चंडिका माता मंदिर  

चांदोद, ता. डभोई, जि. वडोदरा

त्रिवेणी संगमावर (नर्मदा, ओरसंग आणि गुप्त सरस्वती नद्यांचा संगम) वसलेले, ‘दक्षिण प्रयाग’ म्हणून ओळखले जाणारे चांदोद हे प्राचीन चंडिका माता मंदिराचे घर आहे. असे मानले जाते की, देवीच्या नावावरून या शहराचे मूळ नाव चंदीपूर होते. नर्मदा नदीच्या काठी वसलेली ही देवी भक्तांच्या सर्व इच्छा पूर्ण करते, असे मानले जाते. नर्मदा परिक्रमा करणारे भाविक या पवित्र मंदिराला भेट देण्यास प्राधान्य देतात. या भागाला चंडादित्य तीर्थ असेही संबोधले जाते.

आख्यायिकेनुसार, चंड आणि मुंड नावाच्या राक्षसांनी एकेकाळी दैवी शक्ती प्राप्त करण्यासाठी या ठिकाणी चंडादित्य शिवलिंगाची स्थापना केली होती. नर्मदा पुराणाच्या ९१ व्या अध्यायात ही कथा सांगितली आहे. महर्षी मार्कंडेय म्हणतात: ‘तीर्थं परमपावनम्। चण्डादित्य नृपश्रेष्ठ। स्थापितं चण्डमुण्डयोः।।’ याचा अर्थ असा की, चंडादित्य तीर्थ अत्यंत पवित्र आहे आणि ते चंड आणि मुंड राक्षसांनी स्थापित केले होते.

या कथेनुसार, चंड आणि मुंड राक्षसांनी भगवान सूर्यदेवाला प्रसन्न करण्यासाठी नर्मदा नदीच्या काठी कठोर तपश्चर्या केली. त्यांच्या तपश्चर्येने प्रसन्न होऊन सूर्यदेवाने त्यांना इच्छित वरदान दिले: अजिंक्यता आणि सर्व रोगांपासून मुक्ती. त्यानंतर, या राक्षसांनी आध्यात्मिक सिद्धी प्राप्त करण्यासाठी येथे शिवलिंगाची स्थापना केली. आणखी एका पौराणिक कथेनुसार, सूर्यदेवाने दिलेल्या वरदानामुळे हे राक्षस गर्विष्ठ झाले आणि त्यांनी ऋषीमुनींना व लोकांना त्रास देण्यास सुरुवात केली.

शेवटी, राक्षसांच्या त्रासातून मुक्ती मिळवण्यासाठी ऋषीमुनींनी आदिशक्ती भगवतीची प्रार्थना केली. त्यानंतर, आदिशक्तीने चंडिकेचे रूप धारण केले आणि चंड व मुंड राक्षसांचा वध केला. नंतर, आपला क्रोध शांत करण्यासाठी देवीने नर्मदा नदीच्या काठी ध्यान केले. कालांतराने, येथे देवी चंडिकेचे मंदिर बांधले गेले.

दुर्गा सप्तशतीमधील आणखी एका आख्यायिकेनुसार, शुंभ आणि निशुंभ राक्षसांनी भगवान इंद्राला हरवून तिन्ही लोकांवर ताबा मिळवला. पराभूत झालेल्या देवांनी भगवतीची प्रार्थना केली आणि देवी पार्वती प्रकट झाली. तिच्या स्वरूपातून अंबिका (कौशिकी) प्रकट झाली. शुंभ आणि निशुंभाचे सेवक असलेल्या चंड आणि मुंडाने तिला पाहिले आणि तिच्या सौंदर्याची आपल्या स्वामींकडे स्तुती केली. शुंभाने अंबिकेला विवाहाचा प्रस्ताव पाठवला, जो तिने नाकारला. त्यानंतर त्याने चंड आणि मुंडाला सैन्यासह तिला पकडण्यासाठी पाठवले. क्रोधीत झालेल्या अंबिकेच्या क्रोधाने देवी कालीचे रूप धारण केले, जिने संपूर्ण सैन्याचा वध केला आणि चंड व मुंडाची मुंडकी धडावेगळी केली. तिच्या तलवारीच्या प्रहाराची शक्ती इतकी प्रचंड होती की त्यांची मुंडकी हिमालयातून थेट या ठिकाणी उडून आली. चंड आणि मुंडाचा वध केल्यामुळे देवीला चामुंडा असे नाव पडले. नंतर तिच्या स्मरणार्थ हे मंदिर स्थापित करण्यात आले आणि चंदीपूर नावाचे हे शहर हळूहळू चाणोद/चांदोद म्हणून ओळखले जाऊ लागले.

चांदोद तीन नद्यांच्या संगमावर वसलेले आहे, जे हिंदू धर्मात अत्यंत पवित्र मानले जाते. या पवित्र संगमावर वर्षभर अनेक विधी आणि मृत्यूनंतरचे संस्कार केले जातात. नदीकाठच्या सहा घाटांपैकी, मल्हारराव घाट सर्वात प्रसिद्ध आहे, ज्याला मराठा योद्धा आणि अहिल्याबाई होळकर यांचे सासरे मल्हारराव होळकर यांचे नाव देण्यात आले आहे.

चंडिका माता मंदिर गावाच्या एका बाजूला एका मोठ्या वाड्यात (पारंपारिक हवेली) स्थित आहे. या हवेलीला एकेकाळी उंच तटबंदी होती, जी आता भग्नावस्थेत आहे. तिच्या मोठ्या अंगणात दोन मंदिरे आहेत – चंडिका माता मंदिर आणि आदित्येश्वर महादेव मंदिर. प्राचीन असले तरी, या मंदिरांचे अलीकडच्या काळात नूतनीकरण करण्यात आले आहे.

चंडिका माता मंदिर लहान आणि साधे आहे, ज्यात नव्याने बांधलेला खुला सभामंडप आणि गर्भगृह आहे. गर्भगृहावर उंच शिखर आहे. आतमध्ये, एका साध्या देव्हाऱ्यात संगमरवरी चौथऱ्यावर चंडिका मातेची शांत मूर्ती आहे. देवी चतुर्भुज असून, दागिने आणि शस्त्रे धारण केलेली आहे आणि सिंहावर आरूढ आहे. तिने मुकुट घातला आहे आणि तिच्या डाव्या हातात तलवार व त्रिशूल आहे, तर उजव्या हातात पितळी ढाल आहे.

या मंदिराशेजारी आदित्येश्वर महादेव मंदिर आहे, ज्यात एक पोर्च, मुख्य सभागृह, व्हॅस्टिबुल आणि गर्भगृह यांचा समावेश आहे. मुख्य सभागृह आणि गर्भगृहांना घुमटाकार शिखरे आहेत. सभागृहाला तीन प्रवेशद्वारे आहेत. समोरच्या प्रवेशद्वाराजवळ शिवलिंगाचे एक छोटे मंदिर आहे. सभामंडपात संगमरवरी कोरलेली एक प्राचीन नंदीची मूर्ती आहे, ज्याच्या समोर कासवाची मूर्ती आहे. एका कोपऱ्यात, सात घोड्यांनी ओढलेल्या रथावर पद्मासनात (कमळाच्या आसनात) बसलेल्या सूर्यनारायणाची (सूर्यदेव) सुंदर संगमरवरी मूर्ती आहे, ज्यात अरुण सारथी म्हणून आहे. आतील कक्षामध्ये हनुमान आणि गणेशाच्या मूर्ती आहेत. गर्भगृहात जमिनीवर शिवलिंग आहे, ज्यावर पितळी सर्प छत्र म्हणून आहे. त्याच्या वर गलंतिका (अभिषेकासाठी पाण्याचे भांडे) आहे. मागे, गर्भगृहाच्या भिंतीवर देवी पार्वतीची मूर्ती आहे.

चंडिका माता मंदिरात दररोज सकाळी ७:०० ते रात्री ८:०० पर्यंत दर्शन उपलब्ध आहे. अनेक नर्मदा परिक्रमा करणारे भाविक त्यांच्या आध्यात्मिक प्रवासात या मंदिराला भेट देतात. पूर्वीच्या काळात, भाविक मंदिराच्या वाड्यात विश्रांती घेत असत आणि नंतर परिसरातील इतर मंदिरांना भेट देत असत. येथे नवरात्री, महाशिवरात्री आणि इतर उत्सव मोठ्या भक्तीभावाने साजरे केले जातात.

प्रमुख वैशिष्ट्ये 

  • डभोईपासून २२ किमी अंतरावर स्थित
  • वडोदरा जिल्ह्यातील अनेक शहरांमधून डभोईसाठी एसटी बस सेवा उपलब्ध
  • खाजगी वाहनांनी मंदिरात पोहोचता येते
  • मठ आणि आश्रमांद्वारे निवास आणि भोजन पर्याय उपलब्ध
Back To Home