पुणे-बंगळूर रस्त्याने मुंबईच्या दिशेने जाताना नसरापूर सोडले की धांगवडी गाव लागते. येथे महामार्गाला लागूनच अडबलसिद्धनाथाचे प्राचीन मंदिर आहे. असे सांगितले जाते की पांडव अज्ञातवासात असताना त्यांचे येथील राजाचे गोधन सोडविण्यासाठी कौरवांबरोबर एक युद्ध झाले होते. त्या युद्धभूमीवर हे मंदिर असल्याचे मानले जाते.
महामार्गाच्या अगदी जवळ असले तरी या मंदिराचा परिसर शांत निवांत असा आहे. मंदिरात प्रवेश करण्यासाठी दक्षिण व पश्चिमेकडे कमानी आहेत. पश्चिम कमानीवर एक प्रचंड मोठे पिंपळाचे झाड आहे. अनेक वर्षांपासून विस्तारलेल्या पिंपळाचा भार सावरत ही कमान अद्यापही भक्कमपणे उभी आहे.
दक्षिणेच्या कमानीतून मंदिर आवारात प्रवेश केल्यावर समोरच नंदी आहे. त्याला लागूनच छोटीशी दगडी दीपमाळ आहे. दक्षिणेच्या या कमानीवर साधनेला बसलेल्या तपस्व्याची आणि त्याच्या सोबत एका घोड्याची मूर्ती दिसते. तशीच मूर्ती आतही दिसते. मात्र हे पुतळे अलीकडच्या काळात बसवल्याचे सांगितले जाते. मंदिर परिसरात झाडांची गर्दी आहे. त्यामुळे उन्हाळ्यातही इथे सावली आणि गारवा असतो. या मंदिर परिसरात दत्ताचे व शनिदेवाचे मंदिर आहे.
मंदिराच्या आवारात अलीकडच्या काळात सुधारणा करून भाविकांसाठी फरशी बसवलेली आहे. समोरच एक छोटा दरवाजा आहे. एखाद्या गुंफेसारखा दगडात कोरलेला आतील सभामंडप चार खांबांवर आपला तोल सावरून आहे. युद्धभूमीवर उभारण्यात आले असल्यामुळे की काय हे मंदिर साधेसुधे आहे. फार कलाकुसर इथे दिसत नाही. मंदिराचा सभामंडप दगडात कोरल्यासारखा दिसत असला तरी गाभारा मात्र बांधीव आहे. दगडी बांधकामातून उभारलेला घुमटाच्या मध्यभागी फुलाची नक्षी आहे. गाभाऱ्याच्या प्रवेशद्वारावर त्रिशूळ कोरलेला आहे. गाभाऱ्यात दोन मूर्ती दिसतात. त्यातील एक पुरुष रुपातील तर एक स्त्री रुपातील आहे. या मूर्ती कृष्ण आणि वनवासात स्त्रीरुपात असलेल्या अर्जुनाच्या असल्याचे सांगितले जाते.
मंदिराबाबतची आख्यायिका अशी, की जेव्हा पांडव अज्ञातवासात होते तेव्हा कौरवाच्या सैन्याने वाईच्या राजाच्या गाई पळवल्या. त्यांना स्त्रीरुपातील अर्जुन आणि श्रीकृष्णांनी अडवले. कौरवांशी युद्ध करत सर्व गायींची सुटका केली होती. त्याची आठवण म्हणून बांधण्यात आलेल्या या मंदिराला अडबलनाथ असे म्हटले जाते. काहींच्या मते मात्र अडबलनाथ हे भैरवनाथांचेच रुप असून ते इथे त्यांच्या पत्नीसोबत विराजमान आहेत.
चैत्र महिन्याच्या पौर्णिमेला येथे अडबलनाथांची मोठी यात्रा भरते. या यात्रेत बगाडही असते. त्यासाठी या परिसरातील ग्रामस्थ, तसेच नोकरीनिमित्त दूरदूर स्थायिक झालेले नागरिक आवर्जून येतात. मंदिरात दर रविवारी आणि दर पौर्णिमेला महाप्रसाद असतो. प्रत्येक वेळी महाप्रसाद म्हणून वेगवेगळे पदार्थ दिले जातात. सकाळी अकरा वाजता सुरू झालेला महाप्रसाद शेवटचा भाविक येईपर्यंत सुरू असतो.
उपयुक्त माहिती:
पुण्यापासून ४० किमी, नसरापूरपासून ९ किमी अंतरावर
पुणे सातारा मार्गावरून जाणाऱ्या एसटी बस नसरापूरला थांबतात
पुण्यातील अनेक भागांतून पीएमपीएमएल बसेस येथे येतात
खासगी वाहने मंदिरापर्यंत येऊ शकतात
परिसरात निवास व न्याहरीसाठी अनेक पर्याय
अडबलसिद्धनाथ Mandir
Dhangawadi, Taluka Bhor, District Pune
When travelling from the Pune-Bengaluru highway towards Mumbai, after crossing Nasrapur, one reaches Dhangawadi village. Right next to the highway, stands the ancient temple of Adabalsiddhanath. It is believed that when the Pandavas were in Agyatvas (exile in disguise), a battle took place here with the Kauravas to rescue the cattle wealth of the local king. This temple is believed to be situated on that very battlefield.
Although located very close to the highway, the temple premises exude a serene and tranquil atmosphere. There are archways (kamans) to enter the temple from the South and West. On the western archway stands a colossal Peepal tree. Bearing the weight of this ancient Peepal tree, which has spread over many years, this archway still stands strong and firm.
Upon entering the temple courtyard through the southern archway, one is greeted by Nandi. Adjacent to Nandi is a small stone Deepmaal (lamp tower). On this southern archway, one can see an idol of an ascetic (tapasvi) seated in meditation, accompanied by a horse. A similar idol is also visible inside. However, it is said that these statues were installed in recent times. The temple premises are densely covered with trees, providing shade and coolness even during summer. Within these temple premises, there are also temples dedicated to Lord Datta and Shani Dev.
In recent times, improvements have been made in the temple courtyard, with paving laid for the convenience of devotees. Straight ahead, there is a small doorway. The inner Sabhamandap (assembly hall), carved out of stone like a cave, is supported by four pillars. Perhaps because it was built on a battlefield, this temple is simple and unadorned. Much intricate artistry is not visible here. Although the temple’s Sabhamandap appears to be carved out of stone, the Garbhagriha (sanctum sanctorum) is a constructed structure. At the center of the dome, built with stone masonry, there is a floral design. A Trishul (trident) is carved on the entrance of the Garbhagriha. Two idols are visible inside the Garbhagriha. One is in a male form, and the other in a female form. These idols are believed to be of Lord Krishna and Arjuna, who was in female form during his exile (Agyatvas).
The legend associated with the temple states that when the Pandavas were in Agyatvas, the Kaurava army abducted the cows of the King of Wai. Arjuna, in female form, and Lord Krishna intercepted them. They fought with the Kauravas and rescued all the cows. This temple, built in remembrance of that event, is known as Adabalnath. However, according to some, Adabalnath is a form of Lord Bhairavnath, who is enshrined here with His consort.
A grand Yatra (fair/pilgrimage) of Adabalnath is held here on the Purnima (full moon day) of the Chaitra month. This Yatra also features the Bagad ritual. For this, villagers from the surrounding areas, as well as citizens settled far away for work, make it a point to attend. Mahaprasad is served at the temple every Sunday and on every Purnima. Different varieties of Mahaprasad are offered each time. The Mahaprasad, which begins at eleven o’clock in the morning, continues until the last devotee arrives.
Useful Information:
40 km from Pune, 9 km from Nasrapur
ST Buses (State Transport Buses) travelling on the Pune-Satara route stop at Nasrapur
PMPML Buses from various parts of Pune also come here
Private vehicles can reach the temple
Many options for accommodation and breakfast are available in the vicinity.
अडबलसिद्धनाथ मंदिर
धांगवडी, तहसील भोर, जिला पुणे
पुणे-बेंगलुरु मार्ग से मुंबई की दिशा में जाते हुए नसरापुर पार करने के बाद धांगवडी गाँव आता है। यहाँ राजमार्ग से सटा हुआ ही अडबलसिद्धनाथ का प्राचीन मंदिर स्थित है। ऐसा कहा जाता है कि जब पांडव अज्ञातवास में थे, तब यहाँ के राजा के गोधन (गायों) को कौरवों से छुड़ाने के लिए एक युद्ध हुआ था। यह मंदिर उसी युद्धभूमि पर स्थित माना जाता है।
राजमार्ग के बिल्कुल समीप होने के बावजूद, इस मंदिर का परिसर शांत और एकांत है। मंदिर में प्रवेश के लिए दक्षिण और पश्चिम दिशा में कमानें हैं। पश्चिमी कमान पर एक विशाल पीपल का वृक्ष है। कई वर्षों से फैले हुए पीपल के वृक्ष का भार सहते हुए भी यह कमान अभी भी मजबूती से खड़ी है।
दक्षिणी कमान से मंदिर परिसर में प्रवेश करने पर सामने ही नंदी विराजमान हैं। उनके समीप ही एक छोटी सी पाषाण दीपमाला है। दक्षिणी कमान पर साधना में लीन एक तपस्वी और उनके साथ एक घोड़े की मूर्ति दिखाई देती है। वैसी ही मूर्ति अंदर भी दिखती है। किंतु, ऐसा कहा जाता है कि ये प्रतिमाएँ हाल के समय में स्थापित की गई हैं। मंदिर परिसर में वृक्षों की सघनता है। इसलिए ग्रीष्मकाल में भी यहाँ छाया और शीतलता रहती है। इस मंदिर परिसर में दत्तात्रेय और शनिदेव के मंदिर भी हैं।
मंदिर के प्रांगण में हाल के समय में सुधार कार्य करके भक्तों के लिए फर्श बिछाया गया है। सामने ही एक छोटा द्वार है। किसी गुफा के समान पत्थरों में तराशा गया आंतरिक सभामंडप चार स्तंभों पर अपना संतुलन बनाए हुए है। शायद युद्धभूमि पर निर्मित होने के कारण ही यह मंदिर साधारण है। यहाँ अधिक कलाकृति दिखाई नहीं देती। यद्यपि मंदिर का सभामंडप पत्थरों में तराशा हुआ प्रतीत होता है, तथापि गर्भगृह निर्मित है। पाषाण निर्माण से बने गुंबद के मध्य में पुष्प की नक्काशी है। गर्भगृह के प्रवेश द्वार पर त्रिशूल उत्कीर्ण है। गर्भगृह में दो मूर्तियाँ दिखाई देती हैं। उनमें से एक पुरुष रूप में और एक स्त्री रूप में है। इन मूर्तियों को कृष्ण और वनवास में स्त्री रूप धारण किए हुए अर्जुन का बताया जाता है।
मंदिर से संबंधित आख्यायिका यह है कि जब पांडव अज्ञातवास में थे, तब कौरवों की सेना ने वाई के राजा की गायें चुरा ली थीं। उन्हें स्त्री रूप धारण किए हुए अर्जुन और श्रीकृष्ण ने रोका। कौरवों से युद्ध करते हुए सभी गायों को मुक्त कराया था। उसी की स्मृति में निर्मित इस मंदिर को अडबलनाथ कहा जाता है। कुछ लोगों के मतानुसार, अडबलनाथ भैरवनाथ का ही स्वरूप हैं और वे यहाँ अपनी पत्नी के साथ विराजमान हैं।
चैत्र मास की पूर्णिमा को यहाँ अडबलनाथ की विशाल यात्रा भरती है। इस यात्रा में बगाड़ भी होता है। इसके लिए इस क्षेत्र के ग्रामवासी, साथ ही नौकरी के कारण दूर-दूर बसे हुए नागरिक विशेष रूप से आते हैं। मंदिर में प्रत्येक रविवार और प्रत्येक पूर्णिमा को महाप्रसाद होता है। प्रत्येक बार महाप्रसाद के रूप में विभिन्न प्रकार के व्यंजन परोसे जाते हैं। सुबह ग्यारह बजे प्रारंभ हुआ महाप्रसाद अंतिम भक्त के आने तक चलता रहता है।
उपयोगी जानकारी:
पुणे से ४० किमी, नसरापुर से ९ किमी की दूरी पर
पुणे-सातारा मार्ग से जाने वाली एसटी बसें नसरापुर में रुकती हैं
पुणे के कई क्षेत्रों से पीएमपीएमएल बसें यहाँ आती हैं