भगवती हे आद्यशक्ती देवीचे स्वरूप मानले जाते. हिंदू धर्माप्रमाणेच बौद्ध धर्मातही देवीचा उल्लेख करण्यासाठी भगवती हा शब्द वापरला जातो. देशात भगवती देवीची अनेक प्राचीन व प्रसिद्ध मंदिरे आहेत. गोव्यात खांडोळा येथील हळदोळणकरीण, मार्से येथील चिमुलकरीण, पार्से, मुळगाव या ठिकाणी असलेली भगवती देवीची मंदिरे प्रसिद्ध आहेत. यापैकीच एक मंदिर उत्तर गोव्याच्या पेडणे शहरात आहे व येथील जागृत देवी नवसाला पावते अशी भाविकांची श्रद्धा आहे.
हे मंदिर सुमारे पाचशे वर्षांपूर्वीचे असल्याचे सांगितले जाते. कोकणातील अनेक कुळांची ही देवी कुलदेवता आहे. देवी भागवत या ग्रंथात भगवती देवीचे गुणवर्णन आले आहे. प्रकृती, पराप्रकृती, माया, आदिमाया, राधा, वैष्णवी, गायत्री, भगवती, जगदंबा, सिद्धी, सिद्धिदा, बुद्धी, निद्रा, क्षुधा, पिपासा, छाया, तन्द्रा, दया, स्मृती, चेतना, पुष्टी, तुष्टी, षष्ठी, मंगलचंडी, मनसा, भ्रामरी आदी देवीच्या अनेक रूपांचे वर्णन व महिमा या ग्रंथात आहे. सत्व, रज व तम गुणांचे प्रतिनिधित्व करणाऱ्या सरस्वती, लक्ष्मी व काली या तिन्ही देवींचे एकत्रीत रूप म्हणजे देवी भगवती होय. कृष्ण हा मुळपुरुष आणि त्याची शक्ती राधा हीच देवी भगवती असल्याचे संदर्भही काही ग्रंथांमध्ये येतात.
गोवा प्रांतात पोर्तुगीजांची आल्यानंतर अनेक हिंदू मंदिरांचा विध्वंस झाला. त्याही काळात काही मंदिरे वाचली व आजतागायत ती उभी आहेत. पेडणे येथील भगवती देवीचे मंदिर त्यापैकीच एक होय. गोव्यातील काही मूळ मंदिरांपैकी हे एक मंदिर असल्याने या मंदिरास विशेष महत्त्व आहे. मुख्य रस्त्यालगत असलेल्या या मंदिराजवळ पूजा साहित्य विक्रीची अनेक दुकाने आहेत. मंदिराभोवती असलेल्या तटबंदीमधील प्रवेशद्वारातून मंदिराच्या प्रांगणात प्रवेश होतो. प्रवेशद्वाराच्या दोन्ही बाजूला चौकोनी स्तंभ आहेत.
या स्तंभांवर अर्धचंद्राकार तोरणे, त्यावर सज्जा, बाशिंग व बाशिंगावर शिखरे आहेत.
मंदिराचे प्रशस्त प्रांगण रस्त्यापेक्षा खोलगट भागात असल्याने काही पायऱ्या उतरून प्रांगणात प्रवेश होतो. मंदिराच्या पेव्हर ब्लॉक आच्छादित प्रांगणात तटबंदीला लागून भाविकांना बसण्यासाठी आसने आहेत. प्रांगणात चौथऱ्यावर पाच थरांची दीपमाळ आहे. मंदिरासमोर प्रवेशद्वाराच्या दोन्ही बाजूला दोन चौथरे व त्यावर गजराज शिल्पे आहेत. गजराजांच्या उंचावलेल्या सोंडींमध्ये मशाली आहेत. सभामंडप, मुख्य सभामंडप, अंतराळ व गर्भगृह अशी मंदिराची रचना आहे. अर्धखुल्या स्वरूपाच्या सभामंडपात चौकोनी स्तंभांच्या चार रांगा आहेत. सर्व स्तंभ चौकोनी स्तंभपादावर उभे आहेत. सभामंडपात मधल्या दोन रागांतील स्तंभांवर अर्धचंद्राकार तोरण आहेत. सभामंडपाचे कौलारू छत लाकडी संरचनेवर तोललेले आहे.
पुढे बंदिस्त स्वरूपाच्या मुख्य सभामंडपाला अर्धचंद्राकार प्रवेशद्वार आहे. मुख्य सभामंडपातील डाव्या व उजव्या बाजूचे स्तंभ अर्धचंद्राकार कमानीने जोडलेले आहेत.
या सभामंडपात दोन्ही बाजूला भाविकांना बसण्यासाठी कक्षासने आहेत. पुढे काही फूट उंच चौथरा आहे व त्यावर चढण्यासाठी पायऱ्या आहेत. अंतराळाच्या प्रवेशद्वाराच्या दोन्ही बाजूला प्रतिहारी द्वारपाल शिल्पे आहेत. चतुर्भुज द्वारपालांच्या हातात शंख, चक्र, गदा व पद्म आहेत. या प्रवेशद्वारात नक्षीदार स्तंभशाखा व ललाटबिंबस्थानी इष्टशिल्प आहेत. अंतराळात प्रत्येकी चार चौकोनी स्तंभांच्या चार रांगा आहेत. अंतराळातून बाहेर पडण्यासाठी डाव्या व उजव्या बाजूला आणखी दोन दरवाजे आहेत.
पुढे गर्भगृहाचे प्रवेशद्वार आहे. प्रवेशद्वाराच्या दोन्ही बाजूला देवकोष्टके आहेत व त्यात स्थानिक देवतांच्या पाषाण मूर्ती आहेत. प्रवेशद्वारात दोन्ही बाजूला असलेल्या स्तंभांवर छत्रतोरण आहे. प्रवेशद्वाराला नक्षीदार स्तंभशाखा आणि ललाटबिंबावर कीर्तीमुख आहे. गर्भगृहात वज्रपीठावर भगवती देवीची काळ्या पाषाणातील अष्टभुजा महिषासुर मर्दिनी रूपातील मूर्ती आहे.
देवीच्या डोक्यावर चांदीचा मुकुट, हातात त्रिशूल, तलवार, ढाल, पाश, भाला आदी शस्त्रे आणि अंगावर वस्त्रालंकार कोरलेले आहेत. मूर्तीच्या मागे असलेल्या चांदीच्या प्रभावळीत पानाफुलांच्या नक्षी आहेत.
मंदिराच्या छतावर प्रवेशद्वाराकडे डाव्या व उजव्या बाजूला मेघडंबरी आहेत. अंतराळाच्या छतावर चौकोनी घुमटाकार शिखर व शिखराच्या शीर्षभागी आमलक आणि त्यावर कळस आहे. गर्भगृहाच्या छतावर दोन थरांचे शिखर आहे. शिखरातील खालील पहिला थर षटकोनी व वरील थर घुमटाकार आहे.
या मंदिराच्या प्रांगणात सातेरी देवीचे मंदिर आहे. मंदिर प्रांगणापेक्षा उंच चौथऱ्यावर आहे व त्यासाठी दहा पायऱ्या आहेत. मुखमंडप, सभामंडप व गर्भगृह अशी सातेरी देवी मंदिराची रचना आहे. येथील सभामंडप अर्धखुल्या स्वरूपाचा आहे. सभामंडपात भाविकांना बसण्यासाठी कक्षासने व कक्षासनांत एकमेकांना महिरपी कमानीने जोडलेले स्तंभ आहेत. येथील गर्भगृहाच्या लाकडी द्वारशाखांवर देवीची विविध रूपे कोरलेली आहेत. ललाटबिंबस्थानी गणपतीची मूर्ती आहे. गर्भगृहात वज्रपीठावर सातेरी देवीची काळ्या पाषाणातील मूर्ती आहे. या मंदिराच्या शेजारी द्वारपाल मंदिर आहे. सभामंडप व गर्भगृह अशी त्याची रचना आहे. गर्भगृहात जमिनीवर उभ्या पाषाण स्वरूपात द्वारपाल देवतेची मूर्ती आहे.
दसरा हा येथील मुख्य वार्षिक उत्सव मोठ्या उत्साहाने साजरा केला जातो. अश्विन शुद्ध प्रतिपदा ते पौर्णिमा असा सलग पंधरा दिवस नवरात्रोत्सव साजरा केला जातो. दसऱ्याला देवीची पालखी मिरवणूक निघते. ढोल ताशांच्या गजरात, गुलाल उधळीत देवी पालखीत बसून ग्रामप्रदक्षिणेला निघते. या सोहळ्यात परिसरातील हजारो भाविक सहभागी होतात. नवरात्रोत्सवात देवीची खणानारळाने ओटी भरून साडीचोळी व सौभाग्य अलंकार अर्पण केले जातात. चैत्र पाडवा, होळी, दिवाळी, कोजागिरी पौर्णिमा, श्रावण मास आदी वर्षभरातील सर्व सण व उत्सव मंदिरात साजरे केले जातात. सर्व उत्सवांच्या वेळी मंदिरात भजन, कीर्तन, प्रवचन, जागरण, गोंधळ, महाप्रसाद आदी कार्यक्रमांचे आयोजन केले जाते. मंगळवार, शुक्रवार, पौर्णिमा, अमावस्या, अष्टमी आदी दिवशी मंदिरात दर्शनाला येणाऱ्या भाविकांची गर्दी असते. दररोज सकाळी ९ ते दुपारी १ व दुपारी ३.३० ते रात्री ८ वाजेपर्यंत भाविकांना या मंदिरांत दर्शन घेता येते.
भगवती को आद्यशक्ति देवी का स्वरूप माना जाता है। हिंदू धर्म की भाँति ही बौद्ध धर्म में भी देवी का उल्लेख करने के लिए ‘भगवती’ शब्द का प्रयोग किया जाता है। देश में भगवती देवी के अनेक प्राचीन और प्रसिद्ध मंदिर हैं। गोवा में खांडोला की हलदोलणकरीण, मार्से की चिमुलकरीण, पार्से तथा मुलग़ांव जैसे स्थानों पर स्थित भगवती देवी के मंदिर प्रसिद्ध हैं। इन्हीं में से एक मंदिर उत्तर गोवा के पेडने शहर में है और श्रद्धालुओं की यह अटूट श्रद्धा है कि यहाँ की जाग्रत देवी हर मनोकामना पूर्ण करती हैं।
यह मंदिर लगभग ५०० साल पुराना बताया जाता है। कोंकण के अनेक कुलों की यह कुलदेवी हैं। ‘देवी भागवत’ नामक ग्रंथ में भगवती देवी के गुणों का वर्णन मिलता है। प्रकृति, पराप्रकृति, माया, आदिमाया, राधा, वैष्णवी, गायत्री, भगवती, जगदंबा, सिद्धि, सिद्धिदा, बुद्धि, निद्रा, क्षुधा, पिपासा, छाया, तंद्रा, दया, स्मृति, चेतना, पुष्टि, तुष्टि, षष्ठी, मंगलचंडी, मनसा और भ्रामरी जैसे देवी के अनेक रूपों का वर्णन और महिमा इस ग्रंथ में दी गई है। सत्त्व, रज और तम गुणों का प्रतिनिधित्व करने वाली सरस्वती, लक्ष्मी और काली—इन तीनों देवियों का सम्मिलित रूप ही देवी भगवती है। श्रीकृष्ण आदिपुरुष हैं और उनकी शक्ति राधा ही देवी भगवती हैं, ऐसे संदर्भ भी कुछ ग्रंथों में मिलते हैं।
गोवा प्रांत में पुर्तगालियों के आगमन के पश्चात अनेक हिंदू मंदिरों का विनाश हुआ। उस समय भी कुछ मंदिर सुरक्षित रहे जो आज भी विद्यमान हैं। पेडने स्थित भगवती देवी का मंदिर उन्हीं में से एक है। गोवा के कुछ मूल मंदिरों में से एक होने के कारण इस मंदिर का विशेष महत्त्व है। मुख्य मार्ग के समीप स्थित इस मंदिर के निकट पूजा सामग्री की अनेक दुकानें हैं।
मंदिर की प्राचीर के मुख्य द्वार से प्रांगन में प्रवेश होता है। प्रवेश द्वार के दोनों ओर चौकोर स्तंभ हैं। इन स्तंभों पर अर्धचंद्राकार तोरण, उनके ऊपर सज्जा, मुकुटाकार अलंकरण और उन पर शिखर सुशोभित हैं।
मंदिर का विशाल प्रांगण मार्ग से कुछ गहराई में होने के कारण कुछ सीढ़ियाँ उतरकर प्रवेश करना होता है। मंदिर के पेवर ब्लॉक वाले प्रांगण में दीवार से लगकर श्रद्धालुओं के बैठने हेतु स्थान बने हैं। प्रांगण में एक चबूतरे पर पाँच मंजिला दीपमाला है। मंदिर के सम्मुख प्रवेश द्वार के दोनों ओर दो चबूतरे हैं और उन पर हस्ति-प्रतिमाएँ हैं। हाथियों की उठी हुई शुंडाग्रों में मशालें हैं। सभामंडप, मुख्य सभामंडप, अंतराल और गर्भगृह मंदिर की विशिष्ट संरचना है। अर्ध-विस्तृत सभामंडप में चौकोर स्तंभों की चार पंक्तियाँ हैं। सभी स्तंभ चौकोर आधार पर प्रतिष्ठित हैं। सभामंडप की मध्यवर्ती दो पंक्तियों के स्तंभों पर अर्धचंद्राकार तोरण हैं। सभामंडप की खपरैल छत काष्ठ-निर्मित ढांचे पर टिकी है।
आगे मुख्य सभामंडप का अर्धचंद्राकार प्रवेश द्वार है। मुख्य सभामंडप के बाईं और दाईं ओर के स्तंभ अर्धचंद्राकार मेहराबों से जुड़े हैं। इस सभामंडप में दोनों ओर श्रद्धालुओं के बैठने के लिए स्थान है।
आगे कुछ पद ऊँचा चबूतरा है और उस पर चढ़ने के लिए सीढ़ियाँ हैं। अंतराल के प्रवेश द्वार के दोनों ओर द्वारपालों की प्रतिमाएँ हैं। चतुर्भुज द्वारपालों के हाथों में शंख, चक्र, गदा और पद्म हैं। इस प्रवेश द्वार पर नक्काशीदार स्तंभ और ऊपरी भाग पर इष्ट-शिल्प उत्कीर्ण हैं। अंतराल में चार-चार चौकोर स्तंभों की चार पंक्तियाँ हैं। अंतराल से बाहर निकलने हेतु बाईं और दाईं ओर दो अन्य द्वार हैं।
आगे गर्भगृह का प्रवेश द्वार है। प्रवेश द्वार के दोनों ओर देवकोष्ठक हैं और उनमें स्थानीय देवताओं की पाषाण प्रतिमाएँ हैं। प्रवेश द्वार के दोनों ओर के स्तंभों पर छत्र-तोरण है। प्रवेश द्वार पर सूक्ष्म नक्काशी और ऊपरी भाग पर कीर्तिमुख है। गर्भगृह में वज्रपीठिका पर भगवती देवी की कृष्ण पाषाण की अष्टभुजा महिषासुरमर्दिनी प्रतिमा विराजमान है। देवी के मस्तक पर रजत मुकुट, हाथों में त्रिशूल, खड्ग, ढाल, पाश, भाला आदि शस्त्र और देह पर वस्त्राभूषण उत्कीर्ण हैं। प्रतिमा के पृष्ठभाग में स्थित रजत प्रभावली में पुष्प-पल्लवों की नक्काशी है।
मंदिर की छत पर प्रवेश द्वार की ओर बाईं और दाईं ओर छतरियाँ हैं। अंतराल की छत पर चौकोर गुंबदाकार शिखर है और शिखर के शीर्ष पर आमलक एवं कलश स्थापित है। गर्भगृह की छत पर द्विमंजिला शिखर है। शिखर की निचली परत षटकोणीय और ऊपरी परत गुंबदाकार है।
इस मंदिर के प्रांगण में सातेरी देवी का मंदिर है। यह मंदिर प्रांगण से ऊँचे चबूतरे पर स्थित है जहाँ पहुँचने हेतु १० सोपान निर्मित हैं। मुखमंडप, सभामंडप और गर्भगृह सातेरी देवी मंदिर की संरचना है। यहाँ का सभामंडप आधा खुला है। सभामंडप में श्रद्धालुओं के बैठने का स्थान है और वहाँ मेहराबों से जुड़े स्तंभ हैं।
यहाँ के गर्भगृह के काष्ठ-द्वारों पर देवी के विभिन्न रूप उकेरे गए हैं। ऊपरी भाग पर गणपति की प्रतिमा है। गर्भगृह में वज्रपीठिका पर सातेरी देवी की कृष्ण पाषाण प्रतिमा है। इस मंदिर के निकट ही द्वारपाल मंदिर है। सभामंडप और गर्भगृह इसकी संरचना है। गर्भगृह में तल पर स्थित पाषाण रूप में द्वारपाल देवता की प्रतिमा है।
दशहरा यहाँ का मुख्य उत्सव है जो अत्यंत उत्साहपूर्वक मनाया जाता है। आश्विन शुक्ल प्रतिपदा से पूर्णिमा तक निरंतर १५ दिनों तक नवरात्रोत्सव मनाया जाता है। दशहरे पर देवी की पालकी निकाली जाती है। ढोल-ताशों की ध्वनि के मध्य, गुलाल उड़ाते हुए देवी पालकी में विराजमान होकर ग्राम-परिक्रमा हेतु निकलती हैं। इस आयोजन में क्षेत्र के सहस्रों श्रद्धालु सम्मिलित होते हैं। नवरात्रोत्सव में देवी की नारियल से गोद भरकर साड़ी-चोली और श्रृंगार सामग्री अर्पित की जाती है। चैत्र प्रतिपदा, होली, दीपावली, कोजागिरी पूर्णिमा, श्रावण मास आदि हर साल के अन्य त्योहार और उत्सव मंदिर में पूर्ण निष्ठा से मनाये जाते हैं। सभी उत्सवों के अवसर पर मंदिर में भजन, कीर्तन, प्रवचन, जागरण, गोंधल, महाप्रसाद आदि कार्यक्रमों का आयोजन होता है। मंगलवार, शुक्रवार, पूर्णिमा, अमावस्या, अष्टमी आदि दिनों पर मंदिर में दर्शनार्थियों की भारी भीड़ रहती है। प्रतिदिन प्रातः ९:०० से दोपहर १:०० और अपराह्न ३:३० से रात्रि ८:०० बजे तक श्रद्धालु मंदिर में दर्शन कर सकते हैं।