जगन्नाथ महादेव मंदिर

कलाली-वडसर रोड, वडोदरा, जि. वडोदरा

प्राचीन कथेनुसार, वडोदरा येथील जगन्नाथ महादेव मंदिर हे तेच स्थान आहे जिथे महर्षी विश्वामित्रांनी इक्ष्वाकु वंशातील राजा त्रिशंकूला सदेह स्वर्गात पाठवण्यासाठी यज्ञ केला होता. शहराचे रक्षण करणाऱ्या नऊ नवनाथांपैकी एक असलेले हे मंदिर महर्षी विश्वामित्रांनी स्थापन केले होते. नवनाथ महादेव मंदिरांमध्ये आठवे स्थान असलेल्या या प्राचीन मंदिरात तीन शिवलिंगे आहेत. येथील स्वयंभू शिवलिंगावर नांगराचा घाव लागल्याच्या खुणा आहेत. सामान्यतः शिवमंदिरांमध्ये नंदी थेट शिवलिंगाच्या समोर असतो, परंतु येथे शिवलिंग नंदीच्या किंचित डाव्या बाजूला आहे.

राजा त्रिशंकूची कथा वाल्मीकी रामायणाच्या बालकांडात वर्णन केली आहे. या कथेनुसार, त्रिशंकू हा इक्ष्वाकु वंशातील राजा होता, ज्याची सदेह स्वर्गात जाण्याची इच्छा होती. त्याने या उद्देशासाठी महर्षी वशिष्ठांना यज्ञ करण्याची विनंती केली, परंतु वशिष्ठांनी हे अशक्य असल्याचे सांगितले. त्यानंतर त्रिशंकू वशिष्ठांच्या पुत्रांकडे गेला, त्यांनीही त्याला नकार दिला. जेव्हा त्रिशंकूने इतरत्र मदत मागण्याची धमकी दिली, तेव्हा वशिष्ठांच्या पुत्रांनी त्याला शाप देऊन चंडाल बनवले. त्यानंतर त्रिशंकू महर्षी विश्वामित्रांच्या शरण गेला, ज्यांनी यज्ञ करून त्रिशंकूला चंडाल रूपातच स्वर्गात पाठवले. स्थानिक कथेनुसार, हा यज्ञ गुजरातच्या या भूमीवर पार पडला होता.

या मंदिराबाबतची दुसरी एक आख्यायिका अशी आहे की प्राचीन काळी वडोदरा हे वटपद्रक किंवा वटपद्रपूर म्हणून ओळखले जात असे. हा परिसर जंगल आणि शेतांनी व्यापलेला होता. एके दिवशी, एक शेतकरी आपले शेत नांगरणी करत असताना त्याचा नांगर कशाला तरी धडकल्याचा आवाज आला. सुरुवातीला त्याने त्याकडे दुर्लक्ष केले, पण जेव्हा त्याच ठिकाणी पुन्हा तसे घडले, तेव्हा त्याने खोदून पाहिले असता त्याला एक स्वयंभू शिवलिंग सापडले. नांगराचा घाव लागल्याने त्या पाषाणातून रक्त वाहत होते. शेतकऱ्याने या चमत्कारी घटनेची माहिती इतरांना दिली आणि त्यानंतर ग्रामस्थांनी एकत्र येऊन शिवलिंगाची रीतसर प्राणप्रतिष्ठा केली. शिवलिंगावर आज दिसणाऱ्या खुणा त्याच नांगराच्या घावाच्या आहेत असे म्हटले जाते. विश्वामित्रांनी त्रिशंकूसाठी येथे यज्ञ केल्यामुळे, या देवाला ‘यज्ञनाथ महादेव’ म्हणून ओळखले जाऊ लागले, जे पुढे ‘जगन्नाथ’ झाले. गायकवाड घराण्याच्या राजवटीत या मंदिराचा जीर्णोद्धार झाला आणि अलीकडच्या काळात मंदिराला त्याचे सध्याचे रूप देण्यात आले आहे.

हे मंदिर विश्वामित्री नदीच्या काठी एका प्रशस्त प्रांगणात वसलेले आहे. प्रांगणाच्या प्रवेशद्वारावर कोरीव खांब असलेले एक उंच महाद्वार आहे. प्रवेश करताच, मंदिराची गुलाबी दगडातील भव्य रचना आणि त्याचे आकर्षक शिखर लक्ष वेधून घेते. मंदिराच्या समोर एक मोठा नंदी मंडप आहे ज्यामध्ये नंदीची काळ्या संगमरवराची भव्य मूर्ती आहे. ही मूर्ती गर्भगृहातील शिवलिंगाच्या अगदी समोर नसून किंचित एका बाजूला आहे.

जगन्नाथ महादेव मंदिर एका उंच चबूतऱ्यावर बांधलेले आहे. मंदिराच्या रचनेत दर्शन मंडप, उघडा सभामंडप, अंतराळ आणि गर्भगृह यांचा समावेश आहे. हे मंदिर उरूश्रृंग प्रकारच्या शिखरासह नागर शैलीतील स्थापत्यकलेचे वैशिष्ट्य दर्शवते. मंदिराच्या दर्शन मंडपात जाण्यासाठी पाच पायऱ्या आहेत. येथील, तसेच सभामंडप आणि अंतराळातील खांबांवर सुंदर कोरीव काम केलेले आहे. दोन खांबांच्या मध्ये मकर तोरणे आहेत. सभामंडपाच्या छतावर अनेक देवी-देवतांच्या मूर्ती आहेत. अंतराळात गणेश आणि हनुमानाच्या मूर्ती आहेत.

तीन पायऱ्या खाली उतरल्यावर मंदिराचे गर्भगृह लागते. येथे एका मोठ्या वर्तुळाकार पीठावर (शाळुंकेवर) पाषाणाचे शिवलिंग विराजमान असून त्यावर नागछत्र आहे. शिवलिंगाजवळ पंचधातूचे आधार असलेले दोन छोटे शिवलिंग आहेत. शिवलिंगाच्या मागच्या भिंतीवर माता पार्वतीचे स्थान आहे.

जगन्नाथ महादेव मंदिराच्या अगदी समोर एक अत्यंत सुंदर गणेश मंदिर आहे. या मंदिराच्या गर्भगृहात गणपतीची ११ फूट उंच अत्यंत आकर्षक मूर्ती आहे. ही मूर्ती राजस्थानच्या पांढऱ्या संगमरवरी दगडापासून कोरलेली आहे. मूर्ती आधी राजस्थानहून आणली गेली आणि नंतर तिच्याभोवती मंदिर उभारण्यात आले. या गणपतीला “बडा गणेश” (मोठा गणेश) म्हणून ओळखले जाते.

मंदिर परिसरात एक यज्ञशाळा आणि कालभैरवाचे एक लहान मंदिर आहे. जवळच एका मोठ्या काचेच्या मंडपात ‘शिव परिवार’ विराजमान आहे. एका ट्रकवर नंदीची मोठी मूर्ती असून त्यावर शिवाचे कुटुंब विराजमान आहे. हा ट्रक वर्षभर येथेच असतो, फक्त महाशिवरात्रीला शहरातून निघणाऱ्या मिरवणुकीसाठी तो बाहेर काढला जातो. मंदिर परिसरात पिंपळाचे झाडही आहे, ज्याभोवती अनेक भक्त प्रदक्षिणा घालतात.

या मंदिरात सकाळी ७ वाजता आणि संध्याकाळी ७ वाजता आरती केली जाते. देवाला नैवेद्य दुपारी १२ वाजता आणि संध्याकाळी ७ वाजता दाखवला जातो. मंदिर दुपारी १ ते ४ या वेळेत बंद असते. अनेक भक्त आपल्या कुटुंबासह या जागृत शिवलिंगावर अभिषेक करण्यासाठी येतात. अनेक भक्त सलग पाच किंवा सात सोमवार उपवास करतात. या मंदिरात शिवलिंगाची पूजा करताना पुरुष भक्तांनी धोतर आणि महिला भक्तांनी साडी परिधान करणे अनिवार्य आहे.

प्रमुख वैशिष्ट्ये

  • वडोदरा रेल्वे स्टेशनपासून ६ किमी अंतरावर स्थित
  • गुजरातमधील अनेक शहरांतून वडोदरासाठी एसटी, रेल्वे आणि विमान सेवा उपलब्ध
  • खाजगी वाहने मंदिरापर्यंत पोहोचू शकतात
  • परिसरात राहण्याची आणि नाश्त्याची अनेक सोयी उपलब्ध
Back To Home