बोलाई माता मंदिर

देसाई रोड, वडोदरा, जि. वडोदरा

बोलाई किंवा बोल्हाई माता, एक आदिशक्ती देवी, यांना समर्पित असलेले गुजरात राज्यातील एकमेव मंदिर वडोदरा येथे आहे. हे मंदिर सुमारे १५० वर्षांपूर्वी गायकवाड संस्थानाच्या काळात स्थापन झाले होते. मंदिराच्या स्थापत्यशैलीवर स्पष्टपणे मराठी प्रभाव दिसून येतो आणि वडोदरामधील अनेक मराठी कुटुंबे बोलाई मातेला आपली कुलदेवता मानतात. भक्तांचा असा विश्वास आहे की या मंदिराला भेट दिल्याने मुलांच्या बोलण्याशी संबंधित समस्या दूर होतात, त्यामुळे अनेक पालक आपल्या मुलांना दैवी आशीर्वाद घेण्यासाठी येथे आणतात.

परंपरेनुसार, बोलाई देवीचे मूळ स्थान महाराष्ट्रातील पुणे जिल्ह्यातील वाडे-घोडे गावाजवळ (आता वाडे-बोल्हाई म्हणून ओळखले जाते) आहे. या स्थळाचा उल्लेख प्रसिद्ध गणितज्ञ आणि इतिहासकार डॉ. डी. डी. कोसंबी यांच्या ‘मिथ अँड रिॲलिटी – स्टडीज इन द फॉर्मेशन ऑफ इंडियन कल्चर’ या प्रसिद्ध पुस्तकात आहे. त्यांनी बोलाईला एक मातृदेवता म्हणून ओळखले आहे, जी कदाचित एका पशुपालक जमातीची कुलदेवता असावी. वाडे-घोडे येथील मंदिर पेशव्यांच्या काळात बांधले गेले होते आणि बडोद्याच्या गायकवाड शासकांनी त्याला वार्षिक अनुदान दिल्याची नोंद आहे. गायकवाड कुटुंब मूळतः पुणे जिल्ह्यातील दावडी-निमगावचे होते, जे या देवीवरील त्यांच्या दीर्घकाळच्या भक्तीचे द्योतक आहे.

आख्यायिकेनुसार, महाराजा खंडेराव गायकवाड दुसरे (राज्यकाळ: १८५६ – १८७०) वाडे-बोल्हाई येथील बोलाई माता मंदिराचे नियमित भाविक होते. तथापि, वाढत्या वयामुळे आणि प्रशासकीय जबाबदाऱ्यांमुळे त्यांना नंतरच्या आयुष्यात तेथे प्रवास करणे शक्य झाले नाही. एका रात्री देवी त्यांच्या स्वप्नात प्रकट झाली आणि त्यांना वडोदरा येथेच तिचे मंदिर बांधण्याची आज्ञा दिली. असे मानले जाते की वडोदरा येथील बोलाई मातेचे मूळ स्थान लहेरीपुरा गेटजवळ होते आणि सध्याचे मंदिर महाराजांनी सध्याच्या जागेवर बांधून त्याची प्रतिष्ठापना केली.

एका प्रशस्त आवारात वसलेले हे मंदिर लोखंडी प्रवेशद्वारातून प्रवेश करण्यायोग्य आहे, ज्यात फरसबंदी आणि चारही बाजूंनी सीमाभिंती आहेत. मंदिरासमोर एक ध्वजस्तंभ आहे. या रचनेत सभामंडप, अंतराळ (अँटेचेंबर) आणि गर्भगृह यांचा समावेश आहे. सभामंडप एका भव्य दुमजली पेशवेकालीन वाड्यासारखा दिसतो, ज्याला दोन्ही बाजूंनी उतरती छत आहेत आणि एक साधे लाकडी प्रवेशद्वार आहे. प्रवेशद्वाराच्या वर, एका जाळीदार व्हेंटिलेटरमध्ये (जाळ वातायन) देवीची प्रतिमा आहे.

प्रशस्त सभामंडप मुख्यतः लाकडाचा बनलेला आहे, ज्यात अनेक उभ्या खिडक्या आहेत. मध्यवर्ती छताचा भाग मोकळा आहे, ज्याला लाकडी रेलिंगची बाल्कनी आहे. बोलाई मातेची एक मोठी प्रतिमा पुढील रेलिंगवर शोभून दिसते, तिच्या दोन्ही बाजूंना प्रार्थना मुद्रेतील तपस्वी आणि सिंह आहेत, ज्यांना देवीचे वाहन मानले जाते. संत रामदास, संत तुकाराम आणि संत ज्ञानेश्वर यांसारख्या इतर देवता आणि संतांच्या प्रतिमा देखील प्रदर्शित केल्या आहेत. राजा रवी वर्मा यांच्या शैलीतील शिव कुटुंबाचे चित्र हे एक उल्लेखनीय वैशिष्ट्य आहे. याव्यतिरिक्त, छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या जीवनातील महत्त्वाच्या घटना दर्शवणारी चित्रे आहेत, ज्यात शिवाजी महाराजांनी जिजाबाई आणि संत तुकाराम यांचे आशीर्वाद घेणे, देवी भवानीची आरती करणे, आपल्या प्रजेशी संवाद साधणे आणि त्यांचा भव्य राज्याभिषेक सोहळा यांचा समावेश आहे.

गर्भगृहाचे प्रवेशद्वार नक्षीदार कोरलेले आहे, ज्याच्या वर शेंदूर लावलेली गणपतीची मूर्ती आहे. आत, चांदीच्या छत्राखालील संगमरवरी चौथऱ्यावर, बोलाई मातेची मूर्ती विराजमान आहे, जी शेंदूर लावलेली असून वस्त्रे आणि दागिन्यांनी समृद्धपणे सुशोभित आहे. देवी तांदळाच्या रूपात (एक दैवी योद्धा मुद्रा) आहे, तिचे हात वज्रासारख्या अलंकारांनी सुशोभित आहेत आणि तिच्या खाली एक मोठी सिंहाची मूर्ती ठेवलेली आहे. देवीसाठी एक पलंग गर्भगृहात ठेवलेला आहे आणि पलंगाची चादर दररोज बदलली जाते. गर्भगृहाला उरुशृंग शैलीतील एक साधे शिखर आहे.

भक्त या मंदिरात सकाळी ८ ते दुपारी १२ आणि सायंकाळी ५ ते रात्री ८ या वेळेत बोलाई मातेचे दर्शन घेऊ शकतात. गर्भगृहात फक्त पुजाऱ्यांनाच प्रवेश आहे. अनेक भाविक बोलण्याच्या दोषांनी ग्रस्त असलेल्या मुलांसाठी नवस (नवस) करतात. रविवार आणि मंगळवार हे सर्वात गर्दीचे दिवस असतात. वर्षभर विविध उत्सव साजरे केले जातात. गुढीपाडव्याला, संध्याकाळी शहनाईच्या संगीतासह मंदिराबाहेर पारंपरिक गुढी उभारली जाते – ही परंपरा गायकवाड काळापासून सुरू आहे. गायकवाड राजघराण्यातील सदस्य विवाह यांसारख्या शुभ प्रसंगी मंदिराला भेट देतात. 

नवरात्री उत्सव येथे मोठ्या उत्साहात साजरा केला जातो. या उत्सवादरम्यान, मंदिरात घटस्थापना केली जाते. नऊ दिवस विविध कार्यक्रम आयोजित केले जातात. देवीला दररोज वेगवेगळ्या प्रकारे सजवले जाते. दररोज रात्री ८ वाजता भव्य आरती होते. या उत्सवादरम्यान, गरबा, भक्तीगीते आणि महाष्टमी हवन (अग्नि विधी) आयोजित केले जातात. याव्यतिरिक्त, चंपाषष्ठीच्या शुभ दिवशी, खंडोबाचा विवाह सोहळा मोठ्या आनंदाने साजरा केला जातो. या दिवशी, देवीची पालखी मंदिरातून जवळच्या खंडोबा मंदिरात नेली जाते. केवळ मराठी समाजच नाही तर गुजराती समाजही या सोहळ्यात उत्साहाने सहभागी होतो. या देवीचे मांसाहारी भक्त बोकडाचे मांस खाण्यास मनाई आहे. ते फक्त मेंढीचे मटण खाऊ शकतात. याला बोलाईचे मटण म्हणतात.

प्रमुख वैशिष्ट्ये

  • वडोदरा रेल्वे स्थानकापासून ४ किमी अंतरावर 
  • गुजरातच्या विविध शहरांमधून बस, ट्रेन आणि विमानाने पोहोचता येते 
  • खाजगी वाहने थेट मंदिरापर्यंत पोहोचू शकतात 
  • जवळच राहण्याची आणि जेवणाची भरपूर सोय 
Back To Home

मंदिरे