मुंबईच्या मलबार हिल भागात वसलेले बाबू अमीचंद पनालाल आदिश्वरजी जैन मंदिर हे जैन धर्मातील श्वेतांबर मूर्तीपूजक पंथाच्या प्रमुख स्थानांपैकी एक महत्त्वाचे श्रद्धास्थान आहे. या मंदिराचे मुख्य आराध्य दैवत जैन धर्माचे प्रथम तीर्थंकर प्रभू आदिश्वर आहेत. त्यांना ‘आदिनाथ’ किंवा ‘ऋषभदेव’ या नावानेही ओळखले जाते. मलबार हिलच्या टेकडीवर असलेल्या या मंदिराचा परिसर शांत व प्रसन्न आहे. या मंदिरावर असलेले संगमरवरी कोरीव काम विशेष प्रसिद्ध आहे. विसाव्या शतकाच्या सुरुवातीला जैन समाजाने मंदिर स्थापत्य कलेमध्ये दिलेल्या योगदानाचे हे मंदिर एक उत्तम प्रतीक मानले जाते. शंभर वर्षांहून अधिक काळ येथे जैन धर्माच्या आध्यात्मिक परंपरा आणि विधी अविरतपणे पार पाडल्या जात आहेत. या मंदिराची गणना मुंबईतील सर्वांत सुंदर आणि स्वच्छ मंदिरांमध्ये केली जाते.
अठराव्या शतकापर्यंत मलबार हिलचा हा भाग दाट जंगलाने वेढलेला होता. १८३० च्या सुमारास ब्रिटिश अधिकाऱ्यांनी या भागाचा उपयोग निवासासाठी करण्यास सुरुवात केली. १८८० च्या दशकात मुंबईच्या गव्हर्नरचे अधिकृत निवासस्थान परेल येथून मलबार हिलवर हलवण्यात आले. या निर्णयामुळे या परिसराचे महत्त्व अधिक वाढले आणि येथे उच्चभ्रू वस्ती निर्माण झाली. 
बाबू अमीचंद पनालाल जैन मंदिराचे स्थान याच ऐतिहासिक आणि भौगोलिक पार्श्वभूमीवर मोक्याचे ठरले. या परिसराच्या इतिहासात ११२७ मध्ये शिलाहार राजांनी वाळकेश्वर मंदिर आणि बाणगंगा तलाव बांधल्याची नोंद मिळते. १६७० मध्ये डॉ. जॉन फ्रायर यांनी पहिल्यांदा ‘मलबार पॉईंट’ असा उल्लेख केला होता. १७१५ मध्ये रामा कामत यांनी वाळकेश्वर मंदिराची पुनर्बांधणी केली. १८८१ मध्ये मलबार हिलवर हँगिंग गार्डन्सची निर्मिती झाली आणि त्यानंतर १९०४ मध्ये बाबू अमीचंद पनालाल आदिश्वरजी जैन मंदिराचे बांधकाम पूर्ण झाले.
मुंबईतील प्रसिद्ध नगरश्रेष्ठी बाबू अमीचंद पनालाल शेठ यांच्या पत्नी कुंवरबाई यांची विक्रम संवत १९५८ (इ.स. १९०१) च्या सुमारास वाळकेश्वर आणि मलबार हिलच्या या उंचावरील भव्य जमिनीवर जिनालय बांधण्याची इच्छा होती. त्यानुसार शेठजींनी स्वतःच्या मालकीच्या या जमिनीवर स्वतःच्या निधीतून जिनालयाच्या बांधकामाला सुरुवात केली. बांधकामाच्या काळात एका रात्री मिळालेल्या दैवी संकेतानुसार शेठजींना एका अद्भुत जिनप्रतिमेचे दर्शन झाले आणि प्रभूंची ती प्रतिमा येथेच प्रतिष्ठित करण्याची त्यांना अंतर्प्रेरणा झाली. 
त्या संकेतानुसार ते सपरिवार खंभात येथे गेले आणि तेथील नगरश्रेष्ठींच्या मदतीने प्रत्येक जिनालयाचे दर्शन घेऊन त्या अद्भुत प्रतिमेचा शोध घेऊ लागले. याच प्रक्रियेत त्यांना जिरावला पाडा येथील जिनालयाच्या तळघरातून ती प्रतिमा प्राप्त झाली. सर्वांच्या संमतीने मोठ्या उत्सवामध्ये ती प्रतिमा मुंबईत आणली गेली आणि विक्रम संवत १९६० (इ.स. १९०३) च्या मार्गशीर्ष शुद्ध ५, बुधवार दिनांक २५ नोव्हेंबर १९०३ च्या शुभदिनी शासनप्रभावक मुनिराज श्री मोहनलालजी महाराजांच्या मार्गदर्शनाखाली शेठ आणि शेठानीजी यांनी मूळनायक श्री आदिश्वर प्रभूंची प्रतिष्ठापना केली.
बाबू अमीचंद पनालाल यांना ‘मोटा बाबू’ या नावानेही ओळखले जात असे आणि त्यामुळे या मंदिराला स्थानिक भाषेत ‘मोटा देरासर’ असेही म्हणतात. त्यांच्या सुपुत्रांनी म्हणजेच बाबू दोलतचंदजी आणि बाबू सिताबचंदजी यांनी जिनालयाच्या पहिल्या मजल्यावर श्री शामळा पार्श्वनाथांची प्रतिष्ठापना केली. त्यानंतर जिनालयाच्या परिसरात शेठजींनी भव्य उपाश्रय बांधला आणि विक्रम संवत १९६७ (इ.स. १९१०) च्या श्रावण वद्य ९, शुक्रवार रोजी कुंवरबाईंच्या निधनानंतर शेठजी स्वतः व्यवसायापासून अलिप्त होऊन उपाश्रयातच धर्मसाधना करू लागले.
विक्रम संवत १९८४ (इ.स. १९२८) फाल्गुन शुद्ध १३, दिनांक ४ मार्च १९२८ रविवार रोजी त्यांनी समाधीपूर्वक देह त्यागला.
जिनालयाच्या विकासाचा सुवर्णकाळ विक्रम संवत २०१७ (इ.स. १९६०) मध्ये सुरू झाला. त्या वेळी समर्थ संघनायक पूज्यपाद युगदिवाकर आचार्य भगवंत श्री विजयधर्मसुरीश्वरजी महाराज वर्षीतपाच्या सांगतेसाठी वाळकेश्वरला आले होते. विक्रम संवत २०१७ ते २०३२ (इ.स. १९६० ते १९७५) या सुवर्णकाळा दरम्यान पूज्य गुरुदेवांनी स्वतः आणि त्यांचे गुरु पूज्यपाद सिद्धांतनिधी आचार्य श्री प्रतापसुरीश्वरजी महाराज, त्यांचे शिष्य व प्रशिष्य साहित्यालंकार आचार्य श्री यशोदेव सुरीश्वरजी महाराज व शतावधानी आचार्य श्री जयानंद सुरीश्वरजी महाराज यांच्या सहवासात एकूण दहा चातुर्मास केले आणि वाळकेश्वर जिनालयाचा धार्मिक कायापालट केला. युगदिवाकरजींच्या प्रेरणेतून विक्रम संवत २०१८ (इ.स. १९६१) वैशाख वद्य ७ रोजी श्री शंखेश्वर पार्श्वनाथ आणि मुनिसुव्रत स्वामींची प्रतिष्ठापना झाली. विक्रम संवत २०१९ (इ.स. १९६२) वैशाख शुद्ध १० रोजी श्री सीमंधर प्रभू, पुंडरीकस्वामी, गौतमस्वामी, पद्मावतीदेवी, सरस्वतीदेवी आणि लक्ष्मीदेवी यांची प्रतिष्ठापना करण्यात आली. 
त्यानंतर विक्रम संवत २०२९ (इ.स. १९७३) माघ वद्य ५ रोजी श्री विघ्नहर पार्श्वप्रभू, श्री महावीरस्वामी, शाश्वत श्री ऋषभ, चंद्रानन, वारिषेण, वर्धमानप्रभू आणि श्री घंटाकर्णवीरदेव यांची प्रतिष्ठापना करण्यात आली.
याच काळामध्ये कायमस्वरूपी वर्धमानतप आयंबिल खाते आणि पाठशाळेची स्थापना विक्रम संवत २०१९ (इ.स. १९६२) मध्ये झाली. उपाश्रयाचे विस्तारीकरण, अनेक स्थायी धर्मकार्ये, अंजनशलाका महोत्सवांसह उपधानतप आणि १०८ छठ उद्यापन यांसारखी अनेक महानुष्ठाने संपन्न झाली. याच काळात त्यांच्याच प्रेरणेतून मुंबईत चेंबूरतीर्थ आणि भाईंदर ५२ जिनालय तीर्थ यांसारख्या ८० जिनालयांची निर्मिती झाली. भुलेश्वर व लालबागेतील पाच मजली भव्य जैन धर्मशाळा आणि विविध भव्य उपाश्रयांचा प्रारंभ याच प्रेरणेतून झाला. या कार्यासाठी विक्रम संवत २०२० (इ.स. १९६४) महा शुद्ध ३ रोजी समस्त मुंबईतील जैन समाजाच्या वतीने त्यांना वाळकेश्वर येथे ‘युगदिवाकर’ ही पदवी प्रदान करण्यात आली. त्यानंतरच्या काळात आचार्य श्री रामसुरीश्वरजी महाराजांच्या मार्गदर्शनाखाली पादुकांची स्थापना झाली. 
आचार्य श्री चंद्रोदयसुरीश्वरजी महाराजांच्या मार्गदर्शनाखाली श्री नागेश्वर पार्श्वप्रभू प्रतिष्ठापना करण्यात आली आणि आचार्य श्री पद्मसागरसुरीश्वरजी महाराजांच्या मार्गदर्शनाखाली श्री पद्मप्रभस्वामींसह सहा प्रभूंच्या प्रतिमांची प्रतिष्ठापना करण्यात आली.
युगदिवाकरजींचे कृपापात्र आचार्य श्री सूर्योदयसुरीश्वरजी आणि आचार्य श्री रत्नसुरीश्वरजींच्या मार्गदर्शनाखाली बाबू दोलतचंदजी अमीचंदजी जव्हेरींच्या वारसांनी श्री आदिश्वर प्रभूंची विराट कायोत्सर्ग मुद्रा, श्री पुंडरीकस्वामी आणि श्री आदिश्वर चरणपादुकांची प्रतिष्ठापना केली. यावेळी चांदीचा नवकारमंत्र-पट्ट, संगमरवरी रायाण वृक्षाची स्थापना, पूज्य युगदिवाकर गुरुदेवांच्या स्मृतीप्रित्यर्थ श्री धर्मधाम – नागेश्वर पार्श्वतीर्थाची निर्मिती व २८ भव्य पाषाण प्रतिमांच्या जिनशाळेचे कार्य पूर्ण झाले. जिनालयाच्या शताब्दीनिमित्त सुमारे ४०० साधू-साध्वींच्या उपस्थितीत संपूर्ण भारतात गाजलेला ऐतिहासिक महोत्सव साजरा झाला. त्यावेळी भारतात जीर्णोद्धार होणाऱ्या जिनालयांच्या गर्भगृहांसाठी आणि विविध उपाश्रयांसाठी मोठे दान दिले गेले.
मुंबईतील मलबार हिल या उच्चभ्रू वस्तीत वसलेले बाबू अमीचंद पनालाल आदिश्वरजी मंदिर हे जैन मंदिर स्थापत्यकलेचा एक अत्यंत महत्त्वाचा आणि ऐतिहासिक ठेवा आहे. मुख्य मार्गालगत असलेले मंदिराचे मुख्य प्रवेशद्वार हे प्रामुख्याने ‘मारू-गुर्जर’ स्थापत्य शैलीचा प्रभाव दर्शवते. ही शैली पश्चिम भारतात विशेषतः राजस्थान आणि गुजरातमध्ये मोठ्या क्रमाणावर आढळते. हे प्रवेशद्वार पांढऱ्या पाषाणात अतिशय सुबकपणे कोरलेले आहे. प्रवेशद्वाराच्या अगदी वरच्या भागात एक लहान शिखरवजा मंडपिका आहे. त्याच्या केंद्रस्थानी तीर्थंकरांची ध्यानस्थ मुद्रा कोरलेली आहे. मूर्तीशास्त्रानुसार ही आदिश्वरजी म्हणजेच भगवान ऋषभदेव यांची प्रतिमा आहे. प्रवेशद्वाराला आधार देणारे स्तंभ नक्षीदार आहेत आणि त्यांच्या वरच्या भागात घट-पल्लव आणि कीर्तिमुख आहेत. या स्तंभांच्या वरच्या बाजूला एक कमानदार तोरण आहे. हे तोरण जैन वास्तुविद्येतील ‘प्रतोलि’ किंवा प्रवेशद्वाराच्या सौंदर्याचे प्रमुख लक्षण मानले जाते. 
या प्रवेशद्वारातून मंदिराच्या प्रांगणात प्रवेश होतो. मंदिराचे प्रांगण काचेच्या छताने झाकलेले आहे. प्रांगणात घंटाकर्ण महावीरांचे स्वतंत्र मंदिर आहे. त्यांची मूर्ती उग्र स्वरूपातील आहे. त्यांच्या हातात धनुष्य आणि बाण आहेत. या मंदिरात भगवान गणेशाची मूर्ती सुद्धा आहे. ही मूर्ती हिंदू आणि जैन धर्मातील ऐतिहासिक संबंधांचे प्रतीक मानले जाते.
मंदिराच्या प्रवेशद्वाराच्या दोन्ही बाजूंना हत्तींच्या भव्य मूर्ती आहेत. या गजराजांवर स्वार आरूढ झालेले आहेत. मंदिराचे अधिष्ठान एका उंच चौथऱ्यावर बांधलेले आहे. अधिष्ठानाच्या विविध थरांवर हत्ती, घोडे आणि मानवी आकृत्यांचे कोरीव काम केलेले आहे. मंदिराच्या बाह्य भिंतींवर तीर्थंकरांच्या विविध प्रतिमा कोरलेल्या आहेत. याशिवाय येथे यक्ष, यक्षिणी, नर्तकी आणि संगीतकारांच्या प्रतिमांची मालिका कोरलेली आहे. येथील भिंतींवरील कोरीव काम हे एखाद्या वस्त्रावरील विणकामाप्रमाणे भासते, याला ‘लेस-वर्क’ असेही म्हणतात. काही पायऱ्या चढून मंदिराच्या सभामंडपात प्रवेश होतो. या प्रशस्त सभामंडपातील संगमरवरी स्तंभांवर नाजूक वेलबुट्टी आणि भौमितिक नक्षीकाम केलेले आहे. या स्तंभांच्या वरच्या भागात कीर्तीमुख आणि विविध मुद्रांमधील मूर्तींचे अंकन आहे. मंदिराच्या छतावर आणि भिंतींवरील चित्रे हे या वास्तूचे आणखी एक महत्त्वाचे वैशिष्ट्य आहे. या चित्रांमध्ये जैन पुराणातील विविध प्रसंग, तीर्थंकरांचे जीवनपट आणि जैन खगोलशास्त्रीय संकल्पनांचे दर्शन घडते. विशेषतः पूर्वापार चालत आलेले हे रंगकाम आजही टिकून आहे. येथील गर्भगृहाचे प्रवेशद्वार चांदीच्या पत्र्याने मढविलेले आहे. गर्भगृहाचे बांधकाम पूर्णपणे पांढऱ्या संगमरवरामध्ये आहे. या गर्भगृहात भगवान आदिनाथ यांची पद्मासनातील भव्य प्रतिमा विराजमान आहे. जैन मूर्तीशास्त्राप्रमाणे त्यांच्या छातीवर श्रीवत्स चिन्ह आहे आणि त्यांच्या खांद्यावर केसाщих बटा दाखवलेल्या आहेत. हे प्रभू आदिनाथांचे खास लक्षण मानले जाते. मूर्तीच्या पायाजवळ त्यांचे लांछन वृषभ म्हणजे बैल कोरलेले आहे. उपदेवतांमध्ये भगवान पार्श्वनाथांची यक्षिणी पद्मावती देवीची मूर्ती अलंकारांनी सजलेली आहे. या मंदिराच्या पहिल्या मजल्यावरून शहराचे आणि समुद्राचे विहंगम दृश्य दिसते.
या मंदिरात अनेक वार्षिक उत्सव साजरे केले जातात. पर्युषण पर्व हा जैन धर्मातील सर्वात महत्त्वाचा आठ दिवसांचा उत्सव असतो आणि या काळात कल्पसूत्राचे वाचन केले जाते. शेवटच्या दिवशी संवत्सरी साजरी करून सर्वजण एकमेकांची “मिच्छामि दुक्कडम्” असे म्हणून क्षमा मागतात. महावीर जयंतीच्या दिवशी प्रभूंची पालखी काढली जाते. अक्षयतृतीया हा दिवस भगवान ऋषभदेव यांच्याशी संबंधित असल्याने या दिवशी वर्षीतप करणाऱ्या भाविकांचे पारणे आयोजित केले जाते. दिवाळी हा सण भगवान महावीरांच्या निर्वाणाचे प्रतीक म्हणून साजरा होतो आणि या दिवशी लाडू अर्पण केले जातात. दररोज सकाळी सहा ते रात्री नऊ वाजेपर्यंत भाविकांना या मंदिरात दर्शन घेता येते.
