परभणी जिल्ह्यातील पिंगळी या ऐतिहासिक आणि धार्मिक वारसा लाभलेल्या गावात गोकुळनाथ महाराजांचे प्राचीन मंदिर वसलेले आहे. हे गाव पिंगळेश्वर मंदिर आणि त्यासमोरील ऐतिहासिक बारवेमुळे प्रसिद्ध आहे. येथील गोकुळनाथ महाराज मंदिर सुमारे पाचशे वर्षांपेक्षा अधिक प्राचीन मानले जाते. या मंदिराच्या गर्भगृहात एका भव्य शिवलिंगाची स्थापना केलेली आहे. या पवित्र स्थानावर गोकुळनाथ महाराज नावाच्या महान संतांचे प्रदीर्घ काळ वास्तव्य होते. त्यांच्या आध्यात्मिक कार्यामुळे या परिसराला मोठे धार्मिक महत्त्व प्राप्त झाले आहे. दरवर्षी चैत्र वद्य षष्ठीला येथे गोकुळनाथ महाराजांच्या स्मरणार्थ मोठी वार्षिक जत्रा भरते. या उत्सवाला पंचक्रोशीतील आणि दूरवरून येणारे असंख्य भाविक मोठ्या संख्येने उपस्थित राहतात. गेल्या ७३ वर्षांपेक्षा अधिक काळ चालत आलेल्या या यात्रेचे मुख्य आकर्षण म्हणजे येथे आयोजित केली जाणारी भव्य कुस्ती स्पर्धा होय.
पिंगळी हे गाव पिंगळगदा नदीच्या तीरावर वसलेले आहे. ऐतिहासिक काळात पिंगळी हे परिसरातील व्यापाराचे एक मोठे केंद्र होते आणि येथे गुरांचा मोठा बाजार भरत असे. या ऐतिहासिक गावकुसामध्ये असलेल्या गोकुळनाथ महाराज मंदिरातील शिवलिंगही पाचशे वर्षांपेक्षा जुने आहे. या प्राचीन मंदिराच्या आणि शिवलिंगाच्या संदर्भात अनेक आख्यायिका स्थानिकांमध्ये प्रचलित आहेत. जुन्या काळी या मंदिराच्या दर्शनी भागात कांस्य धातूची एक प्रचंड मोठी घंटा टांगलेली होती. 
ही घंटा वजनाने अत्यंत जड होती. केवळ एका किंवा दोन व्यक्तींना ती जागची हलवणेही अशक्य होते. अनेक वर्षांपूर्वी पाच ते सहा चोरांच्या एका टोळीने ही मौल्यवान घंटा चोरण्याचा कट रचला. त्यांनी ती घंटा कशीबशी खाली उतरवली आणि ते पळून जाण्याच्या तयारीत होते. चोर मंदिराच्या मुख्य पायरीजवळ पोहोचताच त्यांना अचानक दिसणे बंद झाले. देवाच्या या प्रकोपाने ते पूर्णपणे अंध झाले. घाबरलेल्या चोरांनी अंधारातच चाचपडत ती घंटा पुन्हा तिच्या मूळ जागी नेऊन ठेवली. घंटा मूळ ठिकाणी ठेवताच त्यांना त्यांची दृष्टी पुन्हा परत मिळाली. या चमत्काराने भारावून चोरांनी शिवलिंगाचे दर्शन घेतले. त्यानंतर ते तेथून शांतपणे निघून गेले.
या मंदिरात सुमारे अडीचशे वर्षांपूर्वी गोकुळनाथ महाराज नावाचे एक महान सिद्ध पुरुष वास्तव्यास आले होते. त्यांनी आपल्या वास्तव्य काळात अनेक लोककल्याणकारी लीला केल्या. भक्तांमध्ये आजही या लीला आदराने सांगितल्या जातात. मंदिरात या महापुरुषाची एक सुंदर मूर्ती प्रस्थापित केलेली आहे. त्यांच्याच अलौकिक कार्याचा गौरव म्हणून दरवर्षी चैत्र वद्य षष्ठीला येथे भव्य जत्रोत्सव साजरा केला जातो.
गोकुळनाथ महाराज मंदिराला सुमारे पावणेचार एकरची विस्तीर्ण जागा लाभलेली आहे. मंदिराच्या सभोवताली एक सुंदर आणि भव्य प्रवेशद्वार बांधलेले आहे. या मुख्य प्रवेशद्वारातून प्रशस्त प्रांगणात प्रवेश होतो. या प्रांगणामध्ये कडुलिंब, चिंच, पिंपळ, औदुंबर, नारळ अशी विविध प्रकारची झाडे आहेत. भाविकांच्या विश्रांतीसाठी या प्रांगणात बाकडे ठेवले आहेत. मंदिरासमोर एक उंच ध्वजस्तंभ आहे. या देवालयाची मुख्य रचना सभामंडप आणि गर्भगृह अशा दोन भागात विभागलेली आहे. मंदिराचा सभामंडप प्रशस्त आहे. या मंडपातील दगडी खांब सुंदर कमानींच्या आकाराने एकमेकांना जोडलेले आहेत. सभामंडपाच्या भिंतींवर विविध देव-देवतांची चित्रे आहेत. सभामंडपाच्या दर्शनी भागात प्रथम गणपतीची मूर्ती आहे. या मूर्तीजवळ गोकुळनाथ महाराजांचा पंचधातूचा मुखवटा प्रतिष्ठापित केला आहे. या मुखवट्याच्या उजव्या बाजूला कलाकुसरीची पंचधातूची नागमूर्ती आहे. येथून पुढे आल्यावर मंदिराचे मुख्य गर्भगृह लागते. गर्भगृहाच्या मध्यभागी मोठ्या शाळुंकेत उंच आणि लंबगोलाकार प्राचीन शिवलिंग प्रतिष्ठापित आहे. या शिवलिंगाच्या मागे गोकुळनाथ महाराजांचा धातुचा मुखवटा आहे.
मुख्य मंदिराच्या मागे एक समाधी स्थळ आहे. स्थानिक जाणकारांच्या मते ही समाधी गोकुळनाथ महाराजांचे परमशिष्य आणि त्यांच्या आध्यात्मिक वारसदारांच्या परंपरेतील एका साधूची आहे. या समाधीशेजारी एक मोठे स्वयंपाकघर आहे. येथे विविध धार्मिक सणांच्या वेळी महाप्रसाद तयार केला जातो. मंदिराच्या दक्षिण दिशेला एक सभागृह आहे. या सभागृहात भजन, कीर्तन, आध्यात्मिक प्रवचने आणि गावचे इतर सार्वजनिक कार्यक्रम पार पडतात. तसेच या ठिकाणी विवाह सोहळेही आयोजित केले जातात. याच परिसरात ‘गोकुळनाथ महाराज वारकरी शिक्षण संस्था’ चालवली जाते. या संस्थेमध्ये परिसरातील लहान मुलांना आणि विद्यार्थ्यांना गायन, वादन तसेच कीर्तनाचे शास्त्रीय व पारंपरिक पद्धतीने विनामूल्य शिक्षण दिले जाते.
पिंगळी परिसरातील आणि संपूर्ण परभणी जिल्ह्यातील हजारो भाविकांचे हे मंदिर एक प्रमुख श्रद्धास्थान आहे. त्यामुळे येथे दर्शनासाठी रोजच लोकांची वर्दळ असते. सोमवारी अनेक भाविक शिवलिंगावर रुद्राभिषेक आणि विशेष पूजा करण्यासाठी येथे गर्दी करतात. या दिवशी मंदिरात येणाऱ्या सर्व भाविकांना महाप्रसादाचे वाटप केले जाते. वर्षातील महाशिवरात्रीचा सण येथे अत्यंत उत्साहात साजरा होतो. या दिवशी हजारो शिवभक्त शिवलिंगावर बेलपत्र आणि दूध अर्पण करून दर्शन घेतात.
महाशिवरात्रीला मंदिरात अखंड भजन आणि कीर्तन अशा विविध धार्मिक कार्यक्रमांचे आयोजन केले जाते. चैत्र वद्य षष्ठीला येणारा गोकुळनाथ महाराजांचा वार्षिक जत्रोत्सव हा या मंदिरातील सर्वात मोठा उत्सव मानला जातो. या मुख्य यात्रेच्या आठ दिवस आधीपासूनच मंदिर परिसरात अखंड हरिनाम सप्ताहाला सुरुवात होते. या सप्ताहामध्ये रोज सकाळी श्रीमद्भागवत पुराण आणि ज्ञानेश्वरी ग्रंथांचे सामूहिक पारायण केले जाते. तसेच दुपारी आणि संध्याकाळी हरिपाठ, भजन आणि नामांकित कीर्तनकारांची कीर्तने होतात. आठव्या दिवशी काल्याच्या कीर्तनाने या धार्मिक सप्ताहाची सांगता होते. यात्रेच्या मुख्य दिवसाच्या आदल्या रात्री मंदिरातून गोकुळनाथ महाराजांचा भव्य पालखी सोहळा निघतो. पारंपरिक वाद्यांच्या गजरात आणि हरिनामाच्या जयघोषात रात्रभर संपूर्ण पिंगळी गावातून ही पालखी फिरते. पालखीच्या स्वागतासाठी गावातील प्रत्येक रस्त्यावर आणि घरासमोर सुंदर रांगोळ्या काढल्या जातात. पालखी भाविकांच्या घरासमोर आल्यावर घरातील सुवासिनी महिला श्रद्धेने पालखीचे तसेच महाराजांच्या पादुकांचे पूजन व आरती करतात. रात्रभर गावात फिरल्यानंतर ही पालखी दुसऱ्या दिवशी सकाळी ठीक सहा वाजता मुख्य मंदिरात परत येते. पिंगळी गावातील या ऐतिहासिक पालखी सोहळ्याची सुरुवात इसवी सन १९५३ मध्ये झाली होती. पालखी मंदिरात परत आल्यानंतर देवाची विशेष महापूजा आणि आरती होते. त्यानंतर वार्षिक यात्रेला सुरुवात होते. यात्रेच्या दिवशी सकाळी नऊ वाजल्यापासून मंदिर प्रांगणातील मैदानात भव्य कुस्ती स्पर्धा सुरू होते. या कुस्ती स्पर्धेमध्ये ९ ते १८ वर्षे आणि १८ ते ५० वर्षे अशा दोन वेगवेगळ्या वयोगटातील पैलवानांसाठी स्वतंत्र लढती आयोजित केल्या जातात. ही स्पर्धा पाहण्यासाठी दूरवरून कुस्तीशौकीन गर्दी करतात. दररोज पहाटेपासून रात्री उशिरापर्यंत भाविक येथे दर्शन घेऊ शकतात.
