दाभोडिया हनुमान मंदिर

दाभोडा, ता. / जि. गांधीनगर

संपूर्ण गुजरातमध्ये प्रसिद्ध असलेले दाभोडिया हनुमान मंदिर हे भगवान हनुमानाला अभिषेकात सर्वाधिक प्रमाणात तेल अर्पण केले जाणारे स्थान म्हणून ओळखले जाते. या प्राचीन मंदिरात १४ व्या शतकात, अलाउद्दीन खिलजीच्या गुजरातवरील आक्रमणाच्या सुमारास जंगलात सापडलेली हनुमानाची स्वयंभू मूर्ती स्थापित आहे. दरवर्षी नरक चतुर्दशीच्या दिवशी पाच हजारांहून अधिक भाविक या जागृत मूर्तीवर तेलाचा अभिषेक करण्यासाठी येथे जमतात. एका प्रसिद्ध दंतकथेनुसार, इंग्रजांनीही एकदा येथे तेलाचा अभिषेक केला होता आणि तेव्हापासून हे मंदिर असे स्थान मानले जाते जिथे महाबली हनुमान दुःख दूर करतात आणि मनोकामना पूर्ण करतात.

अशी कथा आहे की १२९७ ईस्वीमध्ये, दिल्लीच्या सुलतान अलाउद्दीन खिलजीने आपला भाऊ अलफ खान आणि मंत्री नुसरत खान यांना एक लाख घोडदळ, तीस हजार पायदळ, पंधराशे हत्ती आणि ४५ अधिकाऱ्यांच्या प्रचंड सैन्यासह गुजरात जिंकण्यासाठी पाठवले. त्याकाळी वाघेला राजा कर्ण अणहिलवाड पाटण येथून राज्य करत होता. खिलजीच्या सैन्याने किल्ला हस्तगत केला तेव्हा राजा कर्ण आपल्या कुटुंबाला मागे सोडून दक्षिणेकडे पळून गेला. त्याने देवगिरीच्या राजा रामदेवराय यांच्याकडे आश्रय घेतला आणि सध्या दाभोडा म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या भागात तो काही काळ राहिला असे मानले जाते. याच ठिकाणी त्याला हनुमानाची स्वयंभू मूर्ती सापडली.

कथेनुसार, हा परिसर तत्कालीन देवगड वन म्हणून ओळखला जात असे, जिथे गुराखी गुरे चरायला येत असत. त्यांच्यातील टिळडी नावाची एक गाय एका विशिष्ट ठिकाणी रहस्यमयरित्या दूध पाझरत असे. गुराख्यांनी ही गोष्ट राजाला सांगितली, ज्याने राजपुरोहितांच्या सल्ल्यानुसार त्या ठिकाणी उत्खनन करण्याचे आदेश दिले. खोदकामादरम्यान हनुमानाची मूर्ती प्रकट झाली. पूर्ण विधीनुसार मूर्तीची स्थापना करण्यासाठी एक भव्य यज्ञ आयोजित करण्यात आला आणि हे दैवत दाभोडिया हनुमान म्हणून प्रसिद्ध झाले. ब्रिटिश काळातील आणखी एक कथा सांगते की गावाजवळ एक ट्रेन थांबली होती. अनेक प्रयत्नांनंतरही ती पुढे सरकत नव्हती. स्थानिकांनी दाभोडिया हनुमानाला तेलाचा अभिषेक घालण्याचा सल्ला दिला. ब्रिटिश अधिकाऱ्यांनी तसे केले तेव्हा ती ट्रेन पुन्हा धावू लागली असे म्हटले जाते. तेव्हापासून आजतागायत, पश्चिमेकडील रेल्वेकडून (वेस्टर्न रेल्वे) दरवर्षी धार्मिक पूजेसाठी तेलाचा एक डबा पाठवला जातो. १४ व्या शतकात स्थापना झालेली असली तरी अलीकडच्या काळात मंदिराचा जीर्णोद्धार करण्यात आला. त्या काळात जुगारदास नावाच्या संतांनी गावाला आशीर्वाद दिला की या भागात टोळधाड कधीही येणार नाही. तेव्हापासून, पिकांचे कधीही नुकसान झाले नाही असे स्थानिक सांगतात.

एका उंच जागेवर आणि प्रशस्त अंगणात वसलेल्या या मंदिराला दोन प्रवेशद्वारे आहेत, एक पुढे आणि एक मागे. मुख्य प्रवेशद्वार गुलाबी वालुकाश्मापासून बनवलेले असून त्यावर नक्षीकाम केलेले खांब आणि प्रवेशद्वाराच्या वर हनुमानाचे कोरीव शिल्प आहे. १८ पायऱ्या चढल्यानंतर मंदिरात प्रवेश होतो, जिथे एका मोठ्या सभांमंडपाच्या मध्यभागी हनुमानाचे पांढऱ्या संगमरवरी दगडातील मंदिर आहे. भाविकांच्या लांबलचक रांगांचे व्यवस्थापन करण्यासाठी स्टेनलेस स्टीलचे रेलिंग लावण्यात आले आहे. मंदिराच्या भिंती, दर्शन मंडपाचे खांब आणि गर्भगृहाची चौकट या सर्वांवर अप्रतिम कोरीव काम आहे. मंदिराचे शिखर उरुश्रृंग शैलीत बांधलेले आहे. बाहेरील कोनाड्यांमध्ये गणेश, बळीयादेव आणि वराही देवीच्या मूर्ती आहेत. गर्भगृहात सुवर्णजडित छत्रामध्ये हनुमानाची शेंदूरचर्चित स्वयंभू मूर्ती विराजमान आहे. मूर्तीने सुवर्णमुकुट व हार धारण केला असून मस्तकावर सोन्याचे छत्र आहे. मुख्य प्रवेशद्वाराच्या उजव्या बाजूला अंकलेश्वर महादेवाचे मंदिर आहे. मंदिराच्या मागे शनिदेव, श्रीराम आणि साईबाबांची मंदिरे आहेत. शनिदेव हे म्हशीवर स्वार असल्याचे दाखवले असून खाली त्यांची पवित्र शिळा आहे.

मंदिर संकुलात ‘महंत गरीबदास भवन’ आहे, जिथे अन्नक्षेत्रात सकाळी ११ ते दुपारी २ या वेळेत अवघ्या ३० रुपयांत भोजन उपलब्ध करून दिले जाते. मुख्य मंदिराच्या डाव्या बाजूला ‘सुखडी’ (गुळ, पीठ आणि शुद्ध तुपापासून बनवलेली मिठाई) विकणारे काउंटर्स आहेत, जी प्रसाद म्हणून दिली जाते. रात्रभर मुक्काम करू इच्छिणाऱ्या भाविकांसाठी धर्मशाळाही आहे. ‘दाभोडिया हनुमान ट्रस्ट’द्वारे व्यवस्थापित हे मंदिर रविवार ते शुक्रवार सकाळी ५ ते रात्री ९ वाजेपर्यंत आणि शनिवारी रात्री १० वाजेपर्यंत उघडे असते. दररोज शेकडो भाविक दर्शनासाठी आणि तेलाच्या अभिषेकासाठी येतात. पूजेत वापरलेले तेल गोळा करण्यासाठी एक विशेष टँक आणि मोटर यंत्रणा बसवण्यात आली आहे. मंगळवार आणि शनिवारी येथे विशेष गर्दी असते.

येथे हनुमान जयंती मोठ्या भक्तीभावाने साजरी केली जाते. मंदिर फुलांनी सजवले जाते आणि सकाळी ५ च्या सुमारास मंगळ आरती होते. त्यानंतर भव्य महारुद्राभिषेक होतो आणि सकाळी ९ वाजता शोभायात्रा काढली जाते. सकाळी १० ते दुपारी ३ या वेळेत महाप्रसाद दिला जातो. सकाळी ११:३० च्या सुमारास शिखरावर ध्वजारोहण केले जाते, त्यानंतर दुपारी १२ वाजता महाआरती आणि हनुमानाच्या जन्मोत्सावानिमित्त प्रतीकात्मक केक कापण्याचा सोहळा होतो. या शुभ दिवशी हेलिकॉप्टरद्वारे पुष्पवृष्टीही केली जाते. वसंत पंचमी आणि दिवाळीसारखे सणही येथे उत्साहात साजरे केले जातात. दुष्ट शक्ती प्रबळ होतात असा समज असलेल्या नरक चतुर्दशीच्या दिवशी, भाविक त्यांच्यावर मात करण्यासाठी हनुमानाकडे शक्ती मागतात. मध्यरात्री भव्य आरती आयोजित केली जाते आणि अभिषेकात ३५० हून अधिक तेलाचे डबे वापरले जातात.

प्रमुख वैशिष्ट्ये

  • गांधीनगरपासून १५ किमी आणि अहमदाबादपासून ३५ किमी अंतरावर स्थित
  • गांधीनगर आणि अहमदाबाद येथून एसटी बस सेवा उपलब्ध
  • खाजगी वाहने मंदिराच्या पार्किंग क्षेत्रापर्यंत पोहोचू शकतात
  • जवळच राहण्याची आणि नाश्त्याची सोय उपलब्ध
  • मंदिराचे स्थान: https://maps.app.goo.gl/qkg8SP5VarP8PHAP8
Back To Home