वैभववाडी तालुक्यातील खांबाळे येथील आदिष्टी देवी हे ग्रामदैवत आहे. ती आदिशक्तीचे रूप मानले जाते. स्थानिक दैवतकथेनुसार खांबाळेची आदिष्टी ही वैभववाडी येथील आदिष्टी देवी, तसेच आचिर्णे येथील रासाई देवी यांची सख्खी बहीण आहे. येथील लोकांची अशी श्रद्धा आहे की ही देवी माहेरवाशिणींच्या (या गावातील लग्न होऊन सासरी गेलेल्या स्त्रिया) हाकेला धावून येणारी आणि नवसाला पावणारी आहे. खांबाळे येथे आदिष्टीचे प्राचीन मंदिर होते. २००४ मध्ये त्याचे नूतनीकरण करून भव्य मंदिर बांधण्यात आले.
पश्चिम दिशेस असलेला सालवा डोंगर आणि पूर्वेस असलेली सह्याद्रीची रांग यांमध्ये, वैभववाडी-फोंडा या रस्त्यावर खांबाळे गाव वसलेले आहे. गावात मुख्य रस्त्याला लागूनच देवीचे मंदिर आहे. मंदिरास मोठे प्रांगण असून प्रवेशद्वारी सिमेंट-काँक्रिटची मोठी कमानदार रंगीत वेस आहे. तेथून आत गेल्यावर समोर एका मोठ्या चौथऱ्यावर उभारलेली दीपमाळ दिसते. या दीपमाळेच्या चौथऱ्यास लागूनच तुळशी वृंदावन आहे. तेथून काही अंतर पुढे जाताच या प्रांगणाच्या मधोमध उभे असलेले मंदिर आहे. पोर्चप्रमाणे पुढे आलेला मुखमंडप, सभामंडप आणि गर्भगृह असे मंदिराचे स्वरूप आहे. मुखमंडपास चार नक्षीदार खांब आहेत. त्यावर तसेच सभामंडपावर पॅगोडाची आठवण करून देईल, अशी एकावर एक दोन छत आहेत. मुखमंडपातून दोन पायऱ्या चढून सभामंडपात प्रवेश होतो. या पायऱ्यांच्या बाजूला सभामंडपाच्या बाहेरच्या बाजूने भाविकांना विश्रांतीसाठी दगडी बाक बनवलेले आहेत.
सभामंडप आयताकृती व खुल्या प्रकारचा आहे. दोन्ही बाजूंनी महिरपी कमानीने जोडलेले चार नक्षीदार खांब, त्यांमध्ये कक्षासने, खाली संगमरवरी फरशी असे या सभागृहाचे स्वरूप आहे. त्यातच पुढे प्रदक्षिणा मार्ग सोडून गर्भगृह आहे. दोन पायऱ्या चढून प्रथम अंतराळात प्रवेश होतो. या ठिकाणी एका बाजूस देवतांच्या पाच काठ्या मांडून ठेवलेल्या आहेत. गर्भगृहास लाकडी चौकटीचे प्रवेशद्वार आहे. त्याच्या बाजूस भिंतीमध्ये दोन्ही बाजूंना छोट्या देवळ्या आहेत. त्यात एका बाजूस देवीची मूर्ती तर दुसऱ्या बाजूस गणपतीची मूर्ती आहे. गाभाऱ्यात वैशिष्ट्यपूर्ण वज्रपीठावर मधोमध आदिष्टी देवीचा छोटा दंडगोलाकार पाषाण व बाजूस इतर देवतांच्याही काही लहान-मोठ्या शीळा ठेवलेल्या आहेत. या मंदिराच्या बाहेर गर्भगृहाच्या शेजारीच उजव्या बाजूस छोटे इटलाई (विठ्ठलाई) मंदिर, तर दुसऱ्या बाजूस मिराशीचे मंदिर आहे. इटलाई देवीच्या मंदिरात वज्रपीठावर इटलाईची दगडी मूर्ती आहे, तर मिराशी देवीच्या मंदिरात दोन वीरगळ मांडलेले आहेत. मंदिराच्या आवारात एका मोठ्या प्राचीन वृक्षाखाली सहा सतीशिला आणि वीरगळ मांडलेले आहेत.
आदिष्टी देवीच्या मंदिरात नवरात्रोत्सव, शिमगोत्सव, त्रिपुरारी पौर्णिमा, अक्षय्य तृतीया, अखंड हरिनाम सप्ताह असे उत्सव साजरे केले जातात. नवरात्रोत्सवात विजयादशमीस देवीची ओटी भरण्यासाठी माहेरवाशिणींची मोठी गर्दी होते. आदिष्टी देवी मंदिरासोबत या गावात खंडोबा, शंकर, खांबदेव, श्रीदत्त, हनुमान व भैरव भवानी अशी मंदिरे आहेत. खांबाळे गावापासून तीन किमी अंतरावर मोठा धबधबा आहे. पावसाळ्यात तेथे मोठ्या संख्येने पर्यटक येतात.
उपयुक्त माहिती
वैभववाडीपासून ५ किमी, तर खारेपाटणपासून २५ किमी अंतरावर
वैभववाडी व राजापूर येथून एसटीची सुविधा
खासगी वाहने मंदिरापर्यंत येऊ शकतात
परिसरात निवास व न्याहरीची सुविधा नाही
Adishti Devi Temple
Khambale, Taluka Vaibhavwadi, District Sindhudurg
Adishti Devi of Khambale in Vaibhavwadi Taluka is the revered village deity. She is worshipped as a form of Adi Shakti. According to local lore, Adishti of Khambale is the biological sister of Adishti Devi of Vaibhavwadi, and also of Rasai Devi of Achirne. The local populace holds a deep faith that this Goddess rushes to the call of the ‘Maherwashinis’ (women from this village who are married and have moved to their in-laws’ homes) and graciously fulfills their vows. There was an ancient temple of Adishti in Khambale. In 2004, it was renovated, and a grand temple was constructed.
Nestled between the Salwa mountain to the west and the Sahyadri range to the east, Khambale village is situated on the Vaibhavwadi-Fonda road. The Devi’s temple is located right next to the main road in the village. The temple has a large courtyard, and at its entrance stands a grand, arched, colorful gate made of cement-concrete. Upon entering, one beholds a ‘Deepmala’ (lamp tower) erected on a large platform directly ahead. Adjacent to this Deepmala’s platform is a Tulsi Vrindavan (sacred basil garden). A short distance further, the main temple stands majestically in the center of the courtyard. The temple’s structure comprises a Mukhamandapa (front porch) extending outwards, a Sabhamandapa (assembly hall), and the Garbhagriha (sanctum sanctorum). The Mukhamandapa is supported by four intricately carved pillars. Above it, and also above the Sabhamandapa, are two roofs stacked one upon the other, reminiscent of a pagoda. One enters the Sabhamandapa by ascending two steps from the Mukhamandapa. Stone benches have been built on the outer side of the Sabhamandapa, beside these steps, for devotees to rest.
The Sabhamandapa is rectangular and open-plan. It features four intricately carved pillars connected by arched alcoves on both sides, with seating arrangements (Kakasane) between them, and a marble floor below, defining the character of this hall. Further within, beyond the circumambulation path (Pradakshina Marg), lies the Garbhagriha. Ascending two steps, one first enters the Antarala (vestibule). Here, on one side, five sacred staffs (Kathya) of deities are arranged. The Garbhagriha has a wooden-framed entrance. On either side of it, small niches (Devalya) are built into the walls. In one niche is an idol of the Goddess, and in the other, an idol of Ganapati. Within the sanctum, on a distinctive Vajra Peetha (diamond pedestal), rests a small cylindrical stone representing Adishti Devi at the center, and on its sides are placed several small and large stone slabs (Shila) of other deities. Outside this temple, adjacent to the Garbhagriha on the right side, is a small Itlai (Vitthalai) temple, while on the other side is the Mirashi temple. In the Itlai Devi temple, a stone idol of Itlai rests on a Vajra Peetha, while in the Mirashi Devi temple, two ‘Veergal’ (hero stones) are arranged. Within the temple premises, beneath a large ancient tree, six ‘Sati Shila’ (sati stones) and Veergal are arranged.
In the Adishti Devi Temple, festivals such as Navratrotsav, Shimogotsav, Tripurari Pournima, Akshaya Tritiya, and Akhand Harinam Saptah are celebrated with great devotion. During Navratrotsav, on Vijayadashami, a large crowd of ‘Maherwashinis’ gathers to offer ‘Oti’ (a traditional offering) to the Goddess. Along with the Adishti Devi Temple, this village also hosts temples dedicated to Khandoba, Shankar, Khambdev, Shri Datta, Hanuman, and Bhairav Bhavani. A large waterfall is located three kilometers from Khambale village. During the monsoon season, a large number of tourists visit there.
Useful Information
5 km from Vaibhavwadi, and 25 km from Kharepatan
ST (State Transport) bus facility available from Vaibhavwadi and Rajapur
Private vehicles can reach up to the temple
No accommodation or breakfast facilities available in the vicinity
आदिष्टी देवी मंदिर
खांबाळे, तहसील वैभववाडी, जिला सिंधुदुर्ग
वैभववाडी तालुका के खांबाळे स्थित आदिष्टी देवी ग्रामदेवता हैं। उन्हें आदिशक्ति का स्वरूप माना जाता है। स्थानीय लोककथा के अनुसार, खांबाळे की आदिष्टी, वैभववाडी की आदिष्टी देवी तथा आचिर्णे की रासाई देवी की सगी बहन हैं। यहाँ के लोगों की ऐसी श्रद्धा है कि यह देवी मायके से ससुराल गई स्त्रियों (माहेरवाशिणी) की पुकारने पर दौड़ी आने वाली और मनोकामना पूर्ण करने वाली हैं। खांबाळे में आदिष्टी का प्राचीन मंदिर था। २००४ में उसका जीर्णोद्धार कर भव्य मंदिर निर्मित किया गया।
पश्चिम दिशा में स्थित सालवा पर्वत और पूर्व में स्थित सह्याद्रि की पर्वत श्रृंखला के मध्य, वैभववाडी-फोंडा मार्ग पर खांबाळे गाँव बसा हुआ है। गाँव में मुख्य मार्ग से सटा हुआ ही देवी का मंदिर है। मंदिर में एक विशाल प्रांगण है और प्रवेश द्वार पर सीमेंट-कंक्रीट का एक बड़ा धनुषाकार रंगीन तोरण है। वहाँ से भीतर जाने पर सामने एक बड़े चबूतरे पर स्थापित दीपमाला दिखाई देती है। इस दीपमाला के चबूतरे से सटा हुआ तुलसी वृंदावन है। वहाँ से कुछ दूरी पर आगे बढ़ने पर इस प्रांगण के मध्य में मंदिर स्थित है। पोर्च की तरह आगे निकला हुआ मुखमंडप, सभामंडप और गर्भगृह – ऐसा मंदिर का स्वरूप है। मुखमंडप में चार नक्काशीदार स्तंभ हैं। उन पर तथा सभामंडप पर पैगोडा की याद दिलाने वाली, एक के ऊपर एक दो छतें हैं। मुखमंडप से दो सीढ़ियाँ चढ़कर सभामंडप में प्रवेश होता है। इन सीढ़ियों के पास सभामंडप के बाहर की ओर भक्तों के विश्राम के लिए पत्थर की बेंचें बनाई गई हैं।
सभामंडप आयताकार और खुले प्रकार का है। दोनों ओर मेहराबी मेहराबों से जुड़े हुए चार नक्काशीदार स्तंभ, उनके मध्य कक्षासन (बैठने के लिए), नीचे संगमरमरी फर्श – ऐसा इस सभागृह का स्वरूप है। उसमें ही आगे प्रदक्षिणा मार्ग छोड़कर गर्भगृह है। दो सीढ़ियाँ चढ़कर सर्वप्रथम अंतराळ में प्रवेश होता है। इस स्थान पर एक ओर देवताओं की पाँच लाठियाँ स्थापित की गई हैं। गर्भगृह में लकड़ी के चौखट वाला प्रवेश द्वार है। उसके पास दीवार में दोनों ओर छोटी देवकुलिकाएँ हैं। उनमें एक ओर देवी की मूर्ति तो दूसरी ओर गणपति की मूर्ति है। गर्भगृह में विशिष्ट वज्रपीठ पर मध्य में आदिष्टी देवी का छोटा बेलनाकार पाषाण तथा पास में अन्य देवताओं की भी कुछ छोटी-बड़ी शिलाएँ स्थापित हैं। इस मंदिर के बाहर गर्भगृह के ठीक बगल में दाईं ओर छोटा इटलाई (विठ्ठलाई) मंदिर, तो दूसरी ओर मिराशी का मंदिर है। इटलाई देवी के मंदिर में वज्रपीठ पर इटलाई की पाषाण मूर्ति है, जबकि मिराशी देवी के मंदिर में दो वीरगल्ल स्थापित हैं। मंदिर के परिसर में एक बड़े प्राचीन वृक्ष के नीचे छह सतीशिलाएँ और वीरगल्ल स्थापित हैं।
आदिष्टी देवी के मंदिर में नवरात्रोत्सव, शिमगोत्सव, त्रिपुरारी पूर्णिमा, अक्षय्य तृतीया, अखंड हरिनाम सप्ताह जैसे उत्सव मनाए जाते हैं। नवरात्रोत्सव में विजयादशमी को देवी की गोद भरने के लिए (ओटी भरना) मायके से ससुराल गई स्त्रियों (माहेरवाशिणी) की भारी भीड़ उमड़ती है। आदिष्टी देवी मंदिर के साथ इस गाँव में खंडोबा, शंकर, खांबदेव, श्रीदत्त, हनुमान और भैरव भवानी जैसे मंदिर हैं। खांबाळे गाँव से तीन किमी की दूरी पर एक बड़ा झरना है। वर्षा ऋतु में वहाँ बड़ी संख्या में पर्यटक आते हैं।
उपयोगी जानकारी
वैभववाडी से ५ किमी, तथा खारेपाटण से २५ किमी की दूरी पर
वैभववाडी और राजापूर से एसटी (राज्य परिवहन) की सुविधा
निजी वाहन मंदिर तक आ सकते हैं
परिसर में निवास एवं नाश्ते की सुविधा उपलब्ध नहीं है