बी.ए.पी.एस. स्वामीनारायण मंदिर

डभोई, ता. डभोई, जि. वडोदरा

भारतातील एक प्रमुख धार्मिक संप्रदाय असलेल्या ‘बोचासनवासी अक्षर पुरुषोत्तम स्वामीनारायण संस्था’ (बी.ए.पी.एस.) द्वारे बांधलेली स्वामीनारायण मंदिरे भारत आणि परदेशातही वास्तुकला, सौंदर्यशास्त्र आणि अध्यात्म यांचा एक सुंदर संगम मानली जातात. नीलकंठवर्णी, ज्यांना स्वामी सहजानंद म्हणूनही ओळखले जाते, हे या संप्रदायाचे संस्थापक होते. त्यांना भगवान श्रीकृष्णाचा स्वामीनारायण म्हणून अवतार मानले जाते. त्यांच्या नावाने ओळखली जाणारी मंदिरे लाखो भक्तांसाठी श्रद्धेची ठिकाणे आहेत. असेच एक मंदिर प्राचीन आणि ऐतिहासिकदृष्ट्या महत्त्वपूर्ण असलेल्या दर्भावती (डभोई) शहरात आहे.

या संप्रदायाचा इतिहास असा आहे की, संस्थापक स्वामी सहजानंद यांचे मूळ नाव घनश्याम पांडे होते. त्यांचा जन्म इ.स. १७८१ मध्ये उत्तर प्रदेशातील अयोध्येजवळच्या छपैया गावात झाला होता. वयाच्या बाराव्या वर्षी त्यांनी घर सोडले. त्यानंतर त्यांनी सात वर्षे भारतभर प्रवास केला आणि हिमालयात तपश्चर्या केली. या काळात ते नीलकंठवर्णी म्हणून ओळखले जात होते. इ.स. १८०० मध्ये, सौराष्ट्रातील मंगरोल येथे स्वामी मुक्तानंद यांच्याकडून आणि नंतर पिपलाना येथे गुरु रामानंद यांच्याकडून दीक्षा घेतल्यानंतर, त्यांनी गुजरातला धार्मिक आणि सामाजिक सुधारणांचे कार्यक्षेत्र म्हणून निवडले. रामानुजाचार्यांच्या विशिष्टाद्वैत आणि वल्लभाचार्यांच्या शुद्धाद्वैत तत्त्वज्ञानाचा आधार घेऊन त्यांनी एक समन्वयात्मक धार्मिक सिद्धांत प्रसारित केला.

नीलकंठवर्णी यांना रामानंदांनी सहजानंद हे नाव दिले. इ.स. १८०१ मध्ये सहजानंद रामानंदी संप्रदायाचे नेते बनले. त्यांची शिकवण अशी होती की, स्वामी नारायण हे भगवान श्रीकृष्ण आहेत आणि लोकांनी त्यांना शरण जावे. भक्तांचा असा विश्वास आहे की, नीलकंठवर्णी म्हणूनही ओळखले जाणारे सहजानंद हे स्वामी नारायण म्हणून देवाचा अवतार आहेत. असे म्हटले जाते की, नोव्हेंबर १८२० मध्ये सहजानंदांनी स्वतः गोपालनंद स्वामींना त्यांनी अवतार घेण्याची सहा कारणे सांगितली. स्वामी नारायण म्हणूनही ओळखले जाणारे सहजानंद इ.स. १८३० मध्ये निधन पावले. त्यानंतर, गुणातीतानंद स्वामींनी संप्रदायाचे नेतृत्व स्वीकारले. नंतर, इ.स. १९०५ मध्ये, शास्त्री यज्ञपुरुषदास, ज्यांना शास्त्री महाराज म्हणूनही ओळखले जाते, यांनी स्वामीनारायण संप्रदायात ‘बोचासनवासी अक्षर पुरुषोत्तम स्वामीनारायण संस्था’ ची स्थापना केली.

या संप्रदायात प्रमुख पद भूषवलेल्या प्रमुख स्वामींच्या नेतृत्वाखाली, बी.ए.पी.एस. ने १९७१ नंतर लक्षणीय विस्तार केला. आज जगभरात दोन भव्य स्वामीनारायण अक्षरधाम मंदिरे आहेत, त्यापैकी एक, नवी दिल्ली येथे असलेले, जगातील सर्वात मोठ्या मंदिरांपैकी एक मानले जाते. यमुना नदीच्या काठी १०० एकर परिसरात वसलेले, हे मंदिर गिनीज बुक ऑफ वर्ल्ड रेकॉर्ड्समध्येही सूचीबद्ध आहे. याव्यतिरिक्त, जगभरात बी.ए.पी.एस. ची १५० शिखर असलेली मंदिरे आणि १,७०० पेक्षा जास्त मंदिरे आहेत. यापैकी बहुतेक मंदिरे प्रमुख स्वामींच्या मार्गदर्शनाखाली बांधली गेली आहेत. डभोई येथील या भव्य मंदिराचे भूमिपूजन प्रमुख स्वामींनी २०१४ मध्ये केले होते. सुमारे चार कोटी रुपये खर्चून बांधलेल्या या मंदिराचे बांधकाम चार वर्षे चालले. ११ ऑगस्ट २०१८ रोजी, या मंदिरातील मूर्तींची प्राणप्रतिष्ठा महंत स्वामी महाराजांनी केली. स्वामीनारायण संप्रदायाचे नरेंद्रप्रसाद स्वामी आणि ईश्वरचरण स्वामी, तसेच शेकडो अनुयायी या प्रसंगी उपस्थित होते.

हे भव्य मंदिर डभोई येथील प्रमुख स्वामी रुग्णालयाजवळ एका प्रशस्त आवारात वसलेले आहे. हे दोन मजली मंदिर असून, दुसऱ्या मजल्यावरील दर्शन मंडपात पोहोचण्यासाठी ३३ पायऱ्या चढाव्या लागतात. सभा मंडपाच्या तिन्ही बाजूंना असलेले दर्शन मंडप, नाजूक कोरीव काम केलेले खांब, या खांबांमधील मकर तोरणे (मगरीच्या आकाराचे कमानी), तसेच भव्य शिखरे आणि उप-शिखरे ही स्वामीनारायण मंदिरांची विशेष स्थापत्य वैशिष्ट्ये आहेत. येथे भव्यता आणि नाजूक कोरीव काम यांचा संगम एकाच वेळी अनुभवता येतो. डभोई येथील मंदिर याच प्रकाराचे आहे.

मंदिरात एक दर्शन मंडप, एक आडवी गॅलरी, एक सभा मंडप आणि एक गर्भगृह आहे. मंदिराच्या दर्शन मंडपांना उंच कळस असलेली घुमटाकार शिखरे आहेत, तर गर्भगृहाला उंच उरुशृंग-प्रकारचे शिखर आहे. मंदिराच्या संरचनेच्या उजव्या बाजूला वर जाण्यासाठी पायऱ्या देखील आहेत. प्रशस्त सभा मंडपाच्या वरच्या भिंतींवर स्वामीनारायण संप्रदायाच्या प्रमुख स्वामींची चित्रे आहेत. गर्भगृहात, एका उंच, आडव्या संगमरवरी व्यासपीठावर एक सुशोभित सोन्याचा मुलामा असलेला गाभारा आहे. मध्यभागी स्वामीनारायण आणि अक्षरब्रह्म गुणातीतानंद महाराज यांच्या आशीर्वाद मुद्रेतील शांत चेहऱ्याच्या मूर्ती आहेत. या संगमरवरी मूर्तींना वस्त्रे आणि दागिने परिधान केलेले आहेत, त्यांच्या डोक्यावर फेट्यासारखे मुकुट आहेत. या मूर्तींच्या दोन्ही बाजूंच्या गाभाऱ्यांमध्ये स्वामीनारायण संप्रदायाच्या पाच गुरूंच्या प्रतिमा आहेत – भगतजी महाराज, योगीजी महाराज, महंत मुनी महाराज, शास्त्रीजी महाराज आणि प्रमुख स्वामी महाराज. डाव्या बाजूला राधा-कृष्ण आणि हनुमान यांच्या सुंदर संगमरवरी मूर्ती आहेत, तर उजव्या बाजूला घनश्याम महाराज आणि गणेश यांच्या मूर्ती आहेत.

या मंदिरात सकाळी ६ ते रात्री १० या वेळेत स्वामीनारायणांचे दर्शन घेता येते. अनेक भक्त येथे ध्यान करण्यासाठी येतात. पाटोत्सव (मूर्तींच्या प्राणप्रतिष्ठेचा वर्धापन दिन) आणि अनेक धार्मिक कार्यक्रम येथे मोठ्या उत्साहात साजरे केले जातात. या मंदिराच्या जवळ बी.ए.पी.एस. प्रमुख स्वामी रुग्णालय आहे. मे २००० मध्ये उद्घाटन झालेले हे आधुनिक रुग्णालय आसपासच्या गावातील रुग्णांना सेवा देते. येथे दरमहा सुमारे २,२०० रुग्णांवर उपचार केले जातात.

प्रमुख वैशिष्ट्ये

  •  वडोदरापासून ३३ किमी आणि डभोई बस स्थानकापासून १ किमी अंतरावर स्थित
  •  वडोदरा जिल्ह्यातील अनेक शहरांमधून डभोईसाठी एस.टी. बस सेवा उपलब्ध
  •  खाजगी वाहनांनी मंदिरात पोहोचता येते
  •  जवळच्या परिसरात निवास आणि नाश्त्यासाठी अनेक पर्याय
Back To Home