वासुदेव महादेव मंदिर

जामला, ता. कलोल, जि. गांधीनगर

जामला गावात असलेले वासुदेव महादेव मंदिर हे उत्तर गुजरातमधील पाच प्राचीन स्वयंभू शिव मंदिरांपैकी एक आहे. इतर शिव मंदिरांमध्ये शिवलिंगाची स्थापना केलेली असते, या मंदिरामध्ये नैसर्गिकरित्या प्रकट झालेली दगडी मूर्ती आहे, जी भगवान विष्णू किंवा रणछोडराय यांच्यासारखी दिसते. म्हणूनच हे मंदिर स्थानिक पातळीवर ‘वासुदेव महादेव’ म्हणूनही ओळखले जाते. मंदिराची वास्तुकला राजवाड्यासारखी आहे. उगवत्या सूर्याची पहिली किरणे थेट गर्भगृहातील मूर्तीवर पडतील अशा प्रकारे त्याची रचना केली आहे.

एका स्थानिक आख्यायिकेनुसार, प्राचीन काळी हा परिसर घनदाट जंगल होता. गुराखी आपली गुरे चरण्यासाठी येथे आणत असत. त्यापैकी एक गाय एका विशिष्ट ठिकाणी नियमितपणे दूध सोडत असे, पण घरी दूध देत नसे. कुतूहल म्हणून, गुराख्याने तिचे निरीक्षण केले आणि तिला दररोज एका विशिष्ट ठिकाणी दूध सोडताना पाहिले. एके दिवशी, तो त्या जागेजवळ पोहोचला असता, जमीन दुभंगली आणि एक दगडी मूर्ती प्रकट होऊ लागली. घाबरून आणि देवाला ओळखू न शकल्याने, गुराख्याने उद्गारले, “आ सु देव?” (हा कोणता देव आहे?). त्याच क्षणी, मूर्ती प्रकट होणे थांबले आणि फक्त वरचा अर्धा भाग जमिनीवर दिसला. तेव्हापासून, या देवाला वासुदेव महादेव म्हणून ओळखले जाते.

त्या ठिकाणी एक लहान मंदिर बांधले गेले. आणखी एका आख्यायिकेनुसार, मूर्तीचा खालचा अर्धा भाग जामडा येथील नीलकंठेश्वर महादेव मंदिरात (विजापूर तालुक्यात, मेहसाणा जिल्ह्यात ६० किमी दूर) आहे. असे मानले जाते की जामला येथील मूर्तीवर केलेला अभिषेक जामडा येथील शिवलिंगापर्यंत पोहोचतो आणि वासुदेव महादेव मंदिरातील घंटांचा आवाजही तिथे ऐकू येतो. मंदिराच्या उत्पत्तीची नेमकी तारीख अज्ञात असली तरी, मंदिराच्या तिसऱ्या मजल्यावर असलेल्या एका प्राचीन मूर्तीजवळच्या शिलालेखावर संवत १३५६ (अंदाजे १३०० ई.) ही तारीख कोरलेली आहे, जी लवकरच्या नूतनीकरणाची नोंद दर्शवते. मंदिराचे अलीकडे १९८५ मध्ये नूतनीकरण करण्यात आले, ज्यामुळे त्याला सध्याचे स्वरूप प्राप्त झाले.

भव्य आयताकृती प्रवेशद्वारातून आत प्रवेश केल्यावर, अनेक झाडे आणि भाविकांसाठी सिमेंटच्या बाकांसह एक प्रशस्त अंगण लागते. प्रवेशद्वाराजवळ एक उंच काचेच्या भिंतीची खोली आहे जिथे भगवान शिवाचा रथ ठेवलेला आहे. उजवीकडे मुख्य मंदिर इमारत आहे, जी गुलाबी राजस्थानी हवेलीसारखी (वाडा) दिसते आणि दगडांनी बनलेली आहे. ती चार पायऱ्यांच्या उंच चौथऱ्यावर उभी आहे आणि तिची उंची सुमारे ६० फूट आहे. यात ३२ घुमट आणि ७६ दरवाजे ही तिची वैशिष्ट्ये आहेत.

मंदिरासमोर तीन दंडगोलाकार कमानीची प्रवेशद्वारे आहेत, प्रत्येक सुमारे चार फूट उंच आहे. मध्यवर्ती प्रवेशद्वारावर मुरली मनोहर कृष्ण आणि एका ऋषींच्या खांबांवर कोरीव काम आहे. वरील छतावर दोन्ही बाजूंना सिंहांसह ध्यानस्थ तपस्वी आणि कोपऱ्यांमध्ये ढगांच्या आकाराचे नक्षीकाम दिसते. मध्यवर्ती प्रवेशद्वारातून आत प्रवेश केल्यावर, कोरीव खांब, भिंती आणि कमानींनी बनलेल्या एका लांब, अरुंद मार्गिकेतून थेट गर्भगृहाकडे जाता येते. डावीकडे निष्कलंक महादेवाचे एक लहान मंदिर आहे, ज्याच्या समोर नंदीची मूर्ती आणि सोन्याच्या रंगाचे गर्भगृहाचे दार आहे. प्रवेशद्वारावर द्वारपालांच्या मूर्ती आहेत आणि त्याच्या वर सरस्वतीची मूर्ती आहे, तिच्या दोन्ही बाजूंना दोन हत्ती आहेत.

आत, गर्भगृहात एक शिवलिंग (निष्कलंक महादेव) आहे. वासुदेव महादेवाच्या मुख्य गर्भगृहाकडे मार्गिकेतून पुढे जात असताना, अनेक प्रवेशद्वारे दिसतात. या गर्भगृहासमोर नंदीची मूर्ती आहे आणि दार कलात्मकपणे सजवलेले आहे. खांबांच्या खालच्या भागांवर द्वारपालांच्या मूर्ती आहेत आणि दाराच्या वर देवी सरस्वतीची मूर्ती आहे, तिच्या दोन्ही बाजूंना तिचे वाहन असलेले मोर आहेत.

मुख्य गर्भगृहाच्या मध्यभागी, सोन्याचा मुलामा असलेल्या खोल पोकळीत, वासुदेव महादेवाची स्वयंभू दगडी मूर्ती विराजमान आहे. मूर्ती वयानुसार काहीशी झिजलेली आहे. ती सोन्याच्या छत्राखाली आहे. मागील भिंतीवर, एका अलंकृत देव्हाऱ्यात, देवी पार्वतीची मूर्ती आहे. गर्भगृहाला उरुशृंग डिझाइनसह उंच नागर-शैलीचा शिखर आहे. मुख्य मंदिराच्या मागे काळभैरवाचे एक लहान मंदिर आहे, जिथे काली चौदस (नरक चतुर्दशी) रोजी शेकडो भाविक येतात. येथे भाविक वाईट शक्तींपासून संरक्षणासाठी मनगटावर काळे धागे बांधतात. जवळच ‘शेतलिया वीर’ चे मंदिर आहे, जिथे लोक व्यवसायाच्या समृद्धीसाठी प्रार्थना करतात.

संकुलाजवळ ‘भारत दर्शन’ नावाचा एक मोठा मंडप आहे, ज्यात भारताचा नकाशा आहे जो १२ ज्योतिर्लिंगे आणि त्यांच्या प्रतिकृती दर्शवतो. यात कैलास पर्वताची प्रतिकृती देखील आहे, ज्याच्या शिखरावर ध्यानस्थ शिवाच्या मूर्ती आहेत आणि पायथ्याशी एका गुहेत दुसरी मूर्ती आहे. वासुदेव महादेव ट्रस्टद्वारे व्यवस्थापित हे मंदिर, वर्षभर दररोज विधी आणि अनेक हिंदू उत्सव साजरे करते. महाशिवरात्रीला, शेकडो भाविक दूध आणि पाण्याने अभिषेक करण्यासाठी येतात आणि वासुदेव महादेव आणि निष्कलंक महादेवाला बेलपत्र आणि फुले अर्पण करतात. श्रावण महिन्यात, हे मंदिर विशेषतः गर्दीने भरलेले असते, प्रत्येक श्रावण सोमवारी मोठ्या प्रमाणात भाविक जमतात. जन्माष्टमीला जत्रा भरते आणि श्रावणाच्या शेवटच्या सोमवारी, अहमदाबादहून अनेक भाविक सजवलेल्या रथांसह येतात.

मंदिराच्या आवारात ट्रस्ट कार्यालय, पक्षी खाद्य क्षेत्र, भोजन कक्ष, मुलांचे खेळाचे क्षेत्र आणि १० खोल्या असलेले अतिथीगृह यांचा समावेश आहे. येथे परवडणाऱ्या दरात विवाह आणि तत्सम समारंभ आयोजित केले जाऊ शकतात. भोजन कक्षामध्ये ७० रुपयांमध्ये अमर्यादित शाकाहारी जेवण मिळते. नाश्ता आणि मिठाईसह जेवण १०० रुपयांमध्ये उपलब्ध आहे.

प्रमुख वैशिष्ट्ये:

  • कलोलपासून २३ किमी आणि गांधीनगरपासून २५ किमी अंतरावर स्थित
  • कलोल आणि गांधीनगरहून एसटी (राज्य परिवहन) बस सेवा उपलब्ध
  • खाजगी वाहने थेट मंदिरापर्यंत पोहोचू शकतात
  • जवळपास निवास आणि नाश्त्याची सोय उपलब्ध
Back To Home