दशामा माता मंदिर

कडी-थोल रोड, कडी, ता. कडी, जि. मेहसाणा

मेहसाणा जिल्ह्यातील कडी शहरातील कडी-थोल रस्त्यावर वसलेले दशामा माता मंदिर हे अथांग भक्तांचे एक परम श्रद्धास्थान आहे. देवी पार्वतीचे रूप मानल्या जाणाऱ्या या जगदंबेची समृद्धी, आरोग्य आणि आनंदाची दात्री म्हणून पूजा केली जाते. देशभरात ‘दशा माता’ किंवा ‘मोमाई माता’ म्हणून प्रसिद्ध असलेल्या या देवीची पूजा विविध ठिकाणी केली जाते. उंटावर विराजमान झालेली देवी हातामध्ये खड्ग (तलवार), त्रिशूळ, कमळ आणि ढाल धारण करते. देवीची भक्ती केल्याने दारिद्र्य दूर होते, कौटुंबिक सौख्य लाभते, ग्रहांच्या वाईट दशेचा प्रभाव शांत होतो आणि संकटाचे दिवस भाग्योदयात बदलतात, अशी भक्तांची दृढ श्रद्धा आहे.

ऐतिहासिक नोंदींनुसार प्राचीन काळात कडी शहराला ‘किल्ले कडी’, ‘कसबे कडी’ आणि ‘कडी सोना नी दांडी’ अशा विविध उपनावांनी ओळखले जात असे. व्युत्पत्तीनुसार ‘कडी’ हे नाव संस्कृत शब्द ‘कडा’ वरून आले आहे, ज्याचा अर्थ पाण्याचा प्रवाह किंवा नदीचे पात्र असा होतो. शतकानुशतके सोळंकी, वाघेला, सुलतान, मुघल, मराठा, ब्रिटिश आणि गायकवाड यांसारख्या अनेक राजवंशांनी कडीवर आपले राज्य केले. नंतरच्या काळात सरकी (कापूस बी) प्रक्रिया उद्योग आणि कापड उत्पादनामुळे या शहराला एक वेगळी औद्योगिक ओळख मिळाली.

सध्याच्या दशामा मंदिराची निर्मिती ही तुलनेने अलीकडच्या काळातील घटनांशी जोडलेली आहे. सात दशकांपूर्वी कडी येथे सोमाभाई सुखाभाई रावत आणि मणीबा या दांपत्याच्या पोटी हिराबा नावाच्या कन्येचा जन्म झाला. बालपणापासूनच अत्यंत भाविक असलेल्या हिराबा यांना वयाच्या पंधराव्या वर्षी एका नारळामध्ये देवीचे दिव्य दर्शन झाले. यानंतर आजूबाजूच्या पाच गावांतील भाविकांची त्यांच्या घरी दर्शनासाठी अलोट गर्दी जमू लागली. १९९४ मध्ये स्थानिक भक्तांच्या एकत्रित प्रयत्नांतून थोल रस्त्यावर या मंदिराची निर्मिती झाली आणि आश्विन महिन्याच्या पौर्णिमेला देवीच्या मूर्तीची रीतसर प्राणप्रतिष्ठा करण्यात आली.

धार्मिक ग्रंथ आणि शास्त्रांमधील वर्णनानुसार दशामा देवीचे मुख्य वाहन उंट आहे. देवी तिच्या वरील उजव्या हातात पराक्रमाचे प्रतीक असलेले खड्ग आणि वरील डाव्या हातात सर्वोच्च शक्तीचे प्रतीक असलेले त्रिशूळ धारण करते. तिच्या खालील उजव्या हातात पवित्रतेचे प्रतीक असलेले कमळ आणि खालील डाव्या हातात रक्षणाचे प्रतीक असलेली ढाल आहे. दारिद्र्य दूर करण्यासाठी आणि कठीण काळाचा अंत करण्यासाठी भाविक देवीचे व्रत पाळतात. एका पौराणिक कथेनुसार, प्राचीन काळी एका ब्राह्मण स्त्रीने राणी दमयंतीला राज्याच्या समृद्धीसाठी गळ्यात दशामा मातेचा पिवळा धागा बांधण्याचा सल्ला दिला होता. तथापि, संपत्तीच्या अहंकारात राजा नळाने तो धागा तोडून फेकून दिला. त्याच रात्री देवीने वृद्ध स्त्रीच्या रूपात राजाच्या स्वप्नात येऊन त्याचा सुवर्णकाळ संपणार असल्याची पूर्वसूचना दिली. लवकरच राजाचे सर्व ऐश्वर्य नष्ट झाले. अन्न-पाण्याच्या शोधात भटकावे लागल्याने राजा नळ आणि राणी दमयंती यांना अतोनात हाल सोसावे लागले. राणीला दुसऱ्याच्या घरी मोलकरीण म्हणून काम करावे लागले, तर राजाला तेल विकण्याची वेळ आली. कित्येक वर्षांच्या दारिद्र्यानंतर राणी दमयंतीने पुन्हा एकदा पूर्ण भक्तीभावाने दशामा मातेचे व्रत केले. प्रसन्न होऊन देवीने त्यांचे हरवलेले राज्य आणि ऐश्वर्य परत मिळवून दिले. तेव्हापासून आपले हरवलेले वैभव परत मिळवण्यासाठी भाविक या देवीची पूजा करतात.

दशामा माता मंदिर ही थोल रस्त्याला लागून असलेली दोन मजली वास्तू आहे. मुख्य प्रवेशद्वारातून आत जाताच पूजासाहित्य आणि नवसाच्या वस्तू विकणारी अनेक दुकाने दिसतात. मंदिरासमोरील उघड्या प्रांगणात एक छोटी ‘वाव’ (पायऱ्यांची विहीर) आहे. मंदिर स्वतःच अत्यंत नयनरम्य आहे. तळमजल्यावर एका छोट्या देवळीत देवीची मूर्ती आहे. मुख्य गर्भगृहात एका पीठावर दशामा मातेची मूर्ती विराजमान आहे, ज्याच्या डावीकडे आंबा माता आणि उजवीकडे संतोषी माता व खोडियार माता यांच्या मूर्ती आहेत. पीठाच्या पायथ्याशी एक छोटी मूर्ती आहे. गर्भगृहाच्या उजव्या बाजूला हिरेश्वर महादेवाचे मंदिर आहे, ज्याच्या बाहेरील देवळ्यांमध्ये गणेश आणि हनुमानाच्या मूर्ती आहेत. या गर्भगृहात शिवलिंग स्थापित असून मागील भिंतीवरील देवळीत माता पार्वती विराजमान आहे. बाहेरील भिंतींवर शिव आणि पार्वतीची अतिशय सुंदर चित्रे रेखाटण्यात आली आहेत.

वरच्या मजल्यावर आणखी एक गर्भगृह आहे, जिथे दोन्ही बाजूंच्या पायऱ्यांवरून जाता येते. उघड्या सभामंडपातील खांब आकर्षक रंगसंगतीने सजवलेले आहेत. गर्भगृहाच्या समोर देवीचे वाहन असलेल्या उंटाचे शिल्प आहे. गर्भगृहाच्या डाव्या बाजूच्या देवळीत हिराबांच्या गुरू ‘चुंदडीवाला माताजी’ यांची मूर्ती आहे, तर उजव्या बाजूच्या देवळीत बटुक भैरव विराजमान आहेत. मुख्य पीठावर दशामा माता, आंबा माता, संतोषी माता आणि खोडियार माता यांच्या संगमरवरी मूर्ती स्थापित आहेत. सभामंडपाच्या छतावर देवींची नयनरम्य चित्रे काढलेली असून उजव्या बाजूला शिवलिंगाची एक मोठी प्रतिकृती आहे. मंदिराच्या बाहेरील देवळ्यांमध्ये विविध देवी-देवतांच्या मूर्ती आहेत. गर्भगृहावर अनेक उरुशृंगांनी (उपशिखरांनी) सजलेले भव्य उंच शिखर आहे, तर सभामंडपांवर घुमटाकार छत आहे.

मंदिराच्या डाव्या बाजूला पत्र्याचे छत असलेला एक उघडा मंडप आहे, जिथे लाकडी देव्हाऱ्यात देवीची तसबीर ठेवलेली असून तिच्या दोन्ही बाजूंना उंटांची शिल्पे आहेत. जवळच एका छोट्या पाळण्यात देवीची एक लहान तसबीरदेखील ठेवलेली आहे.

येथे दशामा व्रताचा उत्सव अत्यंत उत्साहाने आणि भक्तीभावाने साजरा केला जातो. हे व्रत श्रावण महिन्याच्या शुक्ल पक्षाच्या प्रतिपदेपासून दहाव्या दिवसापर्यंत (दशमीपर्यंत) पाळले जाते. या काळात विविध अनुष्ठाने (धार्मिक विधी) पार पाडली जातात. प्रारंभाच्या दिवशी, महिला लाकडी पाटावर मातीच्या उंटाच्या मूर्तीची पूजनपूर्वक स्थापना करतात. लाल वस्त्राने सजवलेल्या या पाटावर श्रीगणेशाची मूर्ती, कलश, नारळ आणि आंब्याची पाने देखील ठेवली जातात. पूजेमध्ये अबिर, गुलाल आणि कुंकू अर्पण केले जाते. व्रत करणाऱ्या महिला आपल्या उजव्या मनगटावर दहा गाठी असलेला ‘कौतुक’ नावाचा लाल धागा बांधतात. या दहा दिवसांच्या काळात त्या दिवसातून एकदाच अन्न ग्रहण करतात. दररोज आरती, प्रार्थना आणि दशामाच्या व्रतकथेचे पठण केले जाते, त्यानंतर प्रसादाचे वाटप केले जाते. देवीला गहू आणि नागवेलीची पाने (विडा) अर्पण केली जातात. दहाव्या दिवशी रात्रभर जागरण करून या उत्सवाची सांगता होते आणि पहाटे मातीच्या मूर्तींचे जवळील नदीत किंवा जलाशयात विसर्जन केले जाते. सलग पाच वर्षे हे व्रत पूर्ण केल्यानंतर, भाविक परंपरेनुसार ब्राह्मणाला चांदीचा उंट दान करतात. भाविक दररोज सकाळी ६ ते रात्री ९ या वेळेत येथे दर्शनासाठी येऊ शकतात.

उपयुक्त माहिती

  • कडी बस स्थानकापासून २.५ किमी आणि मेहसाणापासून ४२ किमी अंतरावर स्थित.
  • जिल्ह्यातील अनेक शहरांतून कडीसाठी राज्य परिवहन (GSRTC) बस सेवा सुरू असतात.
  • खाजगी वाहने थेट मंदिरापर्यंत पोहोचू शकतात.
  • परिसरात निवास आणि अल्पोपाहाराची (नाश्त्याची) सोय उपलब्ध आहे.
Back To Home