जगन्नाथ मंदिर

अडालज-उवरसद रोड, अडालज, ता. / जि. गांधीनगर

अडालज येथील प्रसिद्ध त्रिमंदिराच्या उत्तरेस, भगवान जगन्नाथांना समर्पित एक सुंदर मंदिर उभे आहे. या मंदिराची उभारणी ओडिशातील पुरी येथील जगन्नाथ मंदिराच्या धर्तीवर करण्यात आली आहे. पुरी येथील मूळ मंदिरातील वेळापत्रकानुसारच येथे जगन्नाथाचे पारंपरिक विधी आणि पूजा-अर्चा केली जाते. आषाढ महिन्यात आयोजित केली जाणारी भगवान जगन्नाथांची रथयात्रा हे या मंदिराचे मुख्य आकर्षण आहे. वातावरणात गूंजणाऱ्या ‘जय जगन्नाथ’च्या जयघोषात पवित्र रथ ओढण्यासाठी २०,००० हून अधिक भाविक एकत्र येतात.

पुरी जगन्नाथ मंदिरामागील पौराणिक कथेनुसार, विश्वावसू नावाचे एक आदिवासी राजे गुप्तपणे भगवान नीलमाधवाच्या रूपात भगवान जगन्नाथांची पूजा करत असत. जेव्हा राजा इंद्रद्युम्नाला याबद्दल माहिती मिळाली, तेव्हा त्याने अधिक माहिती मिळवण्यासाठी विद्यापती नावाच्या एका ब्राह्मण पुरोहिताला पाठवले. देवाचे स्थान शोधण्याचे सर्व प्रयत्न निष्फळ ठरल्यानंतर, विद्यापतीने विश्वावसूच्या मुलीशी लग्न केले आणि देवाचे पूजास्थान पाहण्याचा हट्ट धरला. विश्वावसूने त्याच्या डोळ्यांवर पट्टी बांधली आणि त्याला जंगलातून नेले. जाताना, विश्वावसूने गुपचूप वाटेत मोहरीच्या बिया टाकल्या. नंतर त्या बियांतून रोपे उगवली आणि रस्ता स्पष्ट झाला. हे कळताच राजा इंद्रद्युम्न त्या ठिकाणी धावला, पण तेथे देव अदृश्य झाले होते.

हताश होऊन राजाने समुद्रकिनारी एक भव्य मंदिर बांधले. नंतर त्याला एक स्वप्न पडले, ज्यामध्ये भगवान जगन्नाथांनी त्याला सांगितले की समुद्रातून लाकडाचा एक दांडका (काष्ठ) येईल, ज्याची त्याने पूजा करावी आणि त्याची मूर्ती कोरावून मंदिरात प्रतिष्ठापना करावी. त्या काष्ठापासून जगन्नाथ, बलराम, सुभद्रा आणि सुदर्शन चक्र यांच्या मूर्ती तयार करून मंदिरात स्थापन करण्यात आल्या. ही कथा अबुल फझल लिखित ‘आईन-इ-अकबरी’ (१५९८) मध्येही आढळते.

ऐतिहासिक नोंदींनुसार, हे मंदिर १२ व्या शतकाच्या सुमारास कलिंगचे राजे चोडगंग आणि अनंग भीमदेव यांनी बांधले होते. काही इतिहासकारांच्या मते, यापूर्वीही एक मंदिर अस्तित्वात असावे, जे बहुधा सोमावंशी राजा ययाती द्वितीय (१०२१-१०४० ई.स.) यांनी बांधले होते आणि नंतर चोडगंग यांनी त्याचा जीर्णोद्धार केला होता. आईन-इ-अकबरीनुसार, बंगालचे सुलतान सुलेमान कर्रानी यांचा सेनापती आणि माजी वैष्णव ब्राह्मण काला पहाड याने पुरीवर आक्रमण करून मूर्ती जाळून समुद्रात फेकून दिल्या होत्या. ही घटना राजा इंद्रद्युम्नाच्या दंतकथेशी जोडली जाते.

पुरी येथील जगन्नाथ मंदिर हे हिंदूंचे अत्यंत पवित्र तीर्थक्षेत्र मानले जाते, जिथे दरवर्षी लाखो भाविक दर्शनासाठी येतात. ओडिशाबाहेर, दुसरे एक महत्त्वाचे जगन्नाथ मंदिर महाराष्ट्रातील कोल्हापूर जिल्ह्यातील तळंगडे येथे राजर्षी छत्रपती शाहू महाराजांच्या काळात बांधले गेले आहे. गुजरातमधील पुरी जगन्नाथ मंदिराची प्रतिकृती ‘श्री जगन्नाथ कल्चरल अकॅडमी अँड रिसर्च सेंटर’ (JCARC) च्या आवारात आहे. या मंदिराची व्यवस्था उडिया समुदायाद्वारे पाहिली जाते. JCARC विद्यार्थ्यांना जनकल्याण, कौशल्य आणि उद्योजकता विकास, कला आणि संस्कृती, शिक्षण आणि तत्त्वज्ञान यांसारख्या क्षेत्रांमध्ये प्रशिक्षण देखील प्रदान करते. मंदिर आणि केंद्राचे उद्घाटन २९ जून २०१४ रोजी तत्कालीन मुख्यमंत्री आनंदीबेन पटेल यांच्या हस्ते झाले होते.

JCARC च्या परिसरात प्रवेश करताच, भाविकांना बागांनी वेढलेले एक प्रशस्त प्रांगण दिसते. हिरवळीमध्ये बसवलेल्या विविध शिल्पांमुळे बागेचे सौंदर्य अधिकच खुलून दिसते.

मंदिर परिसरात जाण्यासाठी सुमारे २० पायऱ्यांचे दोन जिने आहेत. वर गेल्यावर नागर शैलीत बांधलेली मंदिराची देखणी वास्तू नजरेस पडते. मंदिरात दर्शन मंडप, उघडा सभा मंडप, अंतराल आणि गर्भगृह अशी पारंपरिक रचना आहे. दर्शन मंडप आणि सभा मंडपाला पिरॅमिड आकाराची शिखरे आहेत, तर गर्भगृहावर उंच उरुशृंग शैलीतील शिखर आहे. शिखराच्या माथ्यावर कमळाच्या पाकळ्यांच्या आकाराचा आमलक आणि एक मोठा कळस आहे, ज्यावर वैष्णव ध्वज कायम फडकत असतो.

मंदिराच्या प्रांगणाच्या डाव्या बाजूला एक छोटे गणेश मंदिर आणि उजव्या बाजूला हनुमान मंदिर आहे. आणखी सहा पायऱ्या चढून गेल्यावर व्यक्ती जगतीवर (मंदिराचा पाया/व्यासपीठ) पोहोचते. मुखमंडपात पायाजवळ व्याल शिल्पे असलेले सुंदर कोरीव काम केलेले मोठे खांब आहेत. दर्शन मंडप आणि सभा मंडपाची छत जगन्नाथाची विविध रूपे आणि त्यांच्याशी संबंधित पौराणिक कथा दर्शवणाऱ्या चित्रांनी सजलेली आहेत. ही चित्रे नैसर्गिक रंगांचा वापर करून ओडिशाच्या पारंपरिक ‘पट्टचित्र’ कला शैलीत काढण्यात आली आहेत. यातील उल्लेखनीय प्रसंगांमध्ये – कृष्ण आणि सुदामा यांची भेट, लक्ष्मीसह शेषशायी विष्णू, राधा-कृष्ण आणि पुरीच्या मंदिरात कृष्ण, बलराम आणि सुभद्रा यांचा समावेश आहे. सभा मंडपातील खांब नयनरम्य मुद्रांमधील अप्सरांच्या शिल्पांनी नटलेले आहेत आणि मध्यभागी गरुडस्तंभ उभा आहे, ज्याच्या माथ्यावर गरुडाची मूर्ती आहे.

गर्भगृहाला तीन प्रवेशद्वारे आहेत. मध्यवर्ती लाकडी प्रवेशद्वार आणि त्याची चौकट सुंदर कोरीव कामाची आहे. दोन्ही बाजूला वैष्णव द्वारपाल कोरलेले आहेत. चांदीने मढवलेल्या गर्भगृहात, कमळाच्या आकाराच्या पीठावर भगवान जगन्नाथ, सुभद्रा आणि बलराम यांच्या मूर्ती विराजमान आहेत.

मंदिर परिसरात महालक्ष्मी, विमला देवी यांची छोटी मंदिरे आणि एक शिवमंदिर देखील आहे.

जगन्नाथ मंदिरात भाविकांना खालील वेळेत दर्शन घेता येते : पहाटे: ५:३० ते सकाळी ६:००, सकाळ ते दुपार: ८:३० ते दुपारी १:०० आणि संध्याकाळ: ४:०० ते रात्री ८:३०. आरतीचे दैनंदिन वेळापत्रक खालीलप्रमाणे आहे : मंगला आरती पहाटे ५:३० वाजता, नैवेद्य आरती सकाळी ८:३० वाजता, मध्यान्ह आरती दुपारी १२:४५ वाजता, संध्या आरती संध्याकाळी ६:१५ वाजता आणि शयन आरती रात्री ८:१५ वाजता. संध्याकाळच्या आरतीनंतर भगवद्गीतेतील श्लोकांचे पठण केले जाते.
प्रत्येक संध्याकाळी मंदिरावर सुंदर रोषणाई केली जाते.
दर आठवड्याला ठरलेल्या दिवशी ओडिशातील ओडिसी नर्तक मंदिरात आपली कला सादर करतात.

भगवान जगन्नाथावर श्रद्धा असलेले अनेक भाविक दर्शनासाठी येतात. सत्यनारायण पूजा, मुंडन (जावळ) आणि वाहन पूजा हे येथे केले जाणारे प्रमुख विधी आहेत. दुपारी १:०० वाजेपासून ‘अभडा’ (प्रसाद) दिला जातो. यासाठी दर्शनाच्या दिवशी किंवा आदल्या दिवशी सकाळी ८:०० वाजेपर्यंत मंदिर कार्यालयात पूर्व नोंदणी करणे आवश्यक आहे.

आषाढ शुक्ल द्वितीयेला भव्य रथयात्रा आयोजित केली जाते. भगवान जगन्नाथ, त्यांचे मोठे भाऊ बलराम आणि बहीण सुभद्रा यांच्यासह सजवलेल्या रथांमध्ये विराजमान होतात. गांधीनगर, अडालज, कलोल आणि आसपासच्या परिसरातील २०,००० हून अधिक भाविक रथ ओढण्यात सहभागी होतात. पहाटेपासूनच धार्मिक विधींना सुरुवात होते. सकाळी ९:०० च्या सुमारास ‘हरिबोल’ आणि ‘जय जगन्नाथ’ च्या जयघोषात, श्लोक, स्तोत्रे तसेच घंटा आणि मृदंगाच्या निनादात संपूर्ण वातावरण भक्तिमय करत यात्रेला प्रारंभ होतो.

 

 

मुख्य वैशिष्ट्ये :

  • गांधीनगरपासून १३ किमी अंतरावर स्थित
  •  गांधीनगरवरून एस.टी. (राज्य परिवहन) सेवा उपलब्ध
  •  खाजगी वाहने मंदिराच्या पार्किंग क्षेत्रापर्यंत पोहोचू शकतात
  •  जवळच राहण्याची आणि उपाहाराची सोय उपलब्ध
  •  संपर्क: मंदिर कार्यालय – +91 70165 07101
  • मंदिराचे स्थान: https://maps.app.goo.gl/BGSAGULg6L8rAWtv9
Back To Home

मंदिरे