कॅम्प हनुमान मंदिर

शाहीबाग, अहमदाबाद, जि. अहमदाबाद

अहमदाबादमधील शाहीबाग येथील हनुमान मंदिर हे भारतातील सर्वात मोठ्या हनुमान मंदिरांपैकी एक मानले जाते. हे मंदिर लष्करी छावणी क्षेत्रात असल्यामुळे, ते कॅम्प हनुमान मंदिर म्हणून ओळखले जाते. हे मंदिर शंभर वर्षांहून अधिक जुने आहे आणि येथील हनुमानाची मूर्ती स्वयंभू (स्वतः प्रकट झालेली)मानली जाते. कॅम्प हनुमान हे एक महत्त्वाचे श्रद्धास्थान आहे, जे केवळ सामान्य भक्तांनाच नव्हे, तर पंतप्रधान नरेंद्र मोदींसारख्या राजकीय नेत्यांना आणि विविध सेलिब्रिटींनाही आकर्षित करते. विशेषतः मंगळवार आणि शनिवारी मंदिरात मोठी गर्दी होते, त्यामुळे लष्कराला विशेष सुरक्षा व्यवस्था करावी लागते.

मंदिराचा इतिहास ब्रिटिश काळापासूनचा आहे. असे म्हटले जाते की, शंभर वर्षांहून अधिक वर्षांपूर्वी पंडित गजानन प्रसाद नावाच्या हनुमान भक्ताने या मंदिराची स्थापना केली होती. त्यावेळी ते जमालपूर गाम हनुमानजी मंदिर म्हणून ओळखले जात होते. अहमदाबादमधील जमालपूर गेटजवळ गायकवाड हवेली होती आणि पेशवे व त्यांचे सेनापती दामाजी गायकवाड यांच्या राजवटीत शहराचा महसूल त्यांच्यात समान वाटला जात असे. शहराच्या ११ दरवाजांवर पेशव्यांचे नियंत्रण होते, तर जमालपूर गेट गायकवाडांच्या ताब्यात होते. १८१७ मध्ये ईस्ट इंडिया कंपनीने शहराचा ताबा घेतला. ब्रिटिशांनी हवेलीचा लष्करी छावणी म्हणून वापर केला आणि जवळच एक हनुमान मंदिर होते.

मात्र, हे मंदिर ब्रिटिशांसाठी गैरसोयीचे ठरले, त्यामुळे त्यांनी ते स्थलांतरित करण्याचा सल्ला दिला. ब्रिटिशांनी जवळच्या चार सराई (धर्मशाळा) आणि काही लहान मंदिरे पाडली. आख्यायिकेनुसार, जेव्हा त्यांनी हनुमान मंदिर पाडण्याचा प्रयत्न केला, तेव्हा अचानक लाखो काळ्या आणि पिवळ्या रंगाच्या गांधीलमाशा प्रकट झाल्या आणि मंदिराच्या भिंती झाकून त्यांनी मंदिराचे रक्षण केले. या गांधीलमाशांनी केवळ मंदिर पाडण्याचा प्रयत्न करणाऱ्या मजुरांवर हल्ला केला आणि आठ दिवसांच्या या चमत्कारी संरक्षणाने ब्रिटिश अधिकाऱ्यांना त्यांची योजना सोडून देण्यास भाग पाडले.

आज हे मंदिर शाहीबाग येथील भारतीय लष्कराच्या छावणी क्षेत्रात आहे. सुरक्षित लष्करी प्रवेशद्वारातून आत गेल्यावर मंदिराचा परिसर दिसतो. तीन मजली मंदिरासमोर एक मोठा अंगण आहे, ज्यामध्ये भक्तांसाठी दोन्ही बाजूंनी स्वतंत्र रांगेची व्यवस्था आहे, जी आरामदायी धातूच्या छताने झाकलेली आहे. मंदिराचे प्रवेशद्वार दोन मजली उंच असून, त्यावर नक्षीकाम केलेले कमानीच्या आकाराचे सोन्याचे गेट आहे. मंदिरात एक प्रशस्त सभागृह (सभामंडप) आणि गर्भगृह आहे.

सभागृह बंदिस्त आणि खूप प्रशस्त आहे, ज्यात व्यवस्थित दर्शनासाठी स्टीलच्या रेलिंगचा मार्ग आहे. छताचा काही भाग गोलाकार आणि उघडा आहे, ज्याच्या कडा फुलांच्या नक्षीने सजवलेल्या आहेत. सभागृहाच्या पुढील भागाचे छत सपाट असून, त्यावर नक्षीदार झुंबरे आहेत. सभागृहाच्या भिंतींवर रामायणातील दृश्यांचे सुंदर त्रिमितीय चित्रण आहे.

गर्भगृहात नक्षीदार खांब आणि घुमटाकार छत आहे. भिंती चांदीच्या पट्ट्यांनी झाकलेल्या असून, त्यावर गदा (गदा), पवित्र भांडी आणि फुलांच्या नक्षीकाम आहे, त्यावर “सीता राम” असे कोरलेले आहे. एका मोठ्या रिलीफमध्ये राम, लक्ष्मण आणि सीता यांचे चित्रण आहे, त्यांच्यासमोर हनुमान नतमस्तक झालेले आहेत. गर्भगृहात गणेश आणि श्रीराम यांच्या मूर्ती देखील आहेत. मुख्य हनुमानाची मूर्ती दगडाची असून, तिला सोन्याचा मुलामा दिला आहे आणि ती एका उंच चौथऱ्यावर ठेवली आहे. प्रत्येक पौर्णिमेला मूर्तीला तेलाने स्नान घातले जाते, त्यानंतर शेंदूर (शेंदूर) लेपन केले जाते. त्यानंतर मूर्तीला चांदी आणि सोन्याच्या आवरणांनी सजवले जाते.

हनुमानाची मूर्ती डावा हात डोक्याजवळ उंचावलेला आणि उजवा हात छातीजवळ सोन्याची अंगठी धारण केलेला दर्शविते, हे प्रतीक आहे की जेव्हा हनुमान सीतेच्या शोधात लंकेला गेले, तेव्हा प्रभू रामाने त्यांना दिलेली अंगठी. मूर्तीच्या छातीवर मोठ्या अक्षरात “श्री राम” असे कोरलेले आहे आणि मूर्तीच्या दोन्ही बाजूंना चांदीच्या गदा आहेत.

गर्भगृहाभोवतीचा प्रदक्षिणा मार्ग (प्रदक्षिणा मार्ग) भक्तांना वायुदेव, अंजनीमाता, राम, लक्ष्मण, सीता, लक्ष्मी, गणेश आणि भैरव यांसारख्या विविध देवतांना आदराने वंदन करण्याची संधी देतो. या मूर्ती सुंदरपणे कोरलेल्या असून, बाहेरील भिंतीवरील कोनाड्यांमध्ये ठेवलेल्या आहेत.

मंदिराच्या छतावर घुमट, छत्र्या आणि शिखरं गुर्जर स्थापत्यशैलीत आहेत. मंदिराचा ध्वज प्रत्येक पौर्णिमेला बदलला जातो. मंगळवार आणि शनिवारी हनुमानासाठी विशेष सजावट केली जाते, ज्यामुळे मोठ्या संख्येने भक्त आकर्षित होतात. मंदिर रामनवमी आणि हनुमान जयंती मोठ्या उत्साहात साजरी करते आणि हनुमान जयंतीला भव्य मिरवणूक काढली जाते, ज्यात हजारो लोक सहभागी होतात.

शनिवार आणि मंगळवारी मंदिर दर्शनासाठी सकाळी ५:०० ते रात्री ११:०० पर्यंत खुले असते. इतर दिवशी दर्शन सकाळी ५:०० ते रात्री ८:०० पर्यंत उपलब्ध असते. मंदिर रविवार ते शुक्रवार सकाळी ६:३० आणि संध्याकाळी ६:३० वाजता आरती करते. शनिवारी आरती सकाळी ५:३० आणि संध्याकाळी ५:३० वाजता होते. मंदिराच्या सभागृहात पॅकेज केलेले प्रसाद देखील खरेदीसाठी उपलब्ध आहे.

प्रमुख वैशिष्ट्ये

  • अहमदाबाद जंक्शनपासून अंदाजे ७ किमी अंतरावर आहे.
  • छावणी क्षेत्राच्या मुख्य प्रवेशद्वाराबाहेर वाहन पार्किंग उपलब्ध आहे.
  • छावणीमध्ये ज्येष्ठ नागरिकांसाठी विशेष वाहतूक उपलब्ध आहे.
  • संपर्क: सरितभाई चोक्सी, सचिव,
  • हनुमान मंदिर कॅम्प ट्रस्ट, मोबाईल: ९२२७२०११५९
Back To Home