाच्या (शिखराच्या माथ्यावरील दगडी चकती) खाली वरच्या बाजूला आत वळतात; ज्याला संस्कृतमध्ये अर्धोर्ध्व शिखर असे म्हटले जाते.

मुख्य मंदिराव्यतिरिक्त, मंदिर परिसरात वैजनाथ महादेवाला समर्पित एक मंदिर आहे. संगमरवरी जमिनीवरील वर्तुळाकार जलधारेत चांदीचे शिवलिंग विराजमान आहे, आणि समोर संगमरवरी नंदीची मूर्ती स्थापित आहे. मंदिराच्या आतील भिंतींवर गणेश आणि देवीची चित्रे सजवलेली आहेत, तसेच सिंदूरी गणपतीची एक मूर्तीही आहे. मंदिराच्या खाली एक मोठा हॉल आहे जिथे भजन आणि इतर धार्मिक कार्यक्रम आयोजित केले जातात.

मंदिराचा सर्वात प्रसिद्ध उत्सव म्हणजे रथयात्रा, जो एक महत्त्वपूर्ण सार्वजनिक उत्सव बनला आहे. महंत नरसिंहदास महाराज यांनी १८७८ मध्ये या रथयात्रेची सुरुवात केली. ही मिरवणूक दरवर्षी आषाढ शुक्ल द्वितीयेला काढली जाते. धार्मिक श्रद्धेनुसार, भाविक वर्षभर दर्शनासाठी मंदिरात येतात, पण या विशेष दिवशी भगवान जगन्नाथ स्वतः मंदिरातून बाहेर येऊन विशेषतः दिव्यांग भक्तांना दर्शन देतात. रथयात्रेचे उद्घाटन गुजरातच्या मुख्यमंत्र्यांच्या हस्ते होते. मिरवणुकीच्या अग्रभागी १५-२० सजवलेले हत्ती असतात, ज्यांच्यामागे हजारो श्रद्धाळू भाविक चालतात. या उत्सवात पारंपरिक युद्धकलांची प्रात्यक्षिके, रास-गर्ब्यासारखी लोकनृत्ये, भजनी मंडळे आणि संगीतकार सहभागी होतात, ज्यामुळे हा सोहळा अत्यंत प्रेक्षणीय बनतो. भक्तांकडून ओढला जाणारा भगवान जगन्नाथाचा रथ सरसपूर येथे विश्रांती घेतो, जिथे स्थानिक समाज भक्तांना महाप्रसाद वितरीत करतो. संध्याकाळी ही मिरवणूक मुख्य मंदिरात परतते.

रथयात्रेव्यतिरिक्त, मंदिरात भव्य जलयात्रा देखील साजरी केली जाते. ज्येष्ठ शुद्ध पौर्णिमेला साबरमती नदीवर भव्य मिरवणूक काढली जाते, जिथे गंगेचे धार्मिक पूजन केले जाते. वैदिक मंत्रोच्चार आणि विधींच्या घोषात भगवान जगन्नाथांच्या मंगल अभिषेकासाठी नदीचे जल अनेक कलशांमध्ये आणले जाते. अशी श्रद्धा आहे की या विधीनंतर भगवान जगन्नाथ प्रतीकात्मकपणे आपल्या मामाच्या घरी जातात.

मंदिरात साजऱ्या होणाऱ्या इतर महत्त्वाच्या उत्सवांमध्ये गुरुपौर्णिमा (आषाढ शुक्ल पौर्णिमा), वसंत पंचमी (माघ शुद्ध पंचमी), होळी, दिवाळी आणि रामनवमी यांचा समावेश आहे. श्रावण कृष्ण अष्टमीला भगवान श्रीकृष्णाच्या जन्मोत्सवाच्या (जन्माष्टमी) भव्य सोहळ्यात हजारो भाविक सहभागी होतात. श्रावण शुद्ध तृतीया ते पौर्णिमेपर्यंत मंदिरात हिंडोला उत्सव (झुला उत्सव) मोठ्या उत्साहात साजरा केला जातो. पौराणिक कथेनुसार, रथयात्रेत श्रीकृष्ण सुभद्राला सोबत घेऊन गेल्यावर नाराज झालेल्या त्यांची धर्मपत्नी देवी रुक्मिणीचे मन वळवण्यासाठी हा उत्सव साजरा केला जातो. मंदिरातील दैनंदिन विधींमध्ये सकाळी ६ वाजता मंगळा आरती, सकाळी ११:३० वाजता राजभोग आरती, संध्याकाळी ५:३० वाजता संध्या आरती आणि रात्री ८ वाजता शयन आरतीचा समावेश आहे. भाविकांना सकाळी ६ ते दुपारी १ आणि दुपारी ३ ते रात्री ९ या वेळेत दर्शन घेता येते.

मंदिर एक मोठी गोशाळा चालवते जिथे भाविकांना प्रसाद म्हणून मोफत ताक (छास) वाटप केले जाते. याशिवाय, मंदिर प्रशासनातर्फे मोफत अन्नक्षेत्र, पंचकर्म रुग्णालय आणि भक्त निवास चालवले जाते, तसेच विविध सामाजिक उपक्रमही राबवले जातात.