पुणे जिल्ह्यातील खेड तालुक्यात इंद्रायणी नदीच्या पवित्र तीरावर वसलेले आळंदी हे तीर्थक्षेत्र महाराष्ट्राच्या आध्यात्मिक आणि सांस्कृतिक परंपरेतील अत्यंत महत्त्वाचे स्थान आहे. वारकरी संप्रदायाचे प्रवर्तक आणि ज्ञानेश्वरी या महान ग्रंथाचे कर्ते संत श्री ज्ञानेश्वर महाराज यांनी याच ठिकाणी वयाच्या अवघ्या एकविसाव्या वर्षी संजीवन समाधी घेतल्याने या भूमीला अनन्यसाधारण महत्त्व प्राप्त झाले. महाराष्ट्राचे मातृ-पितृतीर्थ म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या या स्थळावर दरवर्षी लाखो भाविक नतमस्तक होतात आणि ज्ञानोबारायांच्या चरणी आपली श्रद्धा अर्पण करतात.
आध्यात्मिक क्रांतीचे जनक आणि वारकरी संप्रदायाचा पाया रचणारे थोर तत्त्वज्ञ संत ज्ञानेश्वर महाराज यांचा जन्म आपेगाव येथे विठ्ठलपंत व रुक्मिणीबाई या दाम्पत्याच्या पोटी झाला. विठ्ठलपंतांनी विवाहानंतर संन्यास दीक्षा घेतली होती आणि आपल्या गुरूंच्या आज्ञेचे पालन करण्यासाठी ते पुन्हा गृहस्थाश्रमात परतले. या घटनेमुळे तत्कालीन आळंदीतील कर्मठ समाजाने या संपूर्ण कुटुंबावर कठोर सामाजिक बहिष्कार टाकला. 
संन्यास सोडून पुन्हा संसारात आलेल्या विठ्ठलपंतांना समाजाने सातत्याने हिणवले आणि त्यांच्या चारही अपत्यांना सन्मानाने जगण्याचा किमान अधिकारही नाकारला. या काळात विठ्ठलपंत व रुक्मिणीबाई यांना आळंदीच्या मुख्य वस्तीत राहण्यास मनाई करण्यात आली. त्यामुळे त्यांनी गावाबाहेरील एका झोपडीत अत्यंत हालाखीचे जीवन व्यतीत केले.
निवृत्तीनाथ, ज्ञानदेव, सोपानदेव आणि मुक्ताबाई या चारही भावंडांना बालपणी समाजाकडून पावलोपावली अपमानजनक व मानहानीकारक वागणूक मिळाली. समाजातील प्रस्थापित लोकांनी या मुलांची मुंज करण्यास नकार दिला आणि त्यांना गावातील विहिरीचे पाणी भरण्यासही बंदी घातली. अन्नाच्या एका-एका घासासाठी या भावंडांना भर उन्हात दारोदारी भिक्षा मागावी लागली व लोकांनी त्यांना अपशकुनी मानून अनेकदा रिकाम्या हाताने परतवले. आपल्या मुलांच्या शुद्धीकरणासाठी आणि त्यांना समाजात सन्मानाचे स्थान मिळवून देण्यासाठी विठ्ठलपंत व रुक्मिणीबाई यांनी देहांत प्रायश्चित्त घेण्याचा अत्यंत कठीण निर्णय घेतला. प्रयाग येथील त्रिवेणी संगमात आपल्या प्राणांची आहुती देऊन या माता-पित्यांनी आपल्या मुलांच्या उज्ज्वल भविष्यासाठी सर्वोच्च त्याग केला.
आई-वडिलांच्या छत्रछायेविना पोरकी झालेली ही चारही भावंडे पोटाची खळगी भरण्यासाठी आणि शुद्धीपत्र मिळवण्यासाठी पैठणच्या विद्वान पंडितांकडे गेली. पैठणच्या धर्मपीठासमोर या मुलांनी आपल्या अगाध विद्वत्तेचा परिचय दिला, तरीही तेथील पंडितांनी त्यांना सन्मानाने स्वीकारण्यास सुरुवातीला नकार दिला. रेड्याच्या मुखातून वेद वदवून घेण्याचा विलक्षण चमत्कार घडवून ज्ञानेश्वरांनी आपली आध्यात्मिक शक्ती सिद्ध केली आणि त्यानंतर ही भावंडे पुन्हा आपल्या आळंदी नगरीत परतली. आळंदीत परतल्यावरही समाजाचा विरोध पूर्णपणे मावळला नव्हता व त्यांना पुन्हा एकदा अनेक कठीण प्रसंगांना धैर्याने सामोरे जावे लागले. एका प्रसंगी मांडे भाजण्यासाठी गावाने साधे खापर देण्यासही नकार दिला असता ज्ञानेश्वरांनी आपल्या योगसामर्थ्याने स्वतःची पाठ लालबुंद तापवून त्यावर मांडे भाजले आणि आपली दैवी शक्ती प्रकट केली.
समाजाकडून झालेला हा अतोनात छळ आणि उपेक्षा सहन करूनही ज्ञानेश्वरांच्या मनात समाजाप्रती कधीही द्वेषाची भावना निर्माण झाली नाही. उलट त्यांनी पसायदानाची रचना करून संपूर्ण जगाच्या कल्याणाची आणि दुष्टांची बुद्धी पालटण्याची आर्त प्रार्थना केली. वयाच्या अवघ्या सोळाव्या वर्षी त्यांनी ज्ञानेश्वरी या महान ग्रंथाची निर्मिती करून मराठी भाषेला वैभवाच्या शिखरावर नेऊन ठेवले. या ग्रंथाच्या माध्यमातून त्यांनी सामान्य माणसाला स्वतःच्या भाषेत ईश्वरभक्तीचा सोपा मार्ग दाखवला व समाजातील अनिष्ट रूढी-परंपरांना छेद दिला. आयुष्याच्या अखेरीस त्यांनी याच आळंदीत अजानवृक्षाच्या खाली संजीवन समाधी घेऊन ही भूमी कायमची पावन केली.
आळंदी या पुण्यनगरीचा इतिहास अत्यंत प्राचीन आहे. इसवी सन ७६८ च्या कृष्णराज राष्ट्रकुटांच्या तळेगाव येथील ताम्रपटात या गावाचा स्पष्ट उल्लेख आढळतो व त्यावरून या क्षेत्राचे ऐतिहासिक महत्त्व सिद्ध होते. मध्ययुगीन कालखंडात हे गाव एक महत्त्वाचे सांस्कृतिक केंद्र म्हणून नावारूपास आले होते. 
विविध राजवटींमध्ये या स्थानाला राजाश्रय मिळाला. स्कंद पुराणातील सह्याद्री खंडाच्या ६४ व्या अध्यायात या भूमीचे वर्णन वारुणा, अलका, कर्णिका, आनंदवन व सिद्धक्षेत्र अशा नावांनी केलेले दिसते. ऐतिहासिक कागदपत्रांनुसार छत्रपती शिवाजी महाराजांनी देखील या मंदिराच्या व्यवस्थेसाठी एका शेतातील एक खंडी दोन मण धान्याची सनद दिली होती आणि ही नोंद या स्थळाशी असलेल्या शिवकालीन संबंधांवर प्रकाश टाकते. संत नामदेव आणि संत तुकाराम महाराज यांच्या अनेक अभंगांमध्ये या क्षेत्राचा अलंकापुरी किंवा अलकापुरी असा उल्लेख वारंवार आल्याने या तीर्थाची महती सर्वदूर पसरली.
धार्मिक आणि आध्यात्मिक दृष्टिकोनातून आळंदीला देवभूमी मानले जाते. या क्षेत्राशी अनेक पौराणिक कथा जोडलेल्या आहेत. इंद्रायणी नदीच्या तीरावर हे तीर्थ वसलेले आहे. देवराज इंद्राने या ठिकाणी कठोर तपश्चर्या करून स्वतःला शापमुक्त केले होते म्हणून या नदीला इंद्रायणी हे नाव पडले, अशी श्रद्धा प्रचलित आहे. संत ज्ञानेश्वर महाराजांनी इसवी सन १२९६ मध्ये संजीवन समाधी घेण्यापूर्वी आपल्या हातातील काठी या ठिकाणी रोवली होती आणि त्या काठीला पालवी फुटून आजचा विशाल अजानवृक्ष निर्माण झाला, असे मानले जाते. 
या वृक्षाच्या मुळांबाबत एक आख्यायिका सांगितली जाते. ती अशी की सोळाव्या शतकात संत एकनाथ महाराजांना स्वप्नात दृष्टांत झाला होता. ज्ञानेश्वरांच्या कंठाला अजानवृक्षाची मुळी लागून त्यांना त्रास होत असल्याची जाणीव झाल्यामुळे एकनाथ महाराज पैठणहून आळंदीला आले आणि त्यांनी समाधी विवरात उतरून ती मुळी दूर केली. या घटनेचा उल्लेख त्यांनी आपल्या अभंगात केला आहे. अजानवृक्षाची पाने भक्षण करून अनुष्ठान करणाऱ्याला ज्ञान प्राप्त होते, असेही त्यांनी आवर्जून सांगितले आहे.
संत ज्ञानेश्वर महाराज समाधी मंदिर इंद्रायणी नदीच्या तीरावर आहे. मुख्य रस्त्यावरून मंदिराकडे येताना नदीचा घाट लागतो. घाटावर अनेक लहान-मोठी मंदिरे व समाधी स्थळे आहेत. नदीत तीर्थस्नान करून किंवा शुचिर्भूत होऊन भाविक समाधीच्या दर्शनाला येतात. घाटावर विश्वशांती स्तंभ आहे. नदीकडून मंदिराकडे येताना रस्त्याच्या दुतर्फा पूजा साहित्य, धार्मिक ग्रंथ, भांडी, कपडे इत्यादी वस्तूंची दुकाने आहेत.
माऊलींची समाधी देऊळवाड्यात आहे. देऊळवाड्यास भक्कम तटबंदी आहे आणि या तटबंदीच्या उत्तर दिशेला दुमजली मुख्य प्रवेशद्वार आहे. प्रवेशद्वारात दोन्ही बाजूस चतुर्भुज द्वारपाल शिल्पे आहेत. द्वारपालांच्या मागील दोन हातात शंख-चक्र आहेत आणि पुढील दोन हातात दंड आहेत. प्रवेशद्वारात माऊलींचे भक्त हैबतराव बाबा पायरी आहे. या पायरीवर डोके ठेवून भाविक देऊळवाड्यात प्रवेश करतात. प्रवेशद्वाराच्या वरील मजल्यावर नगारखाना आहे. या प्रवेशद्वाराच्या बाजूला संत महादेव कासार यांचे मंदिर आहे.
प्रांगणात प्रवेश करताच मंदिराच्या उजव्या बाजूला हनुमान व डाव्या बाजूला गरुड यांच्या मूर्ती असलेल्या लहान देवळ्या आहेत. येथून पुढे हैबत बाबा यांचे पादुका स्थान मंदिर आहे. मंदिरात हैबतबाबांच्या पादुका व मूर्ती आहे. मागे वज्रपीठावर विठ्ठल-रखुमाई यांच्या मूर्ती आहेत. या मंदिराच्या बाजूला संत एकनाथ महाराजांचे स्थान आहे. पिंपळवृक्षाच्या पारावर लहान देवळीत एकनाथ महाराजांची योगासनात बसलेली पितळी मूर्ती व पादुका आहेत. पिंपळवृक्षाच्या बाजूला लक्ष्मीनाथ व केसरीनाथ यांची समाधी मंदिरे आहेत. जवळच संत भोजलिंग काका समाधी मंदिर आहे.
याच भोजलिंग काकांनी संत ज्ञानेश्वर आणि त्यांच्या भावंडांचा आई-वडिलांच्या मृत्यूनंतर सांभाळ केला होता. प्रांगणात दर्शनबारीची इमारत व लाकडी पूल आहे.
पुढे संत ज्ञानेश्वर महाराजांचे समाधी मंदिर आहे. सभामंडप, अंतराळ व गर्भगृह अशी समाधी मंदिराची रचना आहे. सभामंडपाच्या प्रवेशद्वारात नक्षीदार द्वारशाखा आहेत. प्रवेशद्वाराकडील दर्शनी भिंतीवर गरुड, हनुमान व इतर नक्षी कोरलेली आहे. सभामंडपात जमिनीवर कासव शिल्प आहे. पुढे अंतराळ आणि त्यापुढे गर्भगृहाचे प्रवेशद्वार आहे. प्रवेशद्वारात नक्षीदार स्तंभशाखा आहेत. ललाटबिंबावर गणेश शिल्प व संपूर्ण प्रवेशद्वारास रजतपटल आच्छादन आहे.
गर्भगृहात जमिनीवर मध्यभागी संत ज्ञानेश्वर महाराजांच्या समाधीचा चौथरा आहे. चौथऱ्यावर माऊलींचा चांदीचा मुखवटा आहे. महाराजांनी या ठिकाणी खाली असलेल्या तळघरात सदेह संजीवन समाधी घेतली होती. गर्भगृहाच्या मागील भिंतीतील देवकोष्टकात विठोबा-रखुमाई यांच्या मूर्ती आहेत. मूर्तीच्या मागे असलेल्या बारा-फण्यांच्या चांदीच्या नागाने मूर्तीवर छत्र धरले आहे. देवकोष्टकास चांदीचे आच्छादन आहे. समाधी मंदिराच्या छतावर चारही कोनांवर मीनार सदृश चार लघुशिखरे आहेत.
समाधी मंदिरास लागून सिद्धेश्वर महादेव मंदिर आहे. सभामंडप व गर्भगृह अशी या मंदिराची रचना आहे. सभामंडपातील नंदीमंडपात वज्रपीठावर नंदीची काळ्या पाषाणातील मूर्ती आहे. नंदीच्या खालून भुयार आहे आणि त्या भुयारातून ज्ञानेश्वर महाराज समाधी घेण्यासाठी तळघरात गेले होते. याच मार्गाने संत एकनाथ महाराजांनी समाधीच्या तळघरात प्रवेश करून ज्ञानेश्वर महाराजांच्या गळ्याला लागलेली अजानवृक्षाची मुळी काढली होती, असे सांगितले जाते. अर्धखुल्या स्वरूपाच्या सभामंडपात अनेक स्तंभ आहेत. गर्भगृहाच्या प्रवेशद्वारात नक्षीदार द्वारशाखा असून ललाटबिंबावर गणेश शिल्प आहे. गर्भगृह सभामंडपापेक्षा खोल आहे आणि खाली उतरण्यासाठी चार पायऱ्या आहेत. गर्भगृहात जमिनीवर स्वयंभू शिवपिंडी आहे. शिवपिंडीवर छत्र धरलेला तांब्याचा नाग व जलधारा धरलेले अभिषेक पात्र आहे. सभामंडपातील नंदीमंडपाच्या छतावर गोलाकार, उंच व निमूळते शिखर आहे. या शिखराच्या शीर्षभागी एकावर एक असे दोन आमलक व त्यावर कळस आहे.
गर्भगृहाच्या छतावर चार थरांचे शिखर आहे. शिखरातील खालचा थर चौकोनी आहे आणि त्यात चारही बाजूंनी प्रत्येकी पाच देवकोष्टके आहेत. येथे चारही बाजूंना विविध पशू-पक्ष्यांची शिल्पे आहेत. शिखराचे वरील तीन थर गोलाकार आहेत आणि प्रत्येक थरात सुमारे सोळा देवकोष्टके आहेत. देवकोष्टकांवर आमलक व कळस आहेत. मुख्य शिखराच्या शीर्षभागी एकावर एक असे दोन आमलक व त्यावर कळस आहे.
समाधी मंदिराच्या प्रदक्षिणा मार्गावर संत मुक्ताबाई मंदिर आहे. येथून काही पावले पुढे अजानबाग आहे. याच अजानवृक्षाची मुळे संत ज्ञानेश्वरांच्या गळ्याशी लागली होती, असे सांगितले जाते. या वृक्षाखाली बसून ग्रंथवाचन केल्यास ते कायम स्मरणात राहते, 
अशी भाविकांची श्रद्धा आहे. येथून पुढे काही अंतरावर सुवर्णपिंपळ वृक्ष आहे. या सुमारे हजार वर्षे प्राचीन वृक्षास कोरीव पाषाणात बांधलेला पार आहे आणि पाराजवळ शिवपिंडी व त्यासमोर नंदीची मूर्ती आहे.
आळंदी गावात समाधी मंदिरापासून काही अंतरावर संत ज्ञानेश्वरांची भिंत आहे. गर्व झालेले योगी चांगदेव वाघावर बसून ज्ञानेश्वरांच्या भेटीला आले होते, तेव्हा संत ज्ञानेश्वर निर्जीव भिंत चालवून चांगदेवांना सामोरे गेले होते. या भिंतीच्या संरक्षणासाठी मंदिर प्रशासनाने भिंतीस बाहेरून दगडी चौथरा बांधला. या चौथऱ्यावर काचबंद कक्षात चांगदेव व संत ज्ञानेश्वर यांच्या भेटीच्या प्रसंगाचे शिल्प आहे. येथून पुढे संत ज्ञानेश्वर महाराज यांचे निवासस्थान आहे.
आळंदीतील उत्सवांमध्ये ज्येष्ठ वद्य अष्टमीला होणारा ज्ञानेश्वर महाराजांच्या पालखीचा प्रस्थान सोहळा हा सर्वात मोठा आणि भक्तिमय सोहळा मानला जातो. आषाढी वारीसाठी पंढरपूरला जाणाऱ्या या पालखी सोहळ्यासाठी लाखो वारकरी उपस्थित राहतात. यावेळी संपूर्ण आळंदी नगरी ‘ज्ञानोबा-तुकाराम’ च्या जयघोषाने दुमदुमून जाते. पालखी प्रस्थान प्रसंगी मंदिराचा कळस काहीसा हलतो, अशी भाविकांची दृढ श्रद्धा असून हा चमत्कार पाहण्यासाठी अनेक जण गर्दी करतात. कार्तिक वद्य त्रयोदशीला साजरा होणारा संजीवन समाधी सोहळा हा दुसरा महत्त्वाचा उत्सव आहे. या दिवशी देखील भाविकांची येथे प्रचंड गर्दी होते. यासह अश्विन महिन्यात नवरात्रोत्सवाच्या वेळी माऊलींची पालखी विश्रांतवड येथे जाते आणि तिथे होणारा उत्सव देखील मोठ्या उत्साहात साजरा केला जातो.
