गायत्री शक्तीपीठ

कायावरोहण, ता. डभोई, जि. वडोदरा

गुजरातच्या कायावरोहण येथील गायत्री शक्तीपीठ मंदिर, जे ऋषी विश्वामित्रांची तपोभूमी मानले जाते, हे एक प्रसिद्ध आध्यात्मिक केंद्र आहे. अखिल विश्व गायत्री परिवार आणि युग तीर्थ शांतिकुंज, हरिद्वारचे संस्थापक पंडित श्रीराम शर्मा आचार्य यांच्या मार्गदर्शनाखाली स्थापन झालेले हे शक्तीपीठ वेदमाता गायत्री यांना समर्पित आहे. हे मंदिर वैदिक जीवनशैलीचा प्रसार करते आणि गायत्री उपासना, ध्यान, योग आणि त्रिकाल संध्या (दिवसातून तीनदा केल्या जाणाऱ्या विधी) यांची दीक्षा देते. देवी गायत्री यांच्यासोबतच, या मंदिरात आदि शक्ती अष्टभुजा अंबिका माता आणि कुंडलिनी माता यांच्या मूर्ती देखील प्रतिष्ठित आहेत.

‘साधनेतून सिद्धी’ या तत्त्वाचा स्वीकार करणारे पंडित श्रीराम शर्मा आचार्य हे वैज्ञानिक अध्यात्माचे पुरस्कर्ते म्हणूनही ओळखले जातात. त्यांचा जन्म २० सप्टेंबर १९११ रोजी आगराजवळील एका गावात, एका राजपुरोहिताच्या आणि जमीनदाराच्या घरी झाला. बनारस हिंदू विद्यापीठाचे संस्थापक आणि स्वातंत्र्यसैनिक ‘भारतरत्न’ पंडित मदन मोहन मालवीय यांनी त्यांना वयाच्या १५ व्या वर्षी गायत्री मंत्राची दीक्षा दिली. श्रीराम शर्मा आचार्य यांनी काँग्रेसच्या नेतृत्वाखालील अनेक स्वातंत्र्यलढ्यांत सहभाग घेतला आणि अनेक पुस्तकांचे लेखन केले. त्यांनी मथुरेमध्ये ‘गायत्री तपोभूमी’, घियामंडी येथे ‘अखंड ज्योती संस्थान’ आणि ‘ब्रह्मवर्चस संशोधन संस्थे’ची स्थापना केली. हिंदू धर्मातील सर्वोच्च वैदिक मंत्र मानल्या जाणाऱ्या ‘गायत्री महामंत्रा’च्या माध्यमातून त्यांनी लोकांचे जीवन परिवर्तन करण्याचे कार्य केले.

पंडित श्रीराम आचार्य यांच्या गायत्री परिवाराच्या शाखा आज सुमारे ७६ देशांमध्ये असून, भारतात ४,६०० हून अधिक गायत्री केंद्रे स्थापन झाली आहेत. गुजरातमध्ये गायत्री शक्तीपीठ उभारण्यासाठी योग्य जागा शोधत असताना, पंडित श्रीराम आचार्य यांनी या जागेची निवड केली, जी गायत्री मंत्राचे जनक महर्षी विश्वामित्र यांची साधनाभूमी म्हणून ओळखली जाते. असे सांगितले जाते की, या मंदिरातील मूर्ती प्राणप्रतिष्ठेच्या वेळी पंडित आचार्य शांतिकुंज आश्रमात मौनव्रतात होते. त्यांनी आपल्या शिष्यांना कळवले होते की ते प्राणप्रतिष्ठा सोहळ्याला उपस्थित राहणार नाहीत, ज्यामुळे शिष्यांचा हिरमोड झाला होता. मात्र, सोहळ्यादरम्यान आचार्य अचानक प्रकट झाले, त्यांनी आपल्या शिष्यांना दर्शन दिले आणि काही क्षणांतच ते अदृश्य झाले.

या मंदिरातील कुंडलिनी माता मूर्तीबद्दल असे सांगितले जाते की, ही मूर्ती जयपूरहून एका लाकडी पेटीतून आणली होती. जेव्हा येथे ती पेटी उघडली, तेव्हा त्यात दोन जिवंत साप आढळले. मूर्तीच्या प्राणप्रतिष्ठेच्या वेळी, एक साप पेटीतून बाहेर निघून गेला, तर दुसरा साप कुंडलिनी मातेच्या मूर्तीत विलीन झाला. त्यानंतर हे साप पुन्हा कधीही दिसले नाहीत.

डभोई तालुक्यातील कायावरोहण हे गाव ‘कारवण’ या नावानेही ओळखले जाते. प्राचीन दंतकथांनुसार, कायावरोहण हे अनेक युगांपासून अस्तित्वात आहे. हे ठिकाण सत्ययुगात ‘इच्छापुरी’, त्रेतायुगात ‘मायापुरी’, द्वापारयुगात ‘मेघावती’ आणि कलियुगात ‘कायावरोहण’ या नावाने ओळखले जाते. आचार्य लकुलीश यांचा जन्म येथे ख्रिस्तपूर्व पहिल्या शतकाच्या उत्तरार्धात किंवा दुसरी शतकात झाला होता. त्यांना भगवान शिवांचा २८ वा आणि अंतिम अवतार मानले जाते. भगवान शिवांच्या नावांची वायू पुराण, लिंग पुराण आणि कूर्म पुराणात अवतारांचा उल्लेख आढळतो, ज्यामध्ये लकुलीश अवताराचाही समावेश आहे. द्वापारयुगाचा अंत आणि कलियुगाची सुरुवात या संक्रमण काळात, भगवान शिव या ठिकाणी मानवी रूपात भगवान लकुलीश म्हणून अवतरले. म्हणूनच, दंतकथेनुसार या तीर्थक्षेत्राला ‘कायावरोहण’ असे म्हटले जाते. येथील लकुलीश तीर्थ हे भगवान शिवाच्या ६८ तीर्थांपैकी ५१ वे तीर्थ मानले जाते.

हे गाव एक महत्त्वाचे पुरातत्व स्थळ आहे. येथे झालेल्या उत्खननादरम्यान अनेक प्राचीन मूर्ती आणि अवशेष सापडले आहेत. यामध्ये अनेक हिंदू देवतांच्या मूर्ती, तांब्याची नाणी, एका ऋषींच्या मस्तकाचे शिल्प, आठव्या शतकातील कार्तिकेयाची मूर्ती, नंदीवर टेकलेली उमा-महेश्वराची मूर्ती, गुर्जर प्रतिहार काळातील नृत्य करणाऱ्या कन्येचा पुतळा, नवव्या शतकातील सूर्याची उभी मूर्ती आणि इतर अनेक गोष्टींचा समावेश आहे. भारतीय पुरातत्व सर्वेक्षण विभागाने या गावाला वारसा स्थळ म्हणून घोषित केले आहे. या परिसरात सापडलेल्या पुरातन वस्तू आणि मूर्तींसाठी एक विशेष संग्रहालय उभारण्यात आले आहे.

गायत्री शक्तीपीठ या गावात स्थित आहे. शांत वातावरणात वसलेल्या या मंदिराच्या प्रवेशद्वाराला तीन कमानी आहेत. प्रवेशद्वाराच्या मध्यभागी सूर्याची प्रतिमा आहे. प्रवेशद्वारातून आत गेल्यावर अंगणाच्या दोन्ही बाजूंना बागा आहेत. अंगणात, समोरच एक गोलाकार चौथरा आहे, ज्यावर शंकरांची ध्यानस्थ मूर्ती आहे. या चौथऱ्याच्या मागे संगमरवरी दोन घुमट (छत्र्या) आहेत. येथून १२ पायऱ्या चढून गेल्यावर मंदिराचे प्रवेशद्वार लागते. प्रवेशद्वाराच्या वर गायत्री मंत्र कोरलेला असून मध्यभागी सूर्याची प्रतिमा आहे. मंदिराची रचना एका दर्शन हॉलने बनलेली आहे (दर्शन मंडप), सभा मंडप आणि गर्भगृह. दर्शन मंडपाला तीन शिखरे आहेत, तर सभा मंडपाला काहीसे चौकोनी आकाराचे शिखर आहे. मंदिराच्या गर्भगृहावरील शिखर अत्यंत वैशिष्ट्यपूर्ण आहे. ते पाच शिखरांचा समूह असून, प्रत्येक शिखरावर आमलक आणि कलश विराजमान आहेत.

दर्शन हॉलला तीन कमानी प्रवेशद्वारे आहेत. सभा मंडपात समोरच्या बाजूला तीन प्रवेशद्वारे आणि दोन्ही बाजूंना प्रत्येकी एक मोठे प्रवेशद्वार आहे. या प्रशस्त सभा मंडपाच्या मध्यभागी, एका चौरस चौथऱ्यावर देवी लक्ष्मीची मूर्ती स्थापित आहे. या मूर्तीच्या मागे आचार्य श्रीराम शर्मा आणि माताजी भगवती देवी शर्मा यांची छायाचित्रे आहेत. सभा मंडपाच्या उजव्या बाजूला आचार्य लिखित अनेक पुस्तकांचे कपाट आहे.

या मंदिरात एक मुख्य गर्भगृह आणि दोन उप-गर्भगृहे आहेत. मध्यवर्ती मुख्य गर्भगृहात, संगमरवरी देवळात सिंहावर आरूढ असलेल्या गायत्री मातेची संगमरवरी मूर्ती विराजमान आहे. मूर्तीच्या मस्तकावर चांदीचा मुकुट आणि वर चांदीची छत्री आहे. मूर्तीच्या समोर त्यांच्या वाहनाची, म्हणजे हंसाची मूर्ती आहे. मूर्तीच्या उजव्या बाजूला आचार्यांचे चित्र आणि डाव्या बाजूला भगवती देवींचे चित्र आहे. डाव्या उप-गर्भगृहात आदिशक्ती अष्टभुजा अंबिका मातेची संगमरवरी मूर्ती आहे आणि उजव्या उप-गर्भगृहात कुंडलिनी मातेची संगमरवरी मूर्ती आहे.

भाविक या मंदिरात दररोज सकाळी ६ ते रात्री ८ वाजेपर्यंत गायत्री मातेचे दर्शन घेऊ शकतात. सकाळी ६:३० आणि संध्याकाळी ६:३० वाजता आरती केली जाते. पंडित श्रीराम शर्मा आचार्य यांनी घालून दिलेल्या नियमांनुसार, मंदिरात दररोज त्रिकाल संध्या विधी पार पाडले जातात. येथे सकाळी ६ वाजता ध्यान योग, दुपारी १:३० वाजता ज्योती अवतरण योग आणि संध्याकाळी ६ वाजता नाद योगाचे कार्यक्रम आयोजित केले जातात. दर रविवारी संस्कार कार्यशाळा घेतल्या जातात, ज्यामध्ये गर्भधारणेपासून ते अंत्यसंस्कारापर्यंतच्या सर्व संस्कारांची माहिती दिली जाते.

मुख्य वैशिष्ट्ये 

  • डभोईपासून ११ किमी आणि वडोदरापासून ३२ किमी अंतरावर स्थित
  • वडोदरा आणि डभोई येथून एसटी बस सेवा उपलब्ध
  • खाजगी वाहनांनी मंदिरापर्यंत पोहोचता येते
  • परिसरात राहण्याची किंवा नाश्त्याची सोय नाही
  • संपर्क: मंदिर कार्यालय, मोबाईल: ९०१६५०८३७१
Back To Home