पुणे जिल्ह्यामध्ये यवत जवळील डोंगरमाथ्यावर वसलेले प्राचीन भुलेश्वर मंदिर यादवकालीन स्थापत्यकलेचा एक अत्यंत समृद्ध वारसा मानले जाते. भगवान शंकर या ठिकाणी तपश्चर्येला बसलेले असताना देवी पार्वतीने धारण केलेले भिल्ल स्त्रीचे रूप व तिचे मोहक नृत्य ही या क्षेत्राची प्रमुख पौराणिक पार्श्वभूमी आहे. या नृत्यामुळेच शंकराची समाधी भंग पावून ते तपश्चर्या विसरल्याने देवाला ‘भुलेश्वर’ असे नाव प्राप्त झाले. असे सांगितले जाते की येथील शिवलिंगावर अर्पण केलेला पेढ्यांचा प्रसाद नैसर्गिकरीत्या गायब होतो. काळ्या पाषाणातील या भव्य वास्तूच्या अंतर्गत भागात रामायण आणि महाभारतातील प्रसंगांनी नटलेली वैशिष्ट्यपूर्ण शिल्पे आहेत.
बाराव्या शतकातील यादव राजवटीत या मंदिराची बांधणी झाली आणि त्यानंतरच्या काळात अनेक स्थित्यंतरे या वास्तूने अनुभवली. ऐतिहासिक नोंदींनुसार, देवगिरीच्या यादव राजांच्या काळात इसवी सन १२३० मध्ये यादव राजा सिंघण यांच्या कार्यकाळात या मंदिराचा मोठा जीर्णोद्धार करण्यात आला होता. सोळाव्या शतकामध्ये विजापूरच्या आदिलशाहीचा सरदार मुरार जगदेव पंडित याने या डोंगरावर दौलतमंगल नावाचा किल्ला उभारला.
त्यामुळे या परिसराला लष्करी महत्त्व प्राप्त झाले. हा किल्ला मंगलगड या नावानेही ओळखला जातो. येथून पुणे शहरावर व आसपासच्या प्रदेशावर लक्ष ठेवणे सोपे जात असे.
शिवकाळामध्ये या मंदिराला ऐतिहासिक महत्त्व प्राप्त झाले होते. राजमाता जिजाऊ आपल्या बाल शिवबांना घेऊन या मंदिरात दर्शनासाठी येत असत. छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या काळात या मंदिराचे पावित्र्य टिकवून ठेवण्यासाठी विशेष लक्ष दिले गेले आणि हे स्थान स्वराज्यातील एक महत्त्वाचे श्रद्धास्थान बनले. अठराव्या शतकात मराठा साम्राज्याच्या काळात विशेषतः पेशवे काळामध्ये या मंदिराच्या वैभवात आणखी भर पडली. थोरले बाजीराव पेशवे आणि छत्रपती शाहू महाराज यांचे आध्यात्मिक गुरू असलेल्या ब्रह्मेंद्र स्वामी यांनी इसवी सन १७३७ मध्ये या मंदिराचा मोठा जीर्णोद्धार केला. या कामासाठी त्या काळी सुमारे एक लाख रुपये खर्च करण्यात आले, अशा नोंदी आहेत. 
याच काळात मंदिराच्या वरील भागातील तीन शिखरे आणि भव्य नगारखाना बांधला गेला. सरदार दामाजी गायकवाड यांनी या कामासाठी २५ हजार रुपयांची मदत केली होती. वसईच्या मोहिमेत विजय मिळवल्यानंतर चिमाजी आप्पांनी भुलेश्वर महादेवाला सोन्याचा मुकुट आणि सव्वाशे सोन्याच्या पुतळ्या अर्पण केल्याची ऐतिहासिक नोंद उपलब्ध आहे.
मंदिरासंदर्भात सांगितली जाणारी आख्यायिका अशी की एकदा भगवान शंकर या डोंगरावर एकांतवासात तपश्चर्या करण्यासाठी बसले होते. त्याच वेळी देवी पार्वती भिल्ल स्त्रीच्या रूपात तिथे प्रकट झाली. पार्वतीने शंकराचे लक्ष वेधून घेण्यासाठी येथे सुंदर नृत्य केले. तिच्या त्या मोहक रूपावर भगवान शंकर मोहित झाले. या घटनेमुळे शंकराची समाधी भंग पावली आणि ते स्वतःला व आपल्या तपश्चर्येला पूर्णपणे विसरून गेले. पार्वतीच्या सौंदर्यामुळे किंवा तिच्या मोहिनीमुळे शंकर भुलले आणि म्हणून या देवाला भुलेश्वर हे नाव प्राप्त झाले. पांडवांनी आपल्या वनवासाच्या काळात हे मंदिर केवळ एका रात्रीत बांधले, अशी सुद्धा एक कथा सांगितली जाते. मंदिराच्या परिसरातील भरतगाव येथे राजा भरताचे मंदिर आहे आणि त्याचा संबंध रामायण काळाशी जोडला जातो.
पुणे-सोलापूर महामार्गावरील यवत या गावाजवळून या मंदिराकडे येण्याचा मार्ग आहे. समुद्रसपाटीपासून सुमारे ७०० मीटर उंचीवरील डोंगरमाथ्यावर वसलेले हे मंदिर एखाद्या मुकुटासारखे भासते. मंदिराच्या प्रवेशद्वारावर असलेली तटबंदी आणि बुरुज आजही दौलतमंगल किल्ल्याची साक्ष देतात. हे मंदिर बाहेरून पाहताना एखाद्या मशिदीसारखे किंवा किल्ल्यासारखे वाटते. याला ‘बनावट’ किंवा ‘छद्म’ वास्तुकला असे म्हटले जाते. मध्ययुगीन काळात परकीय आक्रमकांपासून मंदिराचे रक्षण करण्यासाठी या वास्तूचे बाह्यरूप मुद्दाम बदलण्यात आले होते, जेणेकरून आक्रमकांना ते मंदिर वाटू नये. मंदिराचे मुख्य प्रवेशद्वार गोमुखी पद्धतीचे असून ते बुरुजांच्या आड लपलेले आहे. शिवाजी महाराजांच्या काळातील किल्ल्यांच्या बांधकामाची ही एक विशेष शैली मानली जाते. मंदिराची स्थापत्य शैली आणि येथील कोरीव काम हे भारतीय शिल्पकलेचा एक उत्कृष्ट नमुना मानले जाते. मंदिराच्या बांधकामासाठी विशेष प्रकारच्या काळ्या बेसाल्ट दगडांचा वापर करण्यात आला आहे. हा दगड आसपासच्या परिसरातील तपकिरी दगडापेक्षा पूर्णपणे वेगळा आहे. 
संपूर्ण मंदिर सुमारे चार मीटर उंचीच्या चौथऱ्यावर उभारलेले आहे. मंदिराच्या प्रवेशद्वारावर ब्रह्मा, विष्णू आणि महेश यांच्या सुंदर प्रतिमा कोरलेल्या आहेत. नंदीमंडप, सभामंडप, अंतराळ आणि गर्भगृह अशी मंदिराची संरचना आहे. मंदिरात प्रवेश केल्यावर समोरच असलेल्या नंदीमंडपात सुमारे दोन मीटर उंचीचा नंदी आहे. या नंदीच्या गळ्यातील घंटा, साखळ्या आणि अंगावरील आभूषणे पाषाणामध्ये अत्यंत बारकाव्यांसह कोरलेली आहेत. नंदीची मान थोडी उजवीकडे वळलेली आहे. सभामंडपात अनेक कोरीव स्तंभ आहेत आणि त्यांवर विविध पौराणिक कथांचे प्रसंग कोरलेले आहेत. सभामंडपाच्या मध्यभागी एका उंच चौथऱ्यावर कासवाचे शिल्प आहे. मंदिराच्या भिंतींवर रामायण आणि महाभारतातील महत्त्वाचे प्रसंग शिल्परूपात चित्रित करण्यात आले आहेत. यामध्ये द्रौपदी स्वयंवर, बाणांच्या शय्येवर पडलेले शरपंजरी भीष्म आणि हत्तीला आकाशात फेकणारा महाबली भीम ही शिल्पे अत्यंत रेखीव आणि वैशिष्ट्यपूर्ण आहेत. गर्भगृहाच्या बाहेरील भिंतीवर ‘वैनायकी’ हे स्त्री रूपातील गणेशाचे अत्यंत दुर्मिळ शिल्प आहे. अशा प्रकारचे शिल्प संपूर्ण भारतात केवळ मोजक्याच ठिकाणी पाहायला मिळते. 
या मूर्तीला गणपतीप्रमाणे सोंड आहे आणि ‘देवीसहस्रनामा’मध्ये या देवतेचा उल्लेख ‘लंबोदरी’ किंवा ‘गणेश्वरी’ असा केलेला आहे. ती देवी सप्तमातृकांच्या समूहात विराजमान आहे. मंदिराच्या खांबांवर उलट्या नागाचे फणे आणि विविध भौमितिक नक्षीकाम आहे. हे यादवकालीन शिल्पकलेचे वैशिष्ट्य मानले जाते. गर्भगृहाचा दरवाजा कोरीव कामांनी सुशोभित आहे. त्यावर पृथ्वी, आप, तेज, वायू आणि आकाश या पंचतत्त्वांची प्रतीके कोरलेली आहेत. गर्भगृहातील मुख्य शिवलिंग जमिनीच्या पातळीपेक्षा थोडे खाली आहे आणि येथे सतत नैसर्गिक पाणी पाझरत असते. येथील शिवलिंगाचे एक वैशिष्ट्य म्हणजे येथे अर्पण केलेले पेढे किंवा गोड पदार्थ नैसर्गिकरीत्या गायब होतात, अशी भाविकांची श्रद्धा आहे. शिवलिंगावर पाच पेढे ठेवले तर त्यातील काही पेढे अदृश्य होतात आणि हे पेढे कोठे जातात याचे कोडे आजही उलगडलेले नाही. मुख्य शिवलिंगाच्या खाली आणखी तीन सूक्ष्म लिंगे आहेत आणि ती त्रिदेवशक्तींची प्रतीके मानली जातात. मंदिराचे शिखर नागर शैलीचे आहे व त्यावर विटा आणि चुन्याचा वापर करून सुंदर नक्षीकाम केलेले आहे. या शिखरावर विविध पशु-पक्षी व सरपटणारे प्राणी कोरलेले आहेत.
या मंदिरामध्ये वर्षभर अनेक धार्मिक उत्सव आणि सण मोठ्या उत्साहात साजरे केले जातात. महाशिवरात्री हा या मंदिरातील सर्वात मोठा उत्सव आहे. या दिवशी हजारो भाविक येथे दर्शनासाठी येतात. या रात्री मंदिरामध्ये विशेष जागर आणि महादेवाची विधिवत पूजा व अभिषेक केला जातो. श्रावण महिन्यात या परिसराला जत्रेचे स्वरूप प्राप्त होते. श्रावणातील प्रत्येक सोमवारी तिथे मोठी जत्रा असते. श्रावण महिन्यातील चौथ्या सोमवारी सासवडहून निघणारी पालखी आणि माळशिरस गावातील ग्रामस्थांनी काढलेली मिरवणूक हे या यात्रेचे मुख्य आकर्षण असते. यावेळी देवाला पवित्र पाण्याने स्नान घातले जाते आणि महाआरती केली जाते. हा पालखी सोहळा पाहण्यासाठी आणि महादेवाचा आशीर्वाद घेण्यासाठी भाविक मोठ्या श्रद्धेने डोंगराची चढण चढून येथे येतात. दीपावलीच्या काळात मंदिराला दिव्यांच्या रोषणाईने सुशोभित केले जाते. त्यावेळी काळ्या पाषाणातील हे मंदिर प्रकाशाच्या झोतात अधिकच भव्य व दिव्य भासते. दररोज सकाळी पाच वाजल्यापासून दुपारी बारापर्यंत आणि सायंकाळी चार ते रात्री आठ या वेळेत भाविकांना या मंदिरात भुलेश्वर महादेवाचे दर्शन घेता येते. या परिसरातील भाविकांची वाढती संख्या आणि उपलब्ध सोयी-सुविधांचा विचार करून महाराष्ट्र सरकारने या क्षेत्राला तीर्थस्थळाचा ‘ब’ दर्जा देऊन गौरविले आहे.
