अक्षरधाम मंदिर

गांधीनगर, ता. / जि. गांधीनगर

स्वामीनारायण परंपरेचे संस्थापक भगवान स्वामीनारायण यांच्या शिकवणीला समर्पित असलेले, गांधीनगर येथील अक्षरधाम मंदिर हे भारतातील सर्वात प्रसिद्ध मंदिरांपैकी एक आहे. हे भारतातील पहिले स्वामीनारायण मंदिर आहे, जे बीएपीएस (बोचासनवासी अक्षर पुरुषोत्तम स्वामीनारायण संस्था) द्वारे बांधले गेले आहे. २३ एकर जमिनीवर वैदिक स्थापत्यशास्त्राच्या तत्त्वांनुसार बांधलेले हे मंदिर शांतता, अध्यात्म आणि भक्तीचे प्रतीक म्हणून उभे आहे. २००२ मध्ये, हे मंदिर दहशतवादी हल्ल्याचे लक्ष्य बनले होते. या घटनेनंतर, तत्कालीन आध्यात्मिक नेते प्रमुख स्वामी महाराजांनी शांततेचे आवाहन केले आणि स्वामीनारायणांच्या शिकवणींप्रती संस्थेची अटूट बांधिलकी पुन्हा एकदा अधोरेखित केली.

स्वामीनारायण ही भारतातील एक प्रमुख आध्यात्मिक परंपरा आहे, ज्याची स्थापना स्वामी सहजानंद यांनी केली. त्यांचा जन्म १७८१ मध्ये अयोध्येजवळील छपैया येथे झाला होता. त्यांचे मूळ नाव घनश्याम पांडे होते. त्यांनी हिमालयात कठोर तपश्चर्या केली आणि नीलकांत वर्णी म्हणून ओळखले जाऊ लागले. यामुळेच या मंदिराला नीलकांत धाम असेही संबोधले जाते. १८०० मध्ये ते सौराष्ट्रामध्ये आले, जिथे त्यांना रामानंदी संप्रदायाचे गुरु रामानंद यांच्याकडून दीक्षा मिळाली, ज्यांनी त्यांना सहजानंद हे नाव दिले. त्यांनी दूरवर प्रवास करून स्वामीनारायण मंत्राचा प्रसार केला आणि त्यांना देवाचा अवतार म्हणून पूजले जाते. १ जून १८३० रोजी त्यांनी निर्वाण प्राप्त केले.

त्यापूर्वी, त्यांनी नेतृत्वाची दोन प्रमुख केंद्रे (गादी) स्थापन केली – अहमदाबादमध्ये नर नारायण देव गादी आणि वटतालमध्ये लक्ष्मी नारायण देव गादी. त्यांनी आपल्या पुतण्यांना आचार्य म्हणून नियुक्त केले आणि नेतृत्वाची परंपरा वंशपरंपरेने पुढे चालू राहील असा आदेश दिला. नंतर, १९०५ मध्ये, शास्त्रीजी महाराजांनी (शास्त्री यज्ञपुरुषदास) बोचासन येथे एक स्वतंत्र संस्था स्थापन केली, जी बीएपीएस (BAPS) म्हणून ओळखली जाऊ लागली. बीएपीएसचा असा विश्वास आहे की भगवान स्वामीनारायण हे गुणातीत गुरूंच्या परंपरेद्वारे पृथ्वीवर आजही अस्तित्वात आहेत.

प्रमुख स्वामी महाराजांच्या नेतृत्वाखाली, १९७१ पासून बीएपीएसचा जागतिक स्तरावर विस्तार झाला. आज, या संस्थेची जगभरात २ भव्य अक्षरधाम मंदिरे (दिल्लीतील एक मंदिर, जे जगातील सर्वात मोठ्या मंदिरांपैकी एक आहे), १५० शिखरबद्ध मंदिरे आणि १७०० हून अधिक इतर मंदिरे आहेत. गांधीनगर येथील अक्षरधाम मंदिर हे पहिले बीएपीएस स्वामीनारायण मंदिर होते आणि ते प्रमुख स्वामी महाराजांच्या मार्गदर्शनाखाली बांधले गेले. २३ एकर परिसरात पसरलेले, सहा हजार टन गुलाबी वाळूचा दगड वापरून बांधलेल्या या मंदिराला पूर्ण होण्यासाठी १३ वर्षे लागली. या मंदिराचा शिलान्यास समारंभ १४ डिसेंबर १९७९ रोजी पार पडला. प्रसिद्ध वास्तुविशारद चंद्रकांत सोमपुरा यांच्या मार्गदर्शनाखाली, ६०० हून अधिक कारागीर आणि जगभरातील ४,००० हून अधिक स्वयंसेवकांनी हे कार्य केले, ज्यांनी एकत्रितपणे ८,००,००० पेक्षा जास्त मनुष्य-तास योगदान दिले. हे मंदिर २ नोव्हेंबर १९९२ रोजी पूर्ण झाले. वैदिक स्थापत्यशास्त्रानुसार आणि प्राचीन भारतीय मंदिरांपासून प्रेरणा घेऊन डिझाइन केलेल्या या मंदिराच्या बांधकामात स्टीलचा एकही तुकडा वापरला गेला नाही.

मंदिरात प्रवेश करताच, सर्वप्रथम भगवान स्वामीनारायण यांच्या पवित्र पाऊलखुणा (पादुका) दिसतात. विशाल अंगणाच्या मध्यभागी मंदिराची भव्य रचना उभी आहे. मंदिराकडे जाणाऱ्या मार्गाच्या दोन्ही बाजूंना सुंदर बाग आहेत. या मार्गावर आकर्षक कारंजे देखील आहेत. येथून काही पायऱ्या चढून मंदिराच्या भव्य प्रवेशद्वारापर्यंत पोहोचता येते. मंदिराच्या चारही बाजूंना उंच मिनार आणि घुमट आहेत. मंदिराची उंची १०८ फूट, लांबी २४० फूट आणि रुंदी १३ फूट आहे. यात ९७ नक्षीदार खांब, १७ सुशोभित घुमट, २२० दगडी तुळया आणि २५६ मूर्ती आहेत. भिंती आणि प्रत्येक खांब नाजूकपणे कोरलेले आहेत. खांबांवर देवता, प्राणी, पक्षी आणि पौराणिक दृश्यांची शिल्पे कोरलेली आहेत.

या मंदिराच्या गर्भगृहाला ‘हरिमंडप’ असे म्हणतात. येथे भगवान स्वामीनारायण यांची ७ फूट उंच, १.२ टन वजनाची सोन्याचा मुलामा असलेली मूर्ती आसनस्थ मुद्रेत आहे, ज्यांचा उजवा हात आशीर्वाद देण्याच्या (‘अभय मुद्रा’) स्थितीत वर उचललेला आहे. या मूर्तीच्या डावीकडे त्यांचे शिष्य स्वामी गुणातीतानंद यांची उभी मूर्ती आहे आणि उजवीकडे स्वामी गोपाळानंद यांची मूर्ती आहे. याव्यतिरिक्त, मंदिरात स्वामीनारायण परंपरेतील प्रमुख व्यक्तींच्या मूर्ती आहेत, ज्यात भगतजी महाराज, शास्त्रीजी महाराज, योगीजी महाराज, महंत स्वामी महाराज आणि प्रमुख स्वामी महाराज यांचा समावेश आहे. त्यांच्यासोबत राधा-कृष्ण, लक्ष्मी-नारायण, राम-सीता आणि शिव-पार्वती यांच्या मूर्ती देखील आहेत.

मंदिराच्या तळमजल्यावर प्रसाद मंडपम आहे, जिथे भगवान स्वामीनारायण यांची त्यांच्या दिव्य प्रकट रूपात पूजा केली जाते. त्यांनी वापरलेल्या अनेक वस्तू देखील येथे जतन केलेल्या आहेत. मंदिराच्या वरच्या मजल्यावर, दर्शन गॅलरीमध्ये, भाविक भगवान स्वामीनारायण यांच्या जीवन आणि शिकवणींचे चित्रण पाहू शकतात. मंदिराच्या परिसरात असलेल्या अभिषेक मंडपात, भाविक नीलकांत वर्णींच्या मूर्तीचा अभिषेक (पवित्र स्नान) करू शकतात. हा विधी भाविकाच्या मनगटावर पवित्र धागा बांधून सुरू होतो. यानंतर संस्कृत श्लोकांचे पठण केले जाते, ज्या दरम्यान भाविक एका लहान भांड्याने नीलकांत वर्णींच्या मूर्तीवर पाणी अर्पण करतात. श्लोकांचे पठण करताना, भाविक आपल्या कुटुंबाच्या कल्याणासाठी प्रार्थना करतात.

संकुलात पाच प्रदर्शन हॉल आहेत. यापैकी एका हॉलमध्ये, आयमॅक्स थिएटरमध्ये भगवान स्वामीनारायण यांच्या प्रवासावर आधारित माहितीपट दाखवला जातो. भाविक आणि पर्यटकांसाठी एक प्रमुख आकर्षण म्हणजे सूर्यास्तानंतर मंदिर परिसरात आयोजित केलेला ‘सत्-चित्-आनंद वॉटर शो’. हा शो कठोपनिषदात नमूद केलेली नचिकेताची कथा ॲनिमेशन, लेझर आणि कलाकारांच्या थेट सादरीकरणाचा वापर करून सादर करतो.

मंदिराच्या परिसरात मुलांसाठी विविध खेळ उपलब्ध आहेत. याव्यतिरिक्त, येथे अनेक उपहारगृहे (रेस्टॉरंट्स) आहेत जिथे भाविक पुरी-भाजी, स्वामीनारायण खिचडी आणि इतर अनेक स्वादिष्ट पदार्थांचा आस्वाद घेऊ शकतात. मंदिराच्या आवारात, सामाजिक सलोख्यासाठी उपयोजित संशोधन केंद्र (AARSH – Akshardham Center for Applied Research in Social Harmony) आहे, ज्यात संस्कृत, हिंदी, गुजराती, तमिळ आणि इतर भाषांमधील ७,००० हून अधिक पुस्तके तसेच अनेक प्राचीन हस्तलिखिते असलेली एक प्रशस्त ग्रंथालय आहे. या केंद्रात अभ्यास केंद्र, अभिलेखागार (आर्काइव्ह) आणि संशोधन सुविधा देखील आहेत. या केंद्रात विविध सामाजिक विषयांवर अभ्यास केला जातो. मंदिराच्या आवारातील आध्यात्मिक केंद्रामध्ये नियमितपणे कार्यशाळा, योग वर्ग आणि ध्यान शिबिरे आयोजित केली जातात.

मंदिराच्या चारही बाजूंनी १५ एकर जागेत पसरलेले एक उद्यान आहे, ज्याला सहजानंद वन असे म्हणतात. यात ५७,००० हून अधिक झाडे, फुलांची रोपे आणि कारंजे आहेत. सुंदर शिल्पांमध्ये भगवान स्वामीनारायण त्यांच्या प्रिय घोडा मानकीवर स्वार झालेले, शेषनागावर विराजमान लक्ष्मीनारायण, सूर्य रथ आणि समुद्रमंथनाचे (समुद्राचे मंथन) चित्रण यांचा समावेश आहे. सहजानंद वन परिसरात एक शाकाहारी भोजनालय देखील आहे.

सोमवार वगळता, इतर दिवशी मंदिर सकाळी १० ते संध्याकाळी ७ वाजेपर्यंत दर्शनासाठी खुले असते. नवरात्री उत्सव आणि इतर हिंदू सणांच्या वेळी येथे विशेष पूजा आणि धार्मिक कार्यक्रम आयोजित केले जातात. या कार्यक्रमांमध्ये हजारो भाविक सहभागी होतात. दिवाळीच्या वेळी, येथे दिव्यांचा भव्य उत्सव साजरा केला जातो. संपूर्ण मंदिर परिसर दहा हजारांहून अधिक पणत्यांच्या (मातीच्या दिव्यांच्या) प्रकाशाने उजळून निघतो.

देशातील प्रमुख धार्मिक पर्यटन स्थळांपैकी एक असलेल्या या मंदिरावर २४ सप्टेंबर २००२ रोजी सायंकाळी सुमारे ४:४५ वाजता दोन दहशतवाद्यांनी हल्ला केला. दोन पोलीस अधिकारी आणि दोन कमांडो यांच्यासह तीस जणांना आपला जीव गमवावा लागला, तर २३ पोलीस अधिकाऱ्यांसह किमान ८० लोक जखमी झाले. विशेष म्हणजे, या हल्ल्यानंतर, प्रमुख स्वामी महाराजांनी तात्काळ जनतेला शांततेचे आवाहन केले. BAPS संस्थेने मृत आणि जखमींच्या कुटुंबियांना भरीव आर्थिक मदत दिली. या हल्ल्यानंतर मंदिराची सुरक्षा लक्षणीयरीत्या वाढवण्यात आली. मंदिरात मोबाईल फोन, कॅमेरा आणि इतर इलेक्ट्रॉनिक उपकरणे घेऊन जाण्यास परवानगी नाही. ही उपकरणे मंदिराच्या प्रवेशद्वाराजवळील क्लोकरूममध्ये (वस्त्रगृह/सामान ठेवण्याची जागा) ठेवावी लागतात.

प्रमुख वैशिष्ट्ये:

  • गांधीनगर रेल्वे स्थानकापासून ७ किमी अंतरावर
  • गुजरातच्या अनेक शहरांमधून एसटी बसेस आणि रेल्वे उपलब्ध
  • खाजगी वाहने मंदिराच्या पार्किंगपर्यंत पोहोचू शकतात
  • जवळपास निवास आणि भोजन सुविधा उपलब्ध
  • संपर्क: मंदिर कार्यालय: 9998999700, 9998999800
  • वेबसाइट: https://akshardham.com/gujarat/
Back To Home