प्राचीन शिवमंदिर (यमाची सासुरवाडी)

सावनेर, ता. सावनेर, जि. नागपूर

नागपूर जिल्ह्यातील सावनेर या तालुक्याच्या ठिकाणी असलेले ११ व्या शतकातील हेमाडपंती रचनेचे शिवमंदिर तालुक्याचे ग्रामदैवत म्हणून प्रसिद्ध आहे. मृत्यूची देवता यम याची सासुरवाडी म्हणूनही या ठिकाणाची ख्याती आहे. कोलार नदीच्या तीरावर स्थित असलेल्या या मंदिरात वालुकामय शिवलिंग आहे. पौराणिक संदर्भांनुसार, स्वतः श्रीकृष्णाने नारदाच्या मदतीने या ठिकाणी यमाचा विवाह येथील राजकन्येशी करून दिल्यामुळे या स्थानाला महत्त्व प्रात झाले आहे. सावनेर परिसरातील सर्वात पुरातन मंदिर, अशी या मंदिराची ओळख आहे.

जैमिनी अश्वमेघग्रंथातील उल्लेखानुसार, सावनेरचा परिसर पूर्वी सारस्वतपूर म्हणून ओळखला जात असे. महाभारताचे युद्ध जिंकल्यानंतर पांडवांनी अश्वमेध यज्ञ करून दिग्विजयासाठी शामकर्ण घोडा सोडला. उत्तर भारत पादाक्रांत करीत दक्षिणेकडील दंडकारण्यात शामकर्ण शिरला आद्रिका (सध्याचे नाव आदासा) नगरी ओलांडून तो सारस्वतपूरच्या पूर्व वेशीवर लालबागेत येऊन धडकला. त्यावेळी येथे राजा वीरवर्मा याचे राज्य होते. त्याला मुले मुलगी होती. या राजपुत्रांनी हा घोडा अडविला पांडवांना युद्धाचे आव्हान दिले. यावेळी झालेल्या घनघोर युद्धात हे पाचही राजपुत्र कामी आले.

वीरवर्मा राजाची कन्या राजकुमारी मालिनी ही शंकराची परमभक्त होती. तिने मात्र हे युद्ध नेटाने सुरू ठेवले. मालिनीने या ठिकाणी एक वाळूची शिवपिंडी तयार करून तपश्चर्येच्या बळाने कोलार नदीचा प्रवाह वळविला. मालिनीची तपश्चर्या पाहून श्रीकृष्ण तेथे आले आणि त्यांनी युद्ध थांबविले. नारदाच्या मध्यस्थीने यमराजाशी मालिनीचे लग्न लावून दिले. आजही शिवमंदिराकडे कोलार नदीचा प्रवाह वळलेला दिसतो. तेव्हापासून या ठिकाणी मालिनीने स्थापन केलेल्या वाळूच्या शिवलिंगाची पूजा केली जात असून हे ठिकाण यमराजाची सासुरवाडी म्हणून प्रसिद्ध आहे. या विवाहप्रसंगी यमराजासोबत त्याचे ८०० मंत्री होते. हे मंत्री म्हणजे आपल्याला होणारे आजार होत.

राजकुमारी मालिनी हिने स्थापित केलेल्या शिवलिंगाभोवती असणारे मंदिर हे काळाच्या ओघात नष्ट झाल्यामुळे पुढे ११ व्या शतकात हेमाद्री कारागिरांनी (हेमाडपंती) येथे दगडाचे एक शिवालय बांधले, हेच आजचे शिवमंदिर होय. या मंदिराची काही अंशी डागडुजी झाली असली तरी येथील वालुकामय शिवपिंड ही प्राचीन असल्याचे सांगितले जाते.

सावनेरच्या पाहलेपार भागात असलेले हे शिवमंदिर कोलार नदीच्या काठावर स्थित आहे. मंदिर काहीसे उंचावर असून तटभिंतीच्या कमानीतील प्रवेशद्वारातून मंदिर परिसरात जाण्यासाठी १० ते १२ पायऱ्या आहेत. मंदिर परिसरात प्रवेश केल्यानंतर तेथे अनेक लहानमोठी मंदिरे दिसतात. या संपूर्ण परिसरात फरसबंदी असून येथे असलेले अनेक वृक्ष नदीच्या तीरावर असल्यामुळे हा परिसर शांत सुंदर भासतो.

मंदिराची बांधणी साधी कमी कलाकुसरीची आहे. मुख्य मंदिर हे पश्चिमाभिमुख असून सभामंडप, अंतराळ गर्भगृह अशी त्याची रचना आहे. सभामंडपातील खांबांवर काहीशी नक्षी कोरलेली असून मध्यभागी नंदी विराजमान आहे. अंतराळातील गर्भगृहाच्या द्वारपट्टीवर वैशिष्ट्यपूर्ण नक्षीकाम केलेले दिसते. गर्भगृहाच्या द्वारपट्टीवरील ललाटबिंबावर गणेशमू्र्ती असून गाभाऱ्यात प्राचीन शिवपिंडीसमोरील देवकोष्टकामध्येही गणेशाची मूर्ती विराजमान आहे. साधारणतः शिवपिंडीसमोरील देवकोष्टकांमध्ये पार्वती मातेची मूर्ती पाहायला मिळते; परंतु येथे गणेशमूर्ती आहे. मंदिर परिसरात श्रीगणेश मारुती यांची मंदिरे आहेत.

१६ व्या शतकात औरंगजेबाच्या सैन्याने परिसरातील अनेक मंदिरांची नासधूस केली. आदासा येथील शमी विघ्नेश गणेश मंदिर सावनेर येथील सारस्वत नदी तीरावरील शिवमंदिराचीही तोडफोड केली. या मंदिरालाही त्याची झळ बसली होती. त्यामुळे या परिसरात मंदिराचे काही जुने अवशेष पाहायला मिळतात. सावनेर येथील हे प्राचीन शिवमंदिर हे पंचक्रोशीतील भाविकांचे श्रद्धास्थान असून ते जागृत स्थान असल्याची भाविकांची श्रद्धा आहे. श्रावणी सोमवारी शिवरात्रीला येथे महापूजेचे आयोजन केले जाते. या दिवशी येथे जत्रेचे स्वरूप आलेले असते

उपयुक्त माहिती:

  • नागपूरपासून ४२ किमी, तर सावनेर 
  • बस स्थानकापासून किमी अंतरावर
  • नागपूरमधील अनेक भागांतून एसटीची सुविधा
  • खासगी वाहने थेट मंदिरापर्यंत जाऊ शकतात
  • तालुक्याचे शहर असल्याने निवास न्याहरीसाठी अनेक पर्याय

प्राचीन शिव मंदिर (यम का ससुराल)

सावनेर, तह. सावनेर, जि. नागपुर

नागपुर जिले के सावनेर तहसील में स्थित 11वीं शताब्दी का हेमाडपंती शैली का शिव मंदिर इस तहसील के ग्राम देवता के रूप में प्रसिद्ध है। यह स्थान मृत्यु के देवता यम के ससुराल के रूप में भी प्रसिद्ध है। कोलार नदी के तट पर स्थित इस मंदिर में रेत से बना शिवलिंग है। पौराणिक कथाओं के अनुसार स्वयं श्रीकृष्ण ने नारद की सहायता से यहाँ की एक स्थानीय राजकुमारी से यम का विवाह करवाया था। यह मंदिर सावनेर और आसपास के क्षेत्र का सबसे प्राचीन मंदिर माना जाता है।

‘जैमिनी अश्वमेघ’ ग्रंथ के अनुसार सावनेर क्षेत्र पहले सारस्वतपुर के नाम से जाना जाता था। महाभारत युद्ध जीतने के बाद पांडवों ने अश्वमेध यज्ञ किया और दिग्विजय के लिए शमकर्ण नामक घोड़े को छोड़ा। उत्तर भारत पर विजय प्राप्त करने के बाद शमकर्ण ने दक्षिण में दंडकारण्य में प्रवेश किया। उसने अद्रिका (वर्तमान नाम आदसा) नगरी को पार किया और लालबाग स्थित सरस्वतीपुर के पूर्वी द्वार पर आक्रमण किया। उस समय यहाँ राजा वीरवर्मा राज्य करते थे। उनके पाँच पुत्र और एक पुत्री थी। इन पाँचों राजकुमारों ने अश्व को रोककर पांडवों को युद्ध के लिए ललकारा। इस भीषण युद्ध में इन पाँचों राजकुमारों की मृत्यु हो गई।

राजा वीरवर्मा की पुत्री और राजकुमारी मालिनी भगवान शिव की बहुत बड़ी भक्त थीं। उन्होंने इस युद्ध को दृढ़तापूर्वक जारी रखा। मालिनी ने इस स्थान पर रेत का एक शिवलिंग बनाया और तपस्या के बल से कोलार नदी का प्रवाह मोड़ दिया। मालिनी की तपस्या देखकर श्रीकृष्ण वहाँ आए और युद्ध रोक दिया। नारद की मध्यस्थता से मालिनी का विवाह यमराज से हुआ। आज भी कोलार नदी का प्रवाह शिव मंदिर की ओर मुड़ा हुआ दिखाई देता है। तब से इस स्थान पर मालिनी द्वारा स्थापित रेत के शिवलिंग की पूजा की जाती है। यह स्थान यमराज के ससुराल के रूप में प्रसिद्ध है। इस अवसर पर यमराज के साथ 800 मंत्री भी थे। ये मंत्री ही हमें होने वाले ‘रोग’ हैं।

राजकुमारी मालिनी द्वारा स्थापित शिवलिंग के आसपास का मंदिर समय के साथ नष्ट हो गया था। 11वीं शताब्दी में हेमाद्रि शिल्पियों (हेमाडपंती) ने यहाँ एक पत्थर का शिव मंदिर बनवाया। यही आज का शिव मंदिर है। हालाँकि इस मंदिर का आंशिक रूप से जीर्णोद्धार किया गया है, लेकिन यहाँ का रेतीला शिवलिंग अत्यंत प्राचीन है। सावनेर के पहलेपार क्षेत्र में स्थित यह शिव मंदिर कोलार नदी के तट पर स्थित है। मंदिर कुछ ऊँचा है। तटबंध के मेहराबदार प्रवेश द्वार से मंदिर क्षेत्र तक पहुँचने के लिए 10 से 12 सीढ़ियाँ हैं।

मंदिर क्षेत्र में प्रवेश करने पर कई छोटे-बड़े मंदिर दिखाई देते हैं। पूरा क्षेत्र पक्का है। यहाँ नदी के किनारे कई पेड़ हैं जो इस क्षेत्र को शांत और मनोहर बनाते हैं। मंदिर सादा और कम कलात्मक है। मुख्य मंदिर पश्चिममुखी है और इसमें एक सभामंडप, अंतराल और एक गर्भगृह है। सभामंडप के स्तंभों पर हल्की नक्काशी है और बीच में नंदी विराजमान हैं। गर्भगृह के द्वारफलक पर एक विशिष्ट नक्काशी दिखाई देती है। गर्भगृह के अग्रभाग पर गणेश की पाषाण मूर्ति है। गर्भगृह में प्राचीन शिवलिंग के सामने देवकोष्टक में भी एक गणेश पाषाण मूर्ति विराजमान है।

आमतौर पर शिवलिंग के सामने देवकोष्टक में माता पार्वती की पाषाण मूर्ति होती है, लेकिन यहाँ एक गणेश पाषाण मूर्ति है। मंदिर क्षेत्र में श्री गणेश और मारुति के मंदिर हैं। 16वीं शताब्दी में औरंगजेब की सेना ने इस क्षेत्र के कई मंदिरों को नष्ट कर दिया था। उन्होंने अदासा में शमी विघ्नेश गणेश मंदिर और सावनेर में सारस्वत नदी के तट पर स्थित शिव मंदिर को भी क्षतिग्रस्त कर दिया था। यह मंदिर भी प्रभावित हुआ था। इसलिए इस क्षेत्र में कुछ पुराने मंदिर अवशेष देखे जा सकते हैं। सावनेर स्थित यह प्राचीन शिव मंदिर पंचक्रोशी के श्रद्धालुओं के लिए श्रद्धास्थली एवं जागृत स्थान माना जाता है। यहाँ श्रावण सोमवार और शिवरात्रि पर महापूजा का आयोजन किया जाता है। इस दिन यहाँ मेला लगता है।

मुख्य विशेषताएँ

  • नागपुर से 42 किमी, जबकि सावनेर बस स्टेशन से 2 किमी।
  • नागपुर के कई हिस्सों से बस सेवा उपलब्ध है।
  • निजी वाहन सीधे मंदिर जा सकते हैं।
  • चूँकि यह एक तहसील शहर है, इसलिए यहाँ ठहरने और जलपान के कई विकल्प उपलब्ध हैं।
Back To Home