चंडिका देवी मंदिर

काटोल शहर, ता. काटोल, जि. नागपूर 

काटोल शहराला धार्मिक, पौराणिक तसेच ऐतिहासिक महत्त्व लाभले आहे. प्राचीन काळात काटोल हे कुंतलापूर या नावाने परिचित होते. काटोल येथील चंडिका माता मंदिर पांडवकालीन असून चंद्रहास राजाने ते बांधले, अशी पुराणांत नोंद आहे. हे मंदिर विदर्भातील अनेक भाविकांचे भक्ती आणि शक्तीचे स्थान आहे. चंडिका देवी मंदिरात साजरा होणारा नवरात्रोत्सव प्रसिद्ध असून येथील देवीची आरास वैशिष्ट्यपूर्ण असते. ही आरास पाहण्यासाठी देवीचे दर्शन घेण्यासाठी हजारो भाविक येथे येतात.

प्राचीन ग्रंथांमधील उल्लेखांनुसार, पूर्वीच्या काळी शक्तिशाली राजे आपले सामर्थ्य सिद्ध करण्यासाठी अश्वमेथ यज्ञ करून त्या यज्ञाचा घोडा इतर राज्यांमध्ये फिरवत असत. ज्या राज्यांतून हा घोडा दौडत जाईल ते ते राज्य यज्ञ करणाऱ्या राजाच्या स्वाधीन होई. जर कोणी हा घोडा अडवला तर त्या राजाला युद्ध करावे लागे. त्याचप्रमाणे कौरवांवर मिळालेल्या विजयानंतर संपूर्ण भारतावर आपला ताबा असावा म्हणून पांडवांनी अश्वमेध यज्ञ करण्याचे ठरविले. त्यानुसार पांडवांचा अश्वमेध यज्ञाचा घोडा अनेक राज्ये पादाक्रांत करून कुंतलापूर नगरीत शिरतो. त्यावेळी कुंतलापूरमध्ये चंद्रहास राजा राज्य करत होता. त्याच्या आज्ञेवरून सैनिकांनी हा घोडा अडविला. त्याचवेळी घोड्याचे रक्षण करणारी पांडवसेना कुंतलापूर नगराजवळ पोचली. या सेनेचे नेतृत्व अर्जुनाकडे होते त्याच्यासोबत स्वतः श्रीकृष्ण होते.

अर्जुनाने अश्वमेध यज्ञाचा घोडा अडविणाऱ्या चंद्रहास राजाला युद्धाचे आव्हान दिले; परंतु राजाने घोडा अडविला होता तो युद्ध करण्यासाठी नाही तर त्याला श्रीकृष्णांचे दर्शन घ्यायचे होते. त्याने सन्मानाने श्रीकृष्ण अर्जुनाला आपल्या दरबारात आणून त्यांचे आदरातिथ्य केले. श्रीकृष्णांचे दर्शन घेऊन अश्वमेध यज्ञाच्या सैन्यात सामील होण्याची इच्छा त्यांनी व्यक्त केली. श्रीकृष्णांकडून होकार येताच चंद्रहास राजा आपले राज्य मुलगा मकरध्वज याच्या स्वाधीन करून अर्जुन आणि श्रीकृष्णांसोबत निघून गेला. तत्पूर्वी त्याने आपले आराध्य दैवत चंडिका मातेचे दर्शन घेतले. महाभारतात उल्लेख असलेले कुंतलापूर हे नेमके कुठे आहे, याबाबत अभ्यासकांमध्ये एकमत नसले तरी चंद्रहास राजाचे कुंतलापूर म्हणजे आजचे काटोल शहर चंद्रहास राजाने बांधलेले चंडिका मंदिर म्हणजे काटोल शहराच्या मध्यवर्ती भागात असलेले चंडिका माता मंदिर होय, असा अनेक अभ्यासकांचा दावा आहे.

काटोल शहराच्या मध्यभागी स्थापित असलेले चंडिका मंदिर हे काटोलवासीयांचे आराध्य दैवत आहे. सुमारे ८०० ते ८५० वर्षांपूर्वीचे हे मंदिर असून ते यादव काळातील असावे, असे सांगितले जाते. वेळोवेळी मंदिराची डागडुजी झाली असली तरी अजूनही प्राचीनत्वाच्या खुणा या मंदिरात जागोजागी पाहायला मिळतात. मुख्य शिखराचा वरील भाग मंदिराच्या काही भिंती या नव्याने बांधण्यात आल्याचे जाणवते. या मंदिराची रचना मुखमंडप, सभामंडप, अंतराळ गर्भगृह अशी आहे.

मंदिर उंच चौथऱ्यावर स्थापित असून त्याच्या बाह्य भिंतींवर अनेक शिल्पे कोरलेली आहेत. त्यामध्ये गजमालिका (एका रांगेत हत्तींची विविध शिल्पे) मैथुन शिल्पांचाही समावेश आहे. ते पायऱ्या चढून मंदिराच्या मुखमंडपात प्रवेश होतो. पायऱ्यांच्या दोन्ही बाजूला कमी उंचीच्या दीपमाळा आहेत. सभामंडपाच्या मध्यभागी दगडी स्तंभ असून त्यावर वैशिष्ट्यपूर्ण कलाकुसर आहे. या स्तंभांच्या मध्यभागी हवनकुंड आहे. स्तंभांच्या वर गोलाकार छताची रचना असून छताच्या टोकाला लहानशी खिडकी आहे. या हवनकुंडातील धूर बाहेर पडावे मंदिरातील हवा खेळती राहावी, यासाठी ही रचना करण्यात आली असावी. मंदिरामधील छताची अशी रचना ही दुर्मिळ मानली जाते. अंतराळाच्या शेजारी भिंतीजवळ गणेशाची प्राचीन मूर्ती आहे.

गर्भगृहाच्या द्वारावर नक्षीकाम असून ललाटबिंबावर गणेश प्रतिमा तर दोन्ही बाजूला देवतांच्या कोरीव मूर्ती आहेत. गर्भगृहात काटोल शहराचे आराध्य दैवत देवी चंडिका विराजमान आहे. देवीच्या चारही हातात शस्त्रे असून पायाजवळ असलेल्या असुराचा वध करणारी अशी ही मूर्ती आहे. साधारणतः . फूट उंचीची ही मूर्ती वैशिष्ट्यपूर्ण भासते. विदर्भातील मोठ्या नवरात्रोत्सवांमध्ये येथील उत्सवाचा समावेश होतो. नागपूरसह विदर्भातील हजारो भाविक यावेळी देवीच्या दर्शनाला येतात. नवरात्रीचे दिवस येथे मोठी यात्रा भरते.

उपयुक्त माहिती:

  • काटोल बसस्थानकापासून . किमी, तर नागपूरपासून ६० किमी अंतरावर
  • काटोलसाठी नागपूर जिल्ह्यातील अनेक भागांतून एसटीची सेवा
  • खासगी वाहने मंदिरापर्यंत जाऊ शकतात
  • परिसरात निवास न्याहरीसाठी अनेक पर्याय

चंडिका देवी मंदिर

काटोल शहर, तह. काटोल, जि. नागपुर

काटोल शहर का धार्मिक, पौराणिक तथा ऐतिहासिक महत्त्व है। प्राचीन काल में काटोल कुंतलापुर नाम से प्रसिद्ध था। काटोल स्थित चंडिका माता मंदिर पांडवकालीन है। इसका निर्माण राजा चंद्रहास ने किया था, ऐसा उल्लेख पुराणों में मिलता है। यह मंदिर विदर्भ के अनेक श्रद्धालुओं के लिए भक्ति और शक्ति का प्रमुख स्थान है। चंडिका देवी मंदिर में मनाया जाने वाला नवरात्रोत्सव प्रसिद्ध है। यहाँ का श्रृंगारमंडप विशेष होता है। इस श्रृंगारमंडप को देखने और देवी के दर्शन के लिए यहाँ हज़ारों श्रद्धालु आते हैं।

प्राचीन ग्रंथों के उल्लेखों के अनुसार, पूर्वकाल में शक्तिशाली राजा अपने सामर्थ्य को सिद्ध करने के लिए अश्वमेध यज्ञ करते थे। यज्ञ का घोड़ा अन्य राज्यों में विचरण करता था। जिस राज्य से यह घोड़ा गुज़रता, वह राज्य यज्ञ करने वाले राजा के अधीन हो जाता। यदि कोई इस घोड़े को रोकता, तो उसे युद्ध करना पड़ता। इसी प्रकार कौरवों पर विजय प्राप्त करने के बाद संपूर्ण भारत पर अपना अधिकार स्थापित करने के लिए पांडवों ने अश्वमेध यज्ञ करने का निश्चय किया। उसी के अनुसार पांडवों का अश्वमेध यज्ञ का घोड़ा अनेक राज्यों को पार करता हुआ कुंतलापुर नगरी में पहुँचा। उस समय कुंतलापुर में राजा चंद्रहास राज्य कर रहे थे। उनकी आज्ञा से सैनिकों ने घोड़े को रोक दिया। तभी उस घोड़े की रक्षा करने वाली पांडव सेना कुंतलापुर नगर के निकट पहुँची। इस सेना का नेतृत्व अर्जुन कर रहे थे और उनके साथ स्वयं श्रीकृष्ण थे।

अर्जुन ने अश्वमेध यज्ञ का घोड़ा रोकने वाले राजा चंद्रहास को युद्ध का निमंत्रण दिया। किंतु राजा ने घोड़ा युद्ध के लिए नहीं, बल्कि श्रीकृष्ण के दर्शन के लिए रोका था। उन्होंने सम्मानपूर्वक श्रीकृष्ण और अर्जुन को अपने दरबार में आमंत्रित कर उनका आदर-सत्कार किया। श्रीकृष्ण के दर्शन के पश्चात उन्होंने अश्वमेध यज्ञ की सेना में सम्मिलित होने की इच्छा व्यक्त की। श्रीकृष्ण की अनुमति मिलने पर राजा चंद्रहास ने अपना राज्य अपने पुत्र मकरध्वज को सौंपकर अर्जुन और श्रीकृष्ण के साथ प्रस्थान किया। उससे पहले उन्होंने अपनी आराध्य देवी चंडिका माता के दर्शन किए। महाभारत में वर्णित कुंतलापुर वास्तव में कहाँ था, इस पर विद्वानों में मतभेद है। किंतु अनेक विद्वान मानते हैं कि राजा चंद्रहास का कुंतलापुर आज का काटोल शहर है। उनके द्वारा निर्मित चंडिका मंदिर ही आज काटोल शहर के मध्य भाग में स्थित चंडिका माता मंदिर है।

काटोल शहर के मध्य भाग में स्थित चंडिका मंदिर, काटोल निवासियों का श्रद्धास्थान है। लगभग ८०० से ८५० वर्ष पूर्व निर्मित यह मंदिर यादवकालीन बताया जाता है। समय-समय पर मंदिर की मरम्मत हुई है, फिर भी प्राचीनता के चिह्न मंदिर में हर जगह दृष्टिगोचर होते हैं। मुख्य शिखर का ऊपरी भाग और मंदिर की कुछ दीवारें बाद में बनवाई गईं। मंदिर की रचना मुखमंडप, सभामंडप, अंतराल और गर्भगृह के रूप में है।

मंदिर ऊँचे चबूतरे पर स्थित है। इसकी बाहरी दीवारों पर अनेक शिल्प अंकित हैं। इनमें गजमालिका (एक पंक्ति में हाथियों की विविध शिल्पाकृतियाँ) और मैथुन शिल्प भी शामिल हैं। ७ से ८ सीढ़ियाँ चढ़कर मंदिर के मुखमंडप में प्रवेश होता है। सीढ़ियों के दोनों ओर छोटी दीपमालाएँ हैं। सभामंडप के मध्य भाग में ४ पत्थर के स्तंभ हैं, जिन पर विशेष नक्काशी की गई है। इन स्तंभों के बीच हवनकुंड है। स्तंभों के ऊपर वृत्ताकार छत की संरचना है। छत के शिखर पर छोटी खिड़की है। यह रचना इसलिए है ताकि हवनकुंड का धुआँ बाहर निकल जाए और मंदिर के भीतर वायु का आवागमन बना रहे। मंदिर के भीतर ऐसी छत की रचना दुर्लभ मानी जाती है। अंतराल की दीवार के समीप गणेश की प्राचीन पाषाण मूर्ति है।

गर्भगृह के द्वार पर नक्काशी की गई है। ललाटबिंब पर गणेश की पाषाण मूर्ति है। दोनों ओर देवताओं की नक्काशीदार पाषाण मूर्तियाँ हैं। गर्भगृह में काटोल शहर की आराध्य देवी चंडिका विराजमान हैं।

देवी के चारों हाथों में शस्त्र हैं। उनके चरणों के पास स्थित असुर का वध करती हुई यह पाषाण मूर्ति है। लगभग ३.५ फुट ऊँची यह प्रतिमा विशेष आकर्षक है। विदर्भ के प्रमुख नवरात्रोत्सवों में यहाँ का उत्सव भी शामिल है। नागपुर सहित विदर्भ के हज़ारों श्रद्धालु देवी के दर्शन के लिए यहाँ आते हैं। नवरात्र के ९ दिनों में यहाँ विशाल मेले का आयोजन होता है।

प्रमुख विशेषताएँ

  • काटोल बस स्टेशन से १.५ किमी तथा नागपुर से ६० किमी दूरी पर।
  • काटोल के लिए नागपुर जिले के अनेक भागों से एसटी सेवा उपलब्ध।
  • निजी वाहन सीधे मंदिर तक जा सकते हैं।
  • परिसर में भक्तनिवास और भोजन की सुविधा उपलब्ध।
Back To Home