
कामठी तालुक्यातील खापरखेडानजीक कन्हान, कोलार व पेंच या नद्यांच्या संगमावर भोसले कालीन श्री संगमेश्वर शिव मंदिर प्रसिद्ध आहे. हा त्रिवेणी संगम बिना संगम म्हणून परिचित आहे. त्यामुळे या मंदिराचीही ओळख बिना संगम मंदिर अशी आहे. कामठी, पारशिवनी आणि सावनेर या तालुक्यांच्या सीमेवर असलेले हे मंदिर व हा परिसर तीर्थक्षेत्रासोबतच पर्यटनक्षेत्र म्हणूनही प्रसिद्ध आहे. त्यामुळे महाराष्ट्र सरकारतर्फे या मंदिराचा समावेश तीर्थक्षेत्राच्या ‘क’ दर्जाच्या यादीत करण्यात आला आहे.
संगमाकाठी असलेल्या या शिव मंदिराची बांधणी साधीशी असली तरी जिल्ह्यातील हजारो भाविकांचे हे श्रद्धास्थान आहे. या शिव मंदिराचा परिसर सुमारे सव्वादोन एकर असून त्यात शिव मंदिर व महामुक्तेश्वर धाम आहे. जैन धर्मियांचीही २४ प्रतिके या परिसरात आहेत. शिव मंदिराच्या दर्शनी भागात म्हणजेच दर्शनमंडपावर चार स्तंभ असून ते महिरपी कमांनींनी एकमेकांशी जोडलेले आहेत.
या दर्शनमंडपावर दोन शिखरे आहेत. येथेच चौथऱ्यावर सुंदर नंदीची मूर्ती आहे. गाभाऱ्यात प्राचीन शिवपिंडी आहे. दरवर्षी महाशिवरात्रीला येथे यात्रा भरते. १९८१ पासून येथे यात्रेला सुरुवात झाली. नागपूर जिल्ह्यातील अनेक शिवभक्त यावेळी येथे येतात. यात्रेसाठी आलेल्या भाविकांना गावकऱ्यांकडून महाप्रसाद दिला जातो. हे मंदिर त्रिवेणी संगमावर असल्यामुळे याला धार्मिकदृष्ट्या महत्त्व प्राप्त झाले आहे.
ऋषी पंचमीला येथे महिला भाविकांची संख्या जास्त असते. या दिवशी संगमावर स्नान करून महादेवांचे दर्शन घेतल्यास पुण्य मिळते, अशी भाविकांची श्रद्धा आहे. या मंदिरात दररोज हरिपाठ आणि प्रवचन होते. अधिक मासात येथे महिनाभर विविध कार्यक्रमांचे आयोजन केले जाते. हा संगम अस्थिविसर्जनासाठी प्रसिद्ध असल्याने दररोज शेकडो लोक येथे नातेवाईकांच्या अंत्यसंस्कारानंतरच्या विधीसाठी येत असतात.
या शिव मंदिरासोबतच येथील निसर्गसुंदर परिसराला पर्यटनस्थळ म्हणूनही महत्त्व आहे. येथे दररोज हजारो भाविक व पर्यटक येत असतात. या परिसरात पूजा साहित्य विक्रीची शेकडो दुकाने आहेत. प्रत्येक रविवारी, १५ ऑगस्ट, २६ जानेवारी, दसरा,
दिवाळी आणि सार्वजनिक सुट्यांच्या दिवशी येथे २५ हजारांहून अधिक भाविक येतात, अशी नोंद आहे. येथे मिळणारी झुणका–भाकर प्रसिद्ध असून त्याचीही अनेक हॉटेलवजा दुकाने या परिसरात आहेत. येथे आलेले पर्यटक व भाविक येथील चविष्ट झुणका–भाकरीचा हमखास आस्वाद घेतात.
येथे शिव मंदिराशेजारी असणारे महामुक्तेश्वरी धाम मंदिरात देवी काली दहा रूपांमध्ये, दुर्गामाता नऊ रूपांमध्ये आणि महादेव आपल्या आठ शक्तींसमवेत स्थापित आहेत. राज्यातील हे एकमेव अशाप्रकारचे स्थान असल्याचे सांगितले जाते. सकाळी ५ ते सायंकाळी ७ वाजेपर्यंत भाविक येथील महादेव मंदिर व महामुक्तेश्वरी धाम मंदिरात दर्शन घेऊ शकतात.
मंदिरांशिवाय बिना संगमावर असलेले वीजनिर्मिती केंद्र व परिसरातील कोळसा खाणी यामुळे बिना संगमाची ओळख अधिक प्रचलित आहे. कन्हानपासून वायव्येकडे सावनेरपर्यंतचा प्रदेश येत असून त्याचे क्षेत्रफळ १३८ चौरस कि.मी. इतके आहे. त्यात मध्यभागी बिना संगमचा परिसर आणि पश्चिमेकडे सिल्लेवाडा या क्षेत्रात मोठ्या प्रमाणावर दगडी कोळसा उपलब्ध आहे. भारतीय खनिज विभागाच्या माहितीनुसार येथे असलेल्या खडकांच्या मधल्या ८५ ते १२५ मीटरपर्यंतच्या जाडीत कोळशाचे पाच थर असून त्यातील कोळसा प्रथम ते तृतीय श्रेणीचा आहे. खालच्या दोन थरांत चांगल्या दर्जाचा कोळसा आहे. या विभागात एकंदर ८३.६६ दशलक्ष टन कोळसा उपलब्ध असल्याचे सांगण्यात येते.

कामठी तहसील के खापरखेड़ा के समीप कन्हान, कोलार और पेंच नदियों के संगम पर भोंसले कालीन श्री संगमेश्वर शिव मंदिर स्थित है। यह त्रिवेणी संगम “बिना संगम” के नाम से प्रसिद्ध है। इसी कारण इस मंदिर को “बिना संगम मंदिर” के रूप में पहचाना जाता है। यह मंदिर कामठी, पारशिवनी और सावनेर तहसीलों की सीमा पर स्थित है। यह परिसर न केवल तीर्थक्षेत्र है बल्कि पर्यटन स्थल के रूप में भी सुप्रसिद्ध है। महाराष्ट्र सरकार द्वारा इस मंदिर को तीर्थक्षेत्र की ‘क’ श्रेणी की सूची में शामिल किया गया है।
संगम तट पर स्थित यह शिव मंदिर साधारण संरचना वाला है। तथापि यह जिले के हजारों श्रद्धालुओं का आस्था केंद्र है। मंदिर परिसर लगभग सवा दो एकड़ क्षेत्रफल में फैला है। यहाँ शिव मंदिर और महामुक्तेश्वर धाम स्थित हैं। परिसर में जैन धर्म के 24 प्रतीक भी स्थापित हैं। शिव मंदिर के सामने के भाग में, अर्थात दर्शनमंडप में चार स्तंभ हैं। ये तोरणनुमा मेहराबों द्वारा आपस में जुड़े हैं। इस मंडप पर दो शिखर बने हैं। यहीं चबूतरे पर मनोहर नंदी पाषाण मूर्ति विराजमान है। गर्भगृह में प्राचीन शिवलिंग स्थापित है। हर साल महाशिवरात्रि पर यहाँ मेला आयोजित होता है।
इस मेले की परंपरा वर्ष 1981 से प्रारंभ हुई। नागपुर जिले के अनेक श्रद्धालु इस अवसर पर यहाँ आते हैं। मेले में सम्मिलित श्रद्धालुओं को ग्रामीणों द्वारा महाप्रसाद वितरित किया जाता है। त्रिवेणी संगम पर स्थित होने के कारण यह मंदिर धार्मिक दृष्टि से प्रमुख भूमिका रखता है।
ऋषि पंचमी के दिन यहाँ श्रद्धालु महिलाओं की संख्या विशेष रूप से अधिक रहती है। मान्यता है कि इस दिन संगम में स्नान कर महादेव के दर्शन करने से पुण्य प्राप्त होता है। मंदिर में प्रतिदिन हरि-कीर्तन और प्रवचन होते हैं। अधिक मास में यहाँ पूरे महीने विभिन्न धार्मिक कार्यक्रमों का आयोजन किया जाता है। यह संगम अस्थि विसर्जन के लिए भी प्रसिद्ध है। प्रतिदिन सैकड़ों लोग अपने परिजनों के अंतिम संस्कार के उपरांत की विधियाँ संपन्न करने यहाँ आते हैं।
शिव मंदिर के साथ ही यहाँ का प्राकृतिक सौंदर्य पर्यटकों को आकर्षित करता है। प्रतिदिन हजारों श्रद्धालु एवं पर्यटक यहाँ आते हैं। परिसर में पूजा सामग्री की सैकड़ों दुकानें हैं। प्रत्येक रविवार और सार्वजनिक छुट्टियों पर यहाँ 25,000 से अधिक श्रद्धालुओं की उपस्थिति होती है।
इनमें 15 अगस्त, 26 जनवरी, दशहरा और दीपावली जैसे दिन भी शामिल हैं। यहाँ का झुणका-भाकर प्रसिद्ध है। इसके लिए परिसर में अनेक भोजनालय हैं। आने वाले श्रद्धालु एवं पर्यटक यहाँ की स्वादिष्ट झुणका-भाकरी का आनंद अवश्य लेते हैं।
शिव मंदिर के समीप स्थित महामुक्तेश्वरी धाम मंदिर भी विशेष आकर्षण का केंद्र है। इसमें देवी काली के दस रूप और दुर्गामाता के नौ रूप स्थापित हैं। साथ ही महादेव अपनी आठ शक्तियों सहित यहाँ विराजमान हैं। बताया जाता है कि संपूर्ण राज्य में यह एकमात्र ऐसा स्थान है। प्रातः 5 बजे से सायं 7 बजे तक श्रद्धालु महादेव मंदिर एवं महामुक्तेश्वरी धाम मंदिर में दर्शन कर सकते हैं।
मंदिर के अतिरिक्त बिना संगम पर स्थित विद्युत उत्पादन केंद्र भी इसकी पहचान का भाग है। इसके आसपास की कोयला खदानें भी महत्त्वपूर्ण हैं। कन्हान से उत्तर-पश्चिम में सावनेर तक का क्षेत्र 138 वर्ग किलोमीटर में फैला है। इसके मध्य भाग में बिना संगम क्षेत्र और पश्चिम में सिल्लेवाड़ा क्षेत्र में प्रचुर मात्रा में कोयला पाया जाता है। भारतीय खनिज विभाग के अनुसार यहाँ की चट्टानों के बीच 85 से 125 मीटर की गहराई तक कोयले की पाँच परतें हैं। इनमें प्रथम से तृतीय श्रेणी तक का कोयला मिलता है। निचली दो परतों में उच्च गुणवत्ता वाला कोयला प्राप्त होता है। इस क्षेत्र में कुल 83.66 मिलियन टन कोयले का भंडार उपलब्ध है।