बेलेश्वर महादेव मंदिर

परभणी, ता. परभणी, जि. परभणी

प्राचीन ऐतिहासिक परंपरा लाभलेल्या परभणी शहराचे मुख्य आराध्यदैवत आणि ग्रामदैवत असलेले बेलेश्वर महादेव मंदिर हे मराठवाड्यातील एक प्रमुख श्रद्धास्थान आहे. बेलाच्या झाडाखाली प्रकटलेले स्वयंभू शिवलिंग, नागछत्र, अखंड जलाभिषेक करणारी गलंतिका आणि दोन नंदी मूर्ती ही या मंदिराची मुख्य वास्तुवैशिष्ट्ये आहेत. हे शिवलिंग अत्यंत जागृत असल्यामुळे स्थानिक भाविकांच्या दृष्टीने या पवित्र स्थानाला अनन्यसाधारण महत्त्व आहे. महाशिवरात्री आणि श्रावण महिन्यात येथे दर्शनासाठी शिवभक्तांची प्रचंड गर्दी होते. शहरात निघणाऱ्या प्रसिद्ध पारंपरिक कावड यात्रेचा मुख्य समारोप याच मंदिरात शिवलिंगावर महाजलाभिषेक करून होतो.

दक्षिण गंगा म्हणून संपूर्ण महाराष्ट्रात प्रसिद्ध असलेल्या गोदावरी नदीच्या खोऱ्यात वसलेला परभणी हा मराठवाड्यातील एक अत्यंत महत्त्वाचा व मध्यवर्ती जिल्हा आहे. या संपूर्ण प्रदेशाला प्राचीन अश्मयुगापासूनचा मोठा ऐतिहासिक वारसा लाभलेला आहे. इतिहास संशोधकांच्या मते, अश्मयुगीन कालखंडात गोदावरी नदीच्या सुपीक खोऱ्यातील या मानवी वस्तीची आणि संस्कृतीची फार मोठी उन्नती झाली असावी. हिंदू धार्मिक उपनिषदांमधील प्राचीन उल्लेखांनुसार, हा परभणीचा भाग प्राचीन काळी विदर्भ राज्यामध्ये समाविष्ट होता. आजच्या परभणी गावाला पूर्वी ‘पर्वणी’ तसेच ‘प्रभावती’ या नावांनी संबोधले जात होते. या प्राचीन गावामध्ये पूर्वी प्रभावती नावाच्या देवीचे भव्य मंदिर अस्तित्वात होते. या प्रभावती देवीच्या नावावरूनच पुढे या शहराला परभणी हे नाव पडल्याचे स्थानिक परंपरा आणि इतिहास सांगतो. प्राचीन काळी या मंदिराच्या समोरील भागात एक अत्यंत सुंदर अशी पुष्करणी म्हणजेच पाण्याचे कुंड बांधलेले होते. या मुख्य मंदिराच्या आणि पवित्र पुष्करणीच्या पौराणिककालीन सामर्थ्याविषयी अनेक प्रकारच्या दंतकथा आजही या भागात प्रचलित आहेत.

या मंदिराच्या स्थापनेविषयी आणि नावाविषयी परिसरामध्ये एक अत्यंत प्रसिद्ध आख्यायिका सांगितली जाते. अनेक वर्षांपूर्वी या मूळ जागेवर उंबराची दोन आणि बेलाचे एक अशी एकूण तीन झाडे एकत्र वाढलेली होती. यापैकी असलेल्या बेलाच्या जुन्या झाडाखाली एक अत्यंत देखणे स्वयंभू शिवलिंग जमिनीतून प्रकट झाले. बेलाच्या झाडाखाली हे स्वयंभू शिवलिंग प्रकट झाल्यामुळेच पुढे या पवित्र शिवलिंगाला बेलेश्वर महादेव असे नाव देण्यात आले. सुरुवातीच्या काळामध्ये ही मुख्य शिवपिंड या तिन्ही झाडांच्या अगदी मधोमध स्थित होती. हे शिवलिंग अत्यंत जागृत आहे आणि ते भाविकांच्या हाकेला धावते, अशी ख्याती हळूहळू संपूर्ण परभणी परिसरात पसरली. त्यामुळे अनेक भाविक या ठिकाणी नियमितपणे दर्शनासाठी आणि पूजा-अर्चेसाठी येऊ लागले. भाविकांची संख्या वाढू लागल्यानंतर या पवित्र स्थानावर एक छोटे मंदिर बांधण्यात आले. त्यानंतर काही वर्षांपूर्वीच सर्व स्थानिक नागरिकांच्या मदतीने या जुन्या मंदिराचा जीर्णोद्धार करण्यात आला. यामुळे मंदिराला सध्याचे स्वरूप प्राप्त झाले. हे प्राचीन मंदिर परभणी गावातील विठ्ठलराव वामनराव रासवे यांच्या कुटुंबाची वडिलोपार्जित मालमत्ता मानली जाते. रासवे यांचे कुटुंबीय पिढ्यानपिढ्या अत्यंत श्रद्धेने या मंदिराची संपूर्ण देखरेख आणि व्यवस्थापनाचे काम पाहत आहेत.

बेलेश्वर महादेवाचे हे प्रसिद्ध मंदिर परभणी शहरातील अत्यंत वर्दळीच्या नांदखेडा रोडवर वसलेले आहे. येथील प्रसिद्ध मृत्युंजय पारदेश्वर महादेव मंदिरापासून काही अंतरावरच हे देवालय उभे आहे. मंदिराच्या मुख्य प्रवेशद्वाराच्या समोरील भागात प्राचीन वटवृक्ष पाहायला मिळतो. या मुख्य मंदिर परिसरामध्ये असलेल्या एका झाडाच्या पायथ्याशी आणखी एक प्राचीन शिवलिंग स्थापित आहे. स्थानिक भाविक या ठिकाणीही श्रद्धेने पूजा-अर्चा करतात. मुख्य मंदिराच्या वास्तुरचनेत एक सभामंडप आणि गर्भगृह अशी संरचना करण्यात आलेली आहे. गर्भगृहाच्या मुख्य दगडी प्रवेशद्वाराच्या वरच्या भागातील ललाटबिंबावर भगवान शिवशंकराच्या शिवलिंगाची अत्यंत मनोभावे पूजा करणाऱ्या माता पार्वतीचे एक सुंदर चित्र रेखाटलेले आहे. मंदिराचे हे गर्भगृह आकाराने मोठे आहे. गर्भगृहाच्या अगदी मध्यभागी असलेल्या एका मोठ्या पाषाणाच्या शाळुंकेमध्ये बेलेश्वर महादेवाची पिंड प्रतिष्ठित आहे. या मुख्य शिवलिंगावर नागराजाने आपल्या फणेचे छत्र धरलेले आहे. शिवलिंगाच्या अगदी वरच्या बाजूला टांगलेल्या धातूच्या पवित्र गलंतिकेतून पिंडीवर अखंडपणे पाण्याचा अभिषेक होत असतो. या मुख्य शिवपिंडीच्या समोरील भागात काही अंतरावर एका उंच दगडी चौथऱ्याची रचना केलेली आहे. या चौथऱ्यावर भगवान शंकराचे वाहन असलेल्या नंदीच्या दोन वेगवेगळ्या दगडी मूर्ती विराजमान आहेत.

येथील शिवलिंग अत्यंत जागृत असल्याच्या श्रद्धेमुळे वर्षभर या मंदिरात भाविकांचा राबता असतो. विशेषतः दर सोमवारी भगवान शंकराच्या दर्शनासाठी येथे येणाऱ्या स्थानिक भाविकांची संख्या अत्यंत मोठी असते. दरवर्षी येथे महाशिवरात्रीच्या महोत्सवाच्या दिवशी शिवलिंगावर पवित्र बेलपत्र अर्पण करण्यासाठी आणि जलाभिषेक करण्यासाठी पहाटेपासूनच भाविकांची मोठी गर्दी होते. या विशेष दिवशी मंदिरात भाविकांच्या लांबच लांब रांगा लागतात. याशिवाय श्रावण महिन्यातही संपूर्ण महिनाभर येथे विविध धार्मिक कार्यक्रमांचे आयोजन केले जाते. श्रावण महिन्यातील पहिल्याच सोमवारी परभणी शहरामध्ये कावड यात्रा काढण्याची जुनी परंपरा आहे. या प्रसिद्ध कावड यात्रेची सुरुवात परभणीजवळील श्रीक्षेत्र त्रिधारा येथील ऐतिहासिक ओंकारेश्वर मंदिरापासून अत्यंत उत्साहात होते. श्रीक्षेत्र त्रिधारा हे तीन नद्यांच्या पवित्र संगमाचे स्थान मानले जाते. हे परभणी तालुक्यातील एक मुख्य तीर्थक्षेत्र आहे. तेथून पवित्र जल घेऊन निघालेली ही भव्य कावड यात्रा परभणी शहरातील मुख्य मार्गांवरून पुढे सरकते. ही यात्रा शहरातील अत्यंत प्रसिद्ध असलेले छत्रपती शिवाजी महाराज स्मारक, नारायण चाळ, गांधी पार्क, छत्रपती शिवाजी महाराज चौक आणि मृत्युंजय पारदेश्वर महादेव मंदिर या सर्व प्रमुख परिसरांमधून अत्यंत शिस्तीत मार्गक्रमण करते. शेवटी ही यात्रा बेलेश्वर महादेव मंदिरामध्ये दाखल होते. या ठिकाणी कावडीतून आणलेल्या पवित्र जलाने बेलेश्वर महादेवाच्या स्वयंभू शिवलिंगावर अत्यंत भक्तीभावाने महाजलाभिषेक केला जातो आणि त्यानंतरच या पारंपरिक कावड यात्रेचा उत्साहात समारोप होतो. दररोज सकाळी सहा वाजल्यापासून दुपारी बारा व सायंकाळी पाच वाजल्यापासून रात्री नऊ वाजेपर्यंत भाविकांना येथे दर्शन घेता येते.

उपयुक्त माहिती

  • जिंतूर बस स्थानकापासून ५ किमी अंतरावर
  • परभणी शहरापासून ४९ किमी अंतरावर
  • जिंतूर येथून खासगी वाहनांनी मंदिरापर्यंत येता येते
  • परिसरात निवास व न्याहारीची सुविधा आहे
  • संपर्क : विठ्ठलराव रासवे, व्यवस्थापक, मो. ९४२१४८९९३२, ८२७५०१०३६२
Back To Home

मंदिरे