गोगाजी धाम

उनावा, ता./जि. गांधीनगर

गांधीनगर जिल्ह्यातील उनावा गावात गोगाजी महाराजांचे एक अत्यंत पवित्र मंदिर आहे. गोगाजी महाराज हे एक वीर-संत होते, ज्यांनी पवित्र सोमनाथ मंदिराच्या रक्षणासाठी महंमद गझनीविरुद्धच्या युद्धात आपल्या प्राणांचे बलिदान दिले होते, अशी श्रद्धा आहे. महान नाथ योगी गोरखनाथ यांच्या आशीर्वादाने जन्मलेले गोगाजी महाराज केवळ हिंदूच नव्हे, तर मुस्लिम समुदायातील निष्ठावान अनुयायांकडूनही पूजले जातात. सर्पदेवता आणि दिव्य रहस्यवादी अशा दोन्ही रूपांत पूजले जाणारे गोगाजी कोट्यवधी लोकांच्या हृदयात अत्यंत आदराचे स्थान राखून आहेत. उनावा येथील मंदिरात, ज्याला अनेकदा ‘गोल्डन टेम्पल’ (सुवर्ण मंदिर) म्हटले जाते, ते नागदेवतेच्या रूपात विराजमान आहेत. त्यांच्यासोबतच सिकोतर मातेची दिव्य उपस्थितीही येथे आहे, ज्यामुळे हे मंदिर श्रद्धा आणि दंतकथेचा एक अनोखा संगम बनले आहे.

गोगाजी महाराज हे गोगाजी चौहान गुर्जर, गुग्गा आणि जाहिरी पीर अशा विविध नावांनी ओळखले जातात. ऐतिहासिक वृत्तांत आणि लोककथांनुसार त्यांचे मूळ राजस्थानमधील चुरू जिल्ह्यातील दादरेवा (ज्याला दत्तखेडा असेही म्हणतात) येथे आहे, जिथे त्यांचा जन्म विक्रम संवत १००३ मध्ये भाद्रपद महिन्याच्या वद्य नवमीला झाला होता. त्यांचे वडील जेवर सिंह चौहान आणि आई बाछल होती. एका मान्यतेनुसार, गोगा यांचा जन्म गुरु गोरखनाथ यांच्या आशीर्वादाने झाला होता. अनेक विद्वानांचे असे मत आहे की गोगाजी हे त्यांचे समकालीन शिष्य होते.

जेवर सिंह यांच्या युद्धात झालेल्या मृत्यूनंतर, गोगाजींचा राज्याभिषेक झाला. एका लोकप्रिय दंतकथेनुसार, गोगाजी आणि त्यांचे चुलत भाऊ अर्जन व सरजन यांच्यात जमिनीवरून वाद झाला होता, ज्याचे रूपांतर एका संघर्षात झाले आणि त्यात आपल्या गुरांचे रक्षण करताना गोगाजींनी आपल्या प्राणांचे बलिदान दिले. तथापि, प्रख्यात इतिहासकार डॉ. सत्यकेतू विद्यालंकार यांचे असे मत आहे की गोगाजींचा मृत्यू प्रत्यक्षात महंमद गझनीच्या आक्रमक सैन्याविरुद्धच्या युद्धात झाला होता. अफगाणिस्तानातील गझनी येथील यामिनी घराण्याचा शासक महंमद याने ६ जानेवारी १०२६ रोजी प्रभास पट्टण आणि वेरावळ या समृद्ध बंदरांवर हल्ला केला होता, ज्या दरम्यान त्याने प्रसिद्ध सोमनाथ मंदिर लुटले आणि विटंबना केली. असे म्हटले जाते की जेव्हा गोगाजींना या संभाव्य आक्रमणाची माहिती मिळाली, तेव्हा त्यांनी सोमनाथ येथील ज्योतिर्लिंगाच्या रक्षणासाठी आपला मुलगा सज्जन आणि नातू सामंत यांना पाठवले आणि ते स्वतः रणांगणावर उतरले. राजस्थानी कवी मेह यांच्या ‘गोगाजी का रसावला’ नुसार, या युद्धात गोगाजींनी आपल्या ४७ मुलांसह आणि ६० पुतण्यांसह हौतात्म्य पत्करले.

गोगाजींचा लढा इतका पराक्रमी होता की महंमद गझनीही त्यांच्या धैर्याने थक्क झाला होता आणि त्याने गोगाजींना ‘जाहिर पीर’ म्हणजेच एक दिव्य प्रकटीकरण म्हणून घोषित केले होते, असे म्हटले जाते. हे नाव त्यांच्या मुस्लिम अनुयायांमध्ये गोगाजींसाठी सामान्य झाले. त्यांचा एक वंशज कर्मचंद चौहान याने इस्लाम स्वीकारला आणि कायम खान हे नाव धारण केले, असे मानले जाते. त्यांचे वंशज, जे ‘कायमखानी मुस्लिम’ म्हणून ओळखले जातात, ते चयाल जातीचे आहेत. गोगाजींची समाधी भद्रापासून सुमारे १५ किलोमीटर वायव्येस असलेल्या हनुमानगड येथील गोगामेडी येथे आहे आणि तिला स्थानिक भाषेत ‘धुरमेडी’ म्हटले जाते. या मंदिरातील पुजारी चयाल मुस्लिम वंशाचे आहेत आणि त्यांना त्यांचे वंशज मानले जाते. प्रादेशिक परंपरांमध्ये गोगाजींना शेषनागाचा अवतार मानले जाते आणि म्हणूनच त्यांची सर्पदेवतेच्या रूपातही पूजा केली जाते.

उनावा मंदिराची उत्पत्ती चार शतकांपूर्वीच्या एका कथेशी जोडलेली आहे. वाजीभाई मधनजी देसाई नावाच्या एका व्यक्तीकडे अनेक गाई आणि उंट होते. त्यांच्याकडे एक गुराखी होता जो दिवसभर गोगाजी महाराजांचे नामस्मरण करत असे. या भक्तीमुळे चिडलेल्या वाजीभाईंनी एकदा रागाच्या भरात त्या गुराख्याला काठीने मारले. गोगाजींनी त्यांना धडा शिकवण्यासाठी सर्पाचे रूप धारण केले आणि त्यांच्या एका उंटाला दंश केला. ही घटना समजल्यावर वाजीभाईंनी गुराख्याला बोलावले आणि उंटाला जिवंत करून आपल्या गुरूची शक्ती सिद्ध करण्याचे आव्हान दिले. गुराख्याने गोगाजींची मनापासून प्रार्थना केली आणि चमत्कारिकरीत्या तो उंट जिवंत झाला. आपली चूक उमजल्यावर वाजीभाईंनी माफी मागितली आणि गोगाजींच्या सन्मानार्थ आपल्या घरात अखंड ज्योत प्रज्वलित करण्यासाठी एका ब्राह्मणाला बोलावले. त्या क्षणापासून उनावा येथे गोगाजी महाराजांची पूजा सुरू झाली.

वाजीभाईंचे नातू करसन बापा हे गोगाजी महाराजांचे निष्ठावान अनुयायी होते. एकदा गाई चारत असताना त्यांना खूप तहान लागली. त्यावेळी सिकोतर माता प्रकट झाल्या आणि त्यांनी त्यांची तहान भागवली, अशी श्रद्धा आहे. तेव्हापासून, मंदिरात सिकोतर मातेची चतुर्भुज स्वरूपातील एक सुंदर मूर्तीही स्थापित करण्यात आली आणि हे ठिकाण ‘गोगा सिकोतर धाम’ म्हणून प्रसिद्ध झाले.

हे मंदिर उनावा गावातील कमानीपासून थोड्या अंतरावर, गांधीनगरपासून सुमारे दहा किलोमीटर अंतरावर आहे. दुरूनच तीन मजली सुवर्ण रंगाचे मंदिर लक्ष वेधून घेते. तळमजल्यावर गोगाजी महाराजांचे मुख्य मंदिर आहे. दर्शनी भागात हनुमान आणि गणेशाच्या मूर्ती आहेत. आत प्रवेश केल्यावर, अभ्यागत एका प्रशस्त सभामंडपात येतात, जो रंगीबेरंगी आणि चमकदार कागदांनी सजवलेल्या कमानींनी जोडलेल्या चौरस खांबांवर आधारलेला आहे. एका कमानीवर सर्पांचे कोरीव काम आहे. मंदिराचा बराचसा आतील भाग सुवर्ण रंगाने रंगवलेला असून काही भागांत उत्कृष्ट काचेचे काम केले आहे. सभामंडपाच्या भिंतींवर अनेक देवतांची चित्रे कोरलेली आहेत. उजव्या भिंतीच्या बाजूला एक मोठे सोन्याचे पलंग आहे.

स्टेनलेस स्टीलची जाळी सभामंडपाला गर्भगृहापासून वेगळे करते. मंदिरात तीन एकमेकांशी जोडलेली गर्भगृहे आहेत, ज्यांची प्रवेशद्वारे अत्यंत नक्षीदार आहेत. प्रत्येक गर्भगृहात एक पवित्र वेदी आहे. एका गर्भगृहात गोगाजी महाराज नागदेवतेच्या रूपात विराजमान आहेत, ज्यांच्या सभोवताली पंचधातूच्या अनेक सर्पमूर्ती आहेत. त्यांच्या शेजारी त्यांचे निष्ठावान भक्त करसन बापा यांचा पुतळा आहे. दुसऱ्या गर्भगृहात सिकोतर मातेची मूर्ती आहे, जिच्या बाजूला फणा काढलेल्या सर्पांच्या मूर्ती आहेत. गर्भगृहाच्या बाहेर, सभामंडपात डाव्या बाजूला, सिकोतर मातेची एक भव्य मूर्ती स्वतंत्र मंदिरात स्थापित आहे.

दूर-दूरवरून भाविक या पवित्र स्थळी दर्शनासाठी येतात, प्रार्थना करतात आणि नवस पूर्ण करतात. अशी श्रद्धा आहे की गोगाजी महाराज भक्तांच्या सर्व मनोकामना पूर्ण करतात. मंदिर परिसरात एक हॉल आहे, जिथे भाविकांना महाप्रसाद दिला जातो. दररोज पूजा आणि आरती यांसारखे विधी अत्यंत भक्तीभावाने केले जातात. चैत्र अष्टमीला येथे मोठा उत्सव साजरा केला जातो आणि नागपंचमी देखील मोठ्या उत्साहात साजरी केली जाते.

मुख्य वैशिष्ट्ये :

  • गांधीनगरपासून अंदाजे १८ किमी अंतरावर स्थित
  • गुजरातच्या विविध शहरांतून एसटी बसेस, ट्रेन आणि विमानाने पोहोचता येते
  • खाजगी वाहने थेट मंदिरापर्यंत जाऊ शकतात
  • परिसरात राहण्याची आणि नाश्त्याची सोय उपलब्ध
  • संपर्क: ललितभाई, मो. ९८२४७९६१२२
Back To Home

मंदिरे