बद्रीनारायण मंदिर  

डभोई, ता. डभोई, जि. वडोदरा

वडोदरा जिल्ह्यातील एक प्रमुख तालुका केंद्र असलेल्या डभोई येथे असलेले बद्रीनारायण मंदिर हे गुजरातमधील प्राचीन तीर्थक्षेत्रांपैकी एक आहे. डभोई शहर प्राचीन काळी दर्भवाती, दर्भिकाग्राम आणि दर्भवातिपुरा म्हणून ओळखले जात असे. सखोल ऐतिहासिक आणि सांस्कृतिक महत्त्व असलेले हे मंदिर ७५० वर्षांहून अधिक काळ भक्तीचे केंद्र राहिले आहे, जे दररोज हजारो भाविकांना आकर्षित करते. आषाढ महिन्यात येथे निघणारी भव्य मिरवणूक हे एक प्रमुख वैशिष्ट्य आहे, जे शहरातून मोठ्या संख्येने लोकांना आकर्षित करते.

स्थानिक आख्यायिकेनुसार, बद्रीनारायणाची मूर्ती मूळतः उत्तराखंडमधील चार पवित्र धामांपैकी एक असलेल्या बद्रीनाथ येथे होती. १३ व्या शतकात, हा प्रदेश गढवाल राज्याचा भाग होता, ज्यावर कत्युरी राजवंशाचे राज्य होते. या काळात, अंतर्गत संघर्ष, बंडखोरी आणि मुहम्मद घोरीच्या आक्रमणांमुळे उत्तर भारतात मोठ्या प्रमाणावर अराजकता पसरली होती. देवतेचे रक्षण करण्यासाठी, मंदिराचे महंत (मुख्य पुजारी), स्वामी चैतन्य यांनी मूर्ती कावड (पवित्र वस्तू वाहून नेण्यासाठी वापरले जाणारे धार्मिक जोखड) मध्ये घेऊन गुजरातला प्रवास केला. त्यावेळी, राजा विशालदेव वाघेला गुजरातवर राज्य करत होते. महंतांनी त्यांना विनंती केली की मूर्ती डभोई किल्ल्यात स्थापित करावी. तथापि, दैवी मार्गदर्शनानुसार, मूर्ती शेवटी डभोई येथील तिच्या सध्याच्या ठिकाणी स्थापित करण्यात आली.

या प्राचीन मंदिराचे नुकतेच नूतनीकरण करण्यात आले आहे. उंच शिखर (शिखर) ऋषी, देव आणि स्वर्गीय प्राण्यांच्या शिल्पांनी गुंतागुंतीने कोरलेले आहे. दोन मजली प्रवेशद्वार मंदिराच्या लहान अंगणात घेऊन जाते. प्रवेशद्वाराच्या आत, दोन्ही बाजूंना असलेल्या लहान मंदिरांमध्ये भगवान गणेश आणि हनुमानाच्या मूर्ती आहेत. प्रवेशद्वारापासून मंदिराच्या शिखरापर्यंत, संरचनेत विशिष्ट स्थापत्यशास्त्रीय कोरीव काम आहे.

मुख्य सभागृहाची (सभामंडप) छत रंगीबेरंगी नक्षींनी सजलेली आहे. मंदिरात एक प्रशस्त सभामंडप, प्रदक्षिणा मार्ग (प्रदक्षिणा मार्ग) आणि गर्भगृह (गर्भगृह) यांचा समावेश आहे.

सभागृहात प्रवेश केल्यावर, मध्यभागी एक सजावटी कारंजे आहे, जे शिल्पांनी सुशोभित केलेले आहे. वर एक मोठा झुंबर जागेची सुंदरता वाढवतो. सभागृह संगमरवरी खांबांनी आधारलेले आहे, ज्यावर गुंतागुंतीचे कोरीव काम आहे. गर्भगृहाजवळ डाव्या बाजूला जगन्नाथ, सुभद्रा आणि बलराम यांच्या मूर्ती आहेत. उजवीकडे, शेंदूर लावलेली हनुमानाची मूर्ती आहे. गर्भगृहाच्या प्रवेशद्वाराच्या दोन्ही बाजूंना दोन द्वारपाल (रक्षक) आहेत. 

गर्भगृहाच्या आत, बद्रीनारायणाची मूर्ती काळ्या संगमरवरात कोरलेली आहे आणि चांदीच्या मुलामा असलेल्या अलंकृत मंदिरात ठेवलेली आहे. सुंदरपणे सजवलेल्या देवतेने चांदीचा मुकुट परिधान केला आहे आणि मूर्तीच्या मागे एक गुंतागुंतीने कोरलेले प्रभावलय (प्रभावलय) आहे. मुख्य मूर्तीच्या सभोवती बलराम, सुभद्रा आणि इतर देवतांच्या लहान मूर्ती आहेत. पीठाचा पाया देखील विस्तृतपणे सजवलेला आहे. मंदिरात दुसऱ्या मजल्यावर एक गॅलरी आहे, जिथून खालील सभागृह आणि गर्भगृह दिसते.

येथे अनेक उत्सव मोठ्या उत्साहात साजरे केले जातात, विशेषतः गुरुपौर्णिमा आणि आषाढी बीज (आषाढ महिन्याच्या शुक्ल पक्षाचा दुसरा दिवस). या दिवशी, रथयात्रा (रथ मिरवणूक) आयोजित केली जाते, ज्यामध्ये बद्रीनारायण, बलराम आणि सुभद्रा यांच्या मूर्ती चांदीच्या रथात ठेवून शहरातून मिरवल्या जातात. त्या सकाळी, मूर्तीला सहस्रधारा अभिषेक (हजारो पाण्याच्या धारांनी केलेला विधी) करून स्नान घातले जाते, त्यानंतर दुपारी भव्य महाआरती केली जाते.

रथ मिरवणूक दुपारी ३:३० च्या सुमारास सुरू होते, शहराच्या विविध भागातून जाते, ज्यात हजारो भाविक सहभागी होतात. मार्गावर, अनेक भाविक मूर्तींचे दर्शन घेतात. मिरवणूक संध्याकाळी मंदिराच्या जवळ संपते.

श्रावण महिन्यात, हिंडोळा उत्सव साजरा केला जातो, जिथे जगन्नाथ, बलराम आणि सुभद्रा यांच्या मूर्ती फुलांनी सुंदरपणे सजवलेल्या झोक्यावर ठेवल्या जातात. मंदिरात आंब्याच्या हंगामात आम्र महोत्सव (आंबा उत्सव) देखील आयोजित केला जातो.  

भाविक दररोज सकाळी ६:०० ते रात्री ९:०० पर्यंत दर्शनासाठी मंदिराला भेट देऊ शकतात.

प्रमुख वैशिष्ट्ये

  • डभोई बसस्थानकापासून १० मिनिटांच्या चालण्याच्या अंतरावर आणि वडोदरा शहरापासून ३१ किमी अंतरावर
  • वडोदरा जिल्ह्यातील अनेक शहरांमधून डभोईसाठी एसटी बस सुविधा
  • खाजगी वाहने मंदिरापर्यंत पोहोचू शकतात
  • डभोई शहरात राहण्यासाठी आणि नाश्त्यासाठी अनेक पर्याय
Back To Home

मंदिरे