ചൗസഠ് ജോഗണി മാതാ ക്ഷേത്രം

പാലോദർ, താലൂക്ക്/ജില്ല: മെഹ്സാന

മെഹ്സാന നഗരത്തോട് ചേർന്നുനിൽക്കുന്ന പാലോദർ ഗ്രാമത്തിൽ, അത്യന്തം പുരാതനവും ആത്മീയമായി ഭക്തർ ‘ജാഗ്രത്’ (ചൈതന്യധന്യമായ) എന്ന് വിശ്വസിക്കുന്നതുമായ ചൗസഠ് ജോഗണി മാതാവിന്റെ പവിത്രസങ്കേതം സ്ഥിതിചെയ്യുന്നു. ശ്രീകോവിലിനുള്ളിൽ പ്രതിഷ്ഠിച്ചിരിക്കുന്ന ദേവിയുടെ രൂപരഹിതമായ ‘യന്ത്രത്തെ’ ഭക്തിപൂർവ്വം ആരാധിക്കുന്നു എന്നതാണ് ഈ ക്ഷേത്രത്തിന്റെ ഏറ്റവും സവിശേഷമായ പ്രത്യേകത. ഈ പുണ്യഭൂമി മഹാഭാരതത്തിലെ ഒരു പ്രധാന സംഭവവുമായി ആഴത്തിൽ ബന്ധപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. പാണ്ഡവരിൽ ഇളയവനായ സഹദേവൻ ഈ സ്ഥാനത്തുതന്നെയാണ് യോഗിനി മാതാവുമായി ദിവ്യമായ ഒരു യുദ്ധത്തിൽ ഏർപ്പെട്ടതെന്ന് പരമ്പരാഗതമായി വിശ്വസിക്കപ്പെടുന്നു. കൂടാതെ, എല്ലാ വർഷവും ഫാൽഗുന മാസത്തിൽ നടക്കുന്ന പ്രശസ്തമായ രണ്ടുദിവസത്തെ ‘ശുകൻ മേള’യ്ക്ക് (പ്രവചന മേള) ഈ ക്ഷേത്രം വേദിയാകുന്നു. ഈ മേളയിൽ, വരാനിരിക്കുന്ന വർഷത്തെ കാർഷിക സാധ്യതകളെക്കുറിച്ചും പൊതുവായ ക്ഷേമത്തെക്കുറിച്ചും കർഷകർക്കും സാധാരണക്കാർക്കും ‘വരതാര’ എന്ന് അറിയപ്പെടുന്ന കൃത്യമായ പ്രവചനങ്ങൾ നൽകപ്പെടുന്നു.

പൗരാണിക ഐതിഹ്യങ്ങൾ അനുസരിച്ച്, ഇപ്പോൾ പാലോദർ എന്നറിയപ്പെടുന്ന ഗ്രാമം പണ്ടുകാലത്ത് പാലേശ്വർ എന്നോ പുലിയ എന്നോ ആണ് അറിയപ്പെട്ടിരുന്നത്. കൗരവർക്കുമേലുള്ള മഹത്തായ വിജയത്തിനുശേഷവും യുധിഷ്ഠിരന്റെ പട്ടാഭിഷേകത്തിന് മുമ്പായും ‘രാജസൂയ യാഗം’ സംഘടിപ്പിക്കപ്പെടുകയുണ്ടായി. ഈ മഹായാഗത്തിന്റെ വിജയം ഉറപ്പാക്കുന്നതിനായി, ശ്രീകൃഷ്ണ ഭഗവാനെ ക്ഷണിക്കാനുള്ള മഹത്തായ ചുമതല സഹദേവനെയാണ് ഏൽപ്പിച്ചത്. ദ്വാരകയിലേക്ക് പുറപ്പെടുന്നതിന് മുമ്പ് സഹദേവൻ കുന്തിമാതാവിന്റെ അനുഗ്രഹം തേടി. അനുഗ്രഹങ്ങൾ ചൊരിയുമ്പോൾ കുന്തി ഒരു സുപ്രധാന നിർദ്ദേശം നൽകി. ഖാണ്ഡവപ്രസ്ഥ വഴിയിലൂടെയുള്ള യാത്രയിൽ ആരുമായും യുദ്ധത്തിൽ ഏർപ്പെടരുതെന്നും, ഒരു യുദ്ധസാഹചര്യം ഉണ്ടായാൽ പോലും തെക്കുഭാഗത്തേക്ക് ഒരിക്കലും പോകരുതെന്നും, അങ്ങനെ ചെയ്യുന്നത് പരാജയം വരുത്തിവെക്കുമെന്നും മാതാവ് മുന്നറിയിപ്പ് നൽകി.

അമ്മയുടെ അനുഗ്രഹത്താൽ നയിക്കപ്പെട്ട സഹദേവൻ ഖാണ്ഡവ വനം വഴി ദ്വാരകയിലേക്ക് യാത്രതിരിക്കുകയും ജോഗണി ദേവിയുടെ പുരാതന സങ്കേതമായ പാലേശ്വറിൽ എത്തുകയും ചെയ്തു. ഒരു ബാലികയുടെ വേഷമണിഞ്ഞ ദേവി, തന്റെ അനുവാദമില്ലാതെ ഒരു ഇല പോലും അനങ്ങില്ലെന്ന് പ്രഖ്യാപിച്ചുകൊണ്ട് അവന്റെ വഴി തടയുകയും, തന്റെ സമ്മതമില്ലാതെ കടന്നുപോകാൻ ശ്രമിച്ചതിന് അവനെ യുദ്ധത്തിന് വെല്ലുവിളിക്കുകയും ചെയ്തു. സഹദേവൻ വെല്ലുവിളി സ്വീകരിക്കുകയും കടുപ്പമേറിയ യുദ്ധത്തിനിടയിൽ അവന്റെ ഒരമ്പ് ദേവിയെ ഉരസിപ്പോവുകയും ചെയ്തു. ഭൂമിയിൽ പതിച്ച അറുപത്തിനാല് തുള്ളി രക്തത്തിൽ നിന്ന് അറുപത്തിനാല് ‘ജോഗണിമാർ’ (യോഗിനിമാർ) പ്രകടമായി എന്ന് പറയപ്പെടുന്നു. തന്റെ ദിവ്യശക്തി സഹദേവനെ ബോധ്യപ്പെടുത്തുന്നതിനായി ദേവി തന്റെ ‘ചുനരി’ (മുടുപടം) അവന്റെ തലയ്ക്ക് മുകളിലിട്ടു, ഇത് അവനെ ഇന്ദ്രിയവിഭ്രാന്തിയിലേക്ക് തള്ളിവിട്ടു. ഈ വിഭ്രാന്തിയിൽ സഹദേവൻ അബദ്ധവശാൽ കുന്തിയുടെ മുന്നറിയിപ്പ് ലംഘിച്ച് തെക്കോട്ട് നീങ്ങുകയും അത് അവന്റെ പരാജയത്തിന് കാരണമാവുകയും ചെയ്തു. വിനയാന്വിതനായ അവൻ ദേവിയോട് മാപ്പപേക്ഷിച്ചു, തുടർന്ന് ദേവി രൺചണ്ഡി രൂപത്തിൽ പ്രത്യക്ഷപ്പെടുകയും ദ്വാരകയിലേക്ക് പോകാൻ അവന് അനുവാദം നൽകുകയും ചെയ്തു. ഹിന്ദു ദൈവശാസ്ത്രത്തിൽ, അറുപത്തിനാല് യോഗിനിമാരെ പരമമായ സ്ത്രീശക്തിയുടെ അംശങ്ങളായി കണക്കാക്കുന്നു. ഇവർ എട്ട് മണ്ഡലങ്ങളായി വിഭജിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു, ഓരോ മണ്ഡലവും ദിവ്യശക്തിയുടെ വ്യത്യസ്ത ഭാവങ്ങളെ പ്രതിനിധീകരിക്കുന്നു.

ഈ പൗരാണിക പശ്ചാത്തലത്തിന് ചരിത്രപരവും ആത്മീയവുമായ മാനങ്ങൾ കൂടിയുണ്ട്. ക്രിസ്തുവർഷം ഒമ്പതാം നൂറ്റാണ്ടിനും പന്ത്രണ്ടാം നൂറ്റാണ്ടിനും ഇടയിൽ, ചൗസഠ് യോഗിനിമാർക്കായി സമർപ്പിക്കപ്പെട്ട നിരവധി ക്ഷേത്രങ്ങൾ ഇന്ത്യയിലുടനീളം നിർമ്മിക്കപ്പെട്ടു. ഈ വിശാലമായ താന്ത്രിക പാരമ്പര്യത്തിന്റെ സുപ്രധാനമായ ഒരു അവശേഷിപ്പായി പാലോദറിലെ ക്ഷേത്രം നിലകൊള്ളുന്നു. ഹിന്ദു തന്ത്രശാസ്ത്രത്തിൽ, യോഗിനിമാരെ പ്രപഞ്ചസൃഷ്ടിയുടെ ആദിമശക്തിയായി വന്ദിക്കുന്നു; പാർവ്വതി ദേവിയുടെ ശക്തിയുടെ വിവിധ ഭാവങ്ങളെയാണ് ഇവർ പ്രതിനിധീകരിക്കുന്നത്. ആത്മീയ പൂർണ്ണത കൈവരിക്കുന്നതിനായി മാനസികവും ശാരീരികവുമായ കഴിവുകളെ സമന്വയിപ്പിക്കുന്ന ‘നെയ്ത്ത്’ എന്ന അർത്ഥത്തിൽ ഋഗ്വേദത്തിൽ ‘തന്ത്ര’ത്തെക്കുറിച്ച് പരാമർശിക്കുന്നുണ്ട്. പാരമ്പര്യമായി, ഒരു ഗുരുവിന്റെ കർശനമായ മാർഗ്ഗനിർദ്ദേശത്തിന് കീഴിലാണ് ഈ സാധനകൾ പരിശീലിക്കുന്നത്. യോഗിനിമാർ മനുഷ്യരൂപത്തിൽ ജനിക്കുകയും നിർദ്ദിഷ്ട ‘സിദ്ധികൾ’ (അതീന്ദ്രിയ ശക്തികൾ) കൈവരിക്കുന്നതിലൂടെ ദൈവികത കൈവരിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു എന്ന വിശ്വാസത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ, മനുഷ്യന്റെ ബുദ്ധിയുടെ വികാസത്തിലാണ് പ്രാദേശിക താന്ത്രിക ആരാധന ശ്രദ്ധ കേന്ദ്രീകരിക്കുന്നത്. പ്രകൃതിദുരന്തങ്ങൾ ഒഴിവാക്കുന്നതിനായി ഈ ദേവതകളെ ആരാധിക്കുന്ന പുരാതന ആചാരം ഇന്നും നിലനിൽക്കുന്നു.

മേൽക്കൂരയുള്ളതും സ്റ്റെയിൻലെസ്സ് സ്റ്റീൽ അഴികളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ടതുമായ വിസ്തൃതമായ കല്ലുപാകിയ മുറ്റത്തിന് അഭിമുഖമായാണ് ക്ഷേത്രം സ്ഥിതിചെയ്യുന്നത്. പ്രവേശിക്കുമ്പോൾ തന്നെ, പ്രധാന ശ്രീകോവിലിന് മുന്നിലായി പീഠത്തിൽ ഇരിക്കുന്ന ദേവിയുടെ വാഹനമായ സിംഹത്തിന്റെ പ്രതിമ കാണാം. മുറ്റത്തിന്റെ മേൽത്തട്ട് ദേവീമാഹാത്മ്യം ചിത്രീകരിക്കുന്ന ചിത്രങ്ങളാൽ അലങ്കരിച്ചിരിക്കുന്നു, കൂടാതെ ക്ഷേത്രവളപ്പിൽ ഒരു ‘യാഗകുണ്ഡവും’ ഉണ്ട്. പ്രധാനമായും ‘നഗര’ വാസ്തുവിദ്യാ ശൈലിയിൽ നിർമ്മിച്ചിരിക്കുന്ന ഈ ക്ഷേത്രം ഉയരമുള്ള തറയിലാണ് സ്ഥിതി ചെയ്യുന്നത്. വലുപ്പത്തിൽ മിതമായതാണെങ്കിലും, ‘സഭാ മണ്ഡപം’, ‘അന്തരാളം’, ‘ഗർഭഗൃഹം’ (ശ്രീകോവിൽ) എന്നിവയുടെ പരമ്പരാഗത ഘടന പിന്തുടർന്ന് മനോഹരമായ അനുപാതത്തിലാണ് ഈ നിർമ്മിതി. ശ്രീകോവിലിന് മുകളിലായി രണ്ടുതട്ടുള്ള ‘ആമളകം’, ‘കലശം’ എന്നിവയോടുകൂടിയ ‘ഉരുശൃംഗ’ ശൈലിയിലുള്ള ഗോപുരവും, സഭാ മണ്ഡപത്തിന് മുകളിലായി ഗോളാകൃതിയിലുള്ള ഗോപുരവും കാണാം. മേൽക്കൂരയുടെ പുറംഭാഗത്തും കൊത്തുപണികളോടു കൂടിയ വളവുകളിലും സിംഹങ്ങളുടെയും ഋഷിമാരുടെയും സങ്കീർണ്ണമായ ശില്പങ്ങൾ കൊത്തിവെച്ചിട്ടുണ്ട്.

മൂന്ന് കവാടങ്ങളിലൂടെ സഭാ മണ്ഡപത്തിലേക്ക് പ്രവേശിക്കാം. ശ്രീകോവിലിന്റെ വാതിൽ വെള്ളി പൊതിഞ്ഞതും മനോഹരമായ കരകൗശലപ്പണികളാൽ അലങ്കരിച്ചതുമാണ്; മുകൾഭാഗത്ത് സൂര്യന്റെ ചിത്രവും കവാടത്തിന്റെ വശങ്ങളിൽ ദ്വാരപാലക രൂപങ്ങളും കൊത്തിവെച്ചിട്ടുണ്ട്. ശ്രീകോവിലിന്റെ മധ്യത്തിൽ, ഒരു പീഠത്തിൽ അലങ്കരിച്ച നിലയിൽ പവിത്രമായ ‘യന്ത്രം’ പ്രതിഷ്ഠിച്ചിരിക്കുന്നു; ഇതിന് ഇരുവശത്തുമായി ത്രിശൂലവും മഹാകാളി വിഗ്രഹവും കാണാം. വിഗ്രഹത്തിന് കാവലായി സിംഹരൂപങ്ങളും പീഠത്തിന്റെ അടിത്തട്ടിൽ ‘മംഗള കലശങ്ങളും’ കൊത്തിവെച്ചിട്ടുണ്ട്. അടുത്തുള്ള ഒരു തുറസ്സായ സ്ഥലത്ത് ദേവിയുടെ ഉത്സവരഥം സൂക്ഷിച്ചിരിക്കുന്നു. പ്രധാന ക്ഷേത്രത്തിന്റെ വലതുഭാഗത്തായി ഉത്സവ പരിപാടികൾക്കായി ഒരു വേദി തയ്യാറാക്കിയിട്ടുണ്ട്, കൂടാതെ ഭക്തർ അർപ്പിക്കുന്ന ‘ഗർബ’ (ദ്വാരങ്ങളുള്ള മൺവിളക്കുകൾ) ഇവിടെ സൂക്ഷിച്ചിരിക്കുന്നു. ക്ഷേത്രസമുച്ചയത്തിനുള്ളിൽ കാള ഭൈരവനായി സമർപ്പിച്ചിരിക്കുന്ന ഒരു ചെറിയ ശ്രീകോവിലും സ്ഥിതിചെയ്യുന്നുണ്ട്.

ഈ ക്ഷേത്രത്തിലെ ആരാധനാക്രമവും സാംസ്കാരിക പൈതൃകവും സവിശേഷമാണ്. ബ്രാഹ്മണ പാരമ്പര്യത്തിൽ, യോഗിനിമാരുടെ സ്ഥാനം പരമ്പരാഗത മാതൃദേവതകളിൽ നിന്ന് വ്യത്യസ്തമാണ്. സ്ത്രീസങ്കല്പത്തിലുള്ള പരാശക്തിക്കായി സമർപ്പിച്ചിരിക്കുന്ന ഈ പുണ്യസങ്കേതം, പ്രകൃതിയുടെ ചക്രങ്ങൾക്കും കാർഷികവൃത്തിക്കും മാനവ നിലനില്പിനും ഇടയിലെ പ്രധാന കണ്ണിയായി ജോഗണി മാതാവിനെ ദർശിച്ചുകൊണ്ട്, മനുഷ്യജീവിതത്തെ പ്രകൃതിശക്തികളുമായി സമന്വയിപ്പിക്കാൻ യത്നിക്കുന്നു. തന്ത്രിക പാരമ്പര്യത്തിൽ അറുപത്തിനാല് എന്ന സംഖ്യയ്ക്ക് പവിത്രമായ സ്ഥാനമുണ്ട്; അതനുസരിച്ച്, ഈ ക്ഷേത്രം അറുപത്തിനാല് യോഗിനിമാരുടെ കൂട്ടായ ശക്തിയെ സ്മരിക്കുന്നു. ചരിത്രപരമായി, താന്ത്രിക വിജ്ഞാനം അത്യന്തം രഹസ്യമായി സൂക്ഷിക്കപ്പെട്ടിരുന്ന ഒന്നായിരുന്നു; ഉപദേശം ലഭിച്ച ചുരുക്കം ചിലർക്ക് മാത്രമേ അത് പ്രാപ്യമായിരുന്നുള്ളൂ. സ്ത്രീശക്തിയുടെ ആത്മീയ പൈതൃകത്തെ പാർശ്വവത്കരിക്കാനുള്ള ചരിത്രപരമായ പ്രവണത കാരണം, യോഗിനിമാരെക്കുറിച്ചുള്ള രേഖാമൂലമുള്ള ഗവേഷണങ്ങൾ പരിമിതമാണ്. എങ്കിലും, ഐതിഹ്യത്തിന്റെയും യാഥാർത്ഥ്യത്തിന്റെയും സംഗമഭൂമിയിൽ നിലകൊണ്ടുകൊണ്ട്, അവരുടെ ചൈതന്യവത്തായ സാന്നിധ്യം ജനമനസ്സുകളിൽ തലമുറകളായി നിലനിൽക്കുന്നു.

ക്ഷേത്രത്തിൽ നിത്യനിദാന ചടങ്ങുകളും ‘ആരതി’യും കൃത്യമായി ഭക്തിപൂർവ്വം നടത്തിവരുന്നു. ദേവിയെ നിഷ്ഠയോടെ ഭജിക്കുന്നത് സർവ്വ അഭീഷ്ടങ്ങളും നിവേറാൻ കാരണമാകുമെന്ന ഉറച്ച വിശ്വാസത്താൽ ധാരാളം ഭക്തജനങ്ങളാണ് ഇവിടെ എത്തുന്നത്. ഫാൽഗുന ശുദ്ധ പഞ്ചമി നാളിൽ ദേവിയുടെ ‘പ്രകട് ദിൻ’ (അവതാര ദിനം) വലിയ ആവേശത്തോടും ഭക്തിയോടും കൂടെ ആഘോഷിക്കപ്പെടുന്നു. ‘യന്ത്ര’ പൂജയ്ക്ക് ശേഷം, ദേവിയുടെ പ്രൗഢഗംഭീരമായ എഴുന്നള്ളത്ത് ഗ്രാമത്തിലൂടെ നടക്കുന്നു. ഈ പുണ്യദിനത്തിൽ, ദേവിക്ക് പാരമ്പര്യമായി ‘സേവ്’ (Sev) നിവേദ്യമായി സമർപ്പിക്കുന്നു.

കൂടാതെ, ഫാൽഗുന വദ്യ ഏകാദശി, ദ്വാദശി ദിവസങ്ങളിൽ പ്രശസ്തമായ ഒരു മേള സംഘടിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ആരംഭ ദിവസത്തിൽ, ഗ്രാമത്തിലെ എല്ലാ സമുദായങ്ങളിൽ നിന്നുമുള്ള കർഷകർ ക്ഷേത്രത്തിന് മുന്നിലെ മണ്ഡപത്തിൽ ഒന്നിച്ചുകൂടുന്നു. ദേവിയുടെ ദിവ്യാനുമതിയെ (‘കൗൾ’) പ്രതിനിധീകരിക്കുന്ന ഒരു പുഷ്പം, ഗാന്ധി തൊപ്പി ധരിച്ച ഒരു ഗ്രാമവാസിയുടെ ശിരസ്സിൽ അർപ്പിക്കുന്നു. അദ്ദേഹത്തിന്റെ ചലനങ്ങളും പെരുമാറ്റങ്ങളും സൂക്ഷ്മമായി നിരീക്ഷിച്ച്, വരും വർഷത്തേക്കുള്ള പ്രവചനമായ ‘വരതാര’ പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു. ഈ അപൂർവ്വ പാരമ്പര്യത്തിന് സാക്ഷ്യം വഹിക്കാൻ ജില്ലയുടെ വിവിധ ഭാഗങ്ങളിൽ നിന്ന് ആയിരക്കണക്കിന് ഭക്തർ എത്തുന്നു. മേളയുടെ ഭാഗമായി ‘രാസ്-ഗർബ’ നൃത്തരൂപങ്ങളും അരങ്ങേറുന്നു. കൂടാതെ, ശാരദീയ നവരാത്രി മഹോത്സവം വലിയ ആവേശത്തോടെ കൊണ്ടാടുകയും, വിജയദശമി നാളിൽ ഗ്രാമത്തിലൂടെയുള്ള ദേവിയുടെ മഹത്തായ രഥയാത്രയോടെ സമാപിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ഭക്തർക്ക് ദിവസവും രാവിലെ 6:00 മുതൽ രാത്രി 8:30 വരെ ദർശനം നടത്താവുന്നതാണ്.

ഉപകാരപ്രദമായ വിവരങ്ങൾ

•  മെഹ്സാനയിൽ നിന്ന് 8 കിലോമീറ്റർ അകലെ സ്ഥിതി ചെയ്യുന്നു.
•  ജി.എസ്.ആർ.ടി.സി. (GSRTC) ബസ് സർവീസുകൾ മെഹ്സാനയെ സംസ്ഥാനത്തെ വിവിധ നഗരങ്ങളുമായി ബന്ധിപ്പിക്കുന്നു.
•  മെഹ്സാനയിൽ നിന്ന് പലോദറിലേക്ക് ജി.എസ്.ആർ.ടി.സി. ബസ് സർവീസുകൾ ലഭ്യമാണ്.
•  സ്വകാര്യ വാഹനങ്ങൾക്ക് ക്ഷേത്രത്തിന്റെ പാർക്കിംഗ് ഏരിയയിലേക്ക് നേരിട്ട് എത്താം.
•  സമീപപ്രദേശങ്ങളിൽ താമസസൗകര്യവും പ്രാതൽ സൗകര്യവും ലഭ്യമാണ്.
•  ബന്ധപ്പെടുക – ക്ഷേത്രം ഓഫീസ്, മൊബൈൽ – 99252 26464