गंगा देवी मंदिर

सोलसुंबा, ता. उमरगाम, जि. वलसाड

वलसाड जिल्ह्यातील सोलसुंबा गावात गंगा देवीचे मंदिर स्थित आहे, ज्याचा इतिहास सुमारे पाच शतकांचा आहे. या मंदिरात, गंगा देवीची पूजा नदीच्या मानवी रूपातील अवतार म्हणून केली जाते. येथे येणाऱ्या भाविकांची अशी दृढ श्रद्धा आहे की, देवी त्यांना सर्व संचित पापे आणि शापांपासून मुक्त करते.

येथील गंगा देवीला शेजारील महाराष्ट्र राज्यातील डहाणू येथील महालक्ष्मी देवीची बहीण मानले जाते. परिणामी, हे पवित्र स्थळ गुजरात आणि महाराष्ट्र या राज्यांमधील सांस्कृतिक संबंधांना जोडणारे श्रद्धेचे केंद्र बनले आहे. या पारंपारिक संबंधामुळे, चैत्र महिन्यात या दोन्ही देवतांची वार्षिक जत्रा आणि उत्सव एकाच वेळी साजरा करण्याची प्रथा दीर्घकाळापासून पाळली जात आहे.

‘विष्णू पुराण’, ‘पद्म पुराण’ आणि ‘भागवत पुराण’ यांसारख्या पवित्र हिंदू धर्मग्रंथांमध्ये गंगेचा उल्लेख नदीच्या स्वरूपात केला आहे. भौगोलिक दृष्टिकोनातून, ही नदी हिमालयातील गंगोत्री येथून उगम पावते. या नदीपात्राची लांबी सुमारे २,५०० किलोमीटर आहे. ही नदी सुमारे ८,००० चौरस किलोमीटर क्षेत्राला सिंचन पुरवते. भारताच्या लोकसंख्येपैकी सुमारे ३५ टक्के लोक गंगा खोऱ्यात राहतात. ज्या ठिकाणी ही नदी बंगालच्या उपसागराला मिळते, त्या संगमावर जगातील सर्वात मोठा त्रिभुज प्रदेश ‘सुंदरबन’ तयार होतो. सुंदरबन प्रदेश आपल्या समृद्ध जैवविविधतेसाठी जगभरात प्रसिद्ध आहे.

याउलट, गंगामातेच्या दिव्य देवी स्वरूपाचे संदर्भ ‘महाभारत’ आणि ‘देवी भागवत पुराण’ मध्ये आढळतात. महाभारताच्या ‘आदिपर्वा’मध्ये गंगेच्या मानवी अवताराचे सविस्तर वर्णन दिले आहे. या धर्मग्रंथांनुसार, महाभारताच्या आधीच्या युगात महाभिष नावाचा एक राजा होऊन गेला. त्याने शंभर अश्वमेध यज्ञ आणि इतर अनेक पवित्र यज्ञ केले होते. या यज्ञांतून प्राप्त झालेल्या पुण्यकर्मामुळे त्याला स्वर्गात स्थान मिळाले होते. एकदा, स्वर्लोकात भगवान इंद्रांची सभा भरली असताना, तिथे गंगा आली. त्याच वेळी, वाऱ्याच्या एका झुळकेमुळे गंगेचे वस्त्र सरकले. इतर सर्व देवतांनी आपली दृष्टी खाली केली असताना, राजा महाभिष मात्र गंगेकडे एकटक पाहत राहिला. गंगाही राजा महाभिषाकडे आकर्षित झाली. भगवान ब्रह्मदेवांनी ही घटना पाहिली. दिव्य सभेची मर्यादा भंग झाल्यामुळे, भगवान ब्रह्मदेवांनी त्या दोघांनाही पृथ्वीवर मानवी रूपात जन्म घेण्याचा शाप दिला.

या शापामुळे राजा महाभिषाचा पुनर्जन्म राजा शंतनू म्हणून झाला. शंतनू गंगेच्या काठी शिकारीसाठी गेला असताना, त्याला गंगा मानवी रूपात दिसली आणि त्यानंतर त्या दोघांचा विवाह झाला. लग्नाच्या वेळी, गंगेने राजा शंतनूवर एक कडक अट घातली. या अटीनुसार, राजाने तिच्या कोणत्याही कृतीबद्दल तिला कधीही प्रश्न विचारायचा नाही. असे ठरले होते की, जर त्यांनी कधीही तिला प्रश्न विचारला, तर ती त्वरित राजवाडा सोडून निघून जाईल. कालांतराने, राजा शंतनू आणि गंगा यांना सात पुत्र झाले. प्रत्येक पुत्राच्या जन्मानंतर, गंगा त्या बालकाला नदीच्या प्रवाही पाण्यात सोडून देत असे. आपल्या पवित्र वचनाने बांधलेले राजा शंतनू तिला प्रश्न विचारण्यापासून स्वतःला रोखत असत. मात्र, आठव्या पुत्राच्या जन्मानंतर, शंतनूंनी गंगेला अडवले. त्यांनी त्या बालकाला गंगेच्या हातातून आपल्या ताब्यात घेतले आणि विचारले, “तू स्वतःच्या पुत्रांना नदीत का बुडवतेस?” यावर गंगेने स्पष्ट केले की, ही बालके ‘वसू’ होती, ज्यांना वसिष्ठ ऋषींच्या शापामुळे पृथ्वीलोकी जन्म घ्यावा लागला होता. मानवी जन्माद्वारेच त्यांची या शापातून मुक्तता होऊ शकत होती. राजाने आपले वचन मोडल्यामुळे, गंगेने आठव्या पुत्राला राजा शंतनूंच्या स्वाधीन केले आणि ती स्वर्गात निघून गेली. हा आठवा पुत्र पुढे देवव्रत (पितामह भीष्म) या नावाने प्रसिद्ध झाला.

माता गंगेला समर्पित मंदिरे भारताच्या विविध ठिकाणी स्थापित आहेत. असेच एक मंदिर उत्तराखंडमधील उत्तरकाशी जिल्ह्यात गंगोत्री येथे स्थित आहे. एकोणिसाव्या शतकाच्या सुरुवातीला, नेपाळी गोरखा कमांडर अमर सिंह थापा यांनी या मंदिराची उभारणी केली. त्यानंतर, विसाव्या शतकात जयपूरचे महाराज माधो सिंह दुसरे यांनी या मंदिराचा जीर्णोद्धार केला. या मंदिराची वास्तुकला उत्तर भारतीय नागर शैलीशी जुळणारी असून ही वास्तू पूर्णपणे पांढऱ्या ग्रॅनाइट दगडापासून बनलेली आहे. राजस्थानमधील भरतपूर येथील गंगा मंदिर तितकेच प्रसिद्ध आहे. महाराजा बलवंत सिंग यांनी १८४५ या वर्षी या मंदिराच्या बांधकामाला सुरुवात केली होती. हे मंदिर पूर्ण होण्यासाठी ९२ वर्षांचा कालावधी लागला. महाराजा बृजेंद्र सिंग यांच्या कारकिर्दीत मूर्तींची अधिकृत प्रतिष्ठापना करण्यात आली. हे मंदिर दक्षिण भारतीय, मुघल आणि राजपूत स्थापत्यशैलीच्या मिश्रणातून साकारले आहे. या मंदिरात मगरीवर आरूढ असलेल्या माता गंगेची मूर्ती विराजमान आहे. याव्यतिरिक्त, जयपूर आणि उत्तराखंडमधील हरिद्वार येथेही माता गंगेला समर्पित मंदिरे आहेत. वलसाड जिल्ह्यातील सोलसुंबा येथे स्थित मंदिर या तीर्थक्षेत्रांच्या साखळीचा एक अविभाज्य भाग आहे.

सोलसुंबा गावापासून थोड्या अंतरावर असलेल्या या मंदिराच्या समोर वाहने उभी करण्यासाठी स्वतंत्र जागा उपलब्ध आहे. मंदिराच्या स्थापत्य रचनेत अर्धमंडप, सभामंडप आणि गर्भगृह यांचा समावेश आहे. मंदिराच्या दर्शनी भागात दर्शनमंडपाच्या मध्यभागी एक यज्ञकुंड आहे. दर्शनमंडपाच्या तुलनेत अर्धमंडप काहीसा उंचावर आहे. अर्धमंडपाच्या पलीकडे सभामंडपाचे मुख्य प्रवेशद्वार आहे.

या बंदिस्त सभामंडपात पुरेसा नैसर्गिक प्रकाश आणि खेळती हवा मिळावी यासाठी खिडक्यांची सोय करण्यात आली आहे. सभामंडपाच्या आतील उंच दगडी चौथऱ्यावर माता भवानीचे वाहन असलेल्या सिंहाची दगडी मूर्ती बसवण्यात आली आहे. सभामंडपात देवी दुर्गेसाठी एक वेदीही आहे, ज्यावर देवीचा फोटो अत्यंत आदराने ठेवण्यात आला आहे.fff सभामंडपाच्या आत गाभाऱ्याची रचना दर्शवण्यासाठी स्टेनलेस स्टीलचे रेलिंग बसवण्यात आले आहे. गर्भगृहाच्या आतील मागील भिंतीला लागून संगमरवरी छत्री (कमान) आहे. या छत्रीच्या आश्रयाखाली, डावीकडून उजवीकडे, ग्रामदैवत वाघ्या देव, माता भवानी आणि गंगा देवी यांच्या स्वयंभू पाषाणमूर्ती आहेत, ज्यांना पवित्र शेंदूर लेपलेला आहे. सण-उत्सवांच्या काळात या मूर्तींना उत्तम वस्त्रे आणि दागिन्यांनी सजवले जाते आणि त्यांना चांदीचे मुखवटे व सोन्याचे मुकुट चढवले जातात.

मंदिर वास्तूच्या बाहेरील बाजूस प्रदक्षिणापथ आहे. गर्भगृहाच्या छतावर षटकोनी शिखर आहे. या शिखराच्या सर्व सहा बाजूंच्या भिंतींवर देवकोष्ठे आहेत, ज्यामध्ये विविध देव-देवतांच्या कोरीव मूर्ती आहेत.

मुख्य मंदिराच्या मागील बाजूस असलेल्या अंगणात भगवान हनुमान आणि भगवान शनी यांचे मंदिर आहे. या वास्तूत केवळ एक गर्भगृह आहे. येथे वज्रपीठावर भगवान हनुमानाची संगमरवरी मूर्ती प्रतिष्ठित आहे. या मंदिराच्या मागील भिंतीजवळ, दुसऱ्या एका पीठावर, कावळ्यावर आरूढ असलेली भगवान शनींची काळ्या पाषाणाची मूर्ती आहे. या उपमंदिराच्या छतावर घुमटाकार शिखर आहे.

येणाऱ्या भाविकांच्या सोयीसाठी, मंदिराच्या आवारात दोन मजली धर्मशाळा बांधण्यात आली आहे. ही धर्मशाळा वार्षिक यात्रेसाठी दूरवरून येणाऱ्या भाविकांसाठी राहण्याची सोय उपलब्ध करून देते.

मंदिरात चैत्र पौर्णिमेपासून ते चैत्र कृष्ण अष्टमीपर्यंत नऊ दिवसांची वार्षिक यात्रा आणि उत्सव साजरा केला जातो. या उत्सवाच्या कालावधीत, मंदिर प्रशासनाकडून आठ दिवस विविध धार्मिक विधींचे आयोजन केले जाते, ज्यामध्ये महाअभिषेक, महायज्ञ, भजन, कीर्तन, शास्त्र प्रवचन आणि महाप्रसादाचे वाटप यांचा समावेश असतो. या नऊ दिवसांत, देवीच्या दर्शनासाठी संपूर्ण जिल्ह्यातून भाविक मंदिरात गर्दी करतात. मंदिर गंगा दसरा, शारदीय नवरात्री, दसरा, दिवाळी, हनुमान जयंती आणि शनि जयंती यांसारखे प्रमुख सणही मोठ्या उत्साहात साजरे करते. दर पौर्णिमेला मंदिरात पवित्र यज्ञाचे आयोजन केले जाते. याव्यतिरिक्त, शनिवार आणि पौर्णिमेच्या दिवशी भाविकांना महाप्रसादाचे वाटप केले जाते. शनिवार, मंगळवार, शुक्रवार, अष्टमी आणि पौर्णिमेच्या दिवशी पूजेसाठी येणाऱ्या भाविकांची संख्या लक्षणीयरीत्या वाढते. भाविक या मंदिरात दररोज सकाळी ६:०० वाजल्यापासून ते रात्री ८:०० वाजेपर्यंत गंगा देवीचे दर्शन घेऊ शकतात.

उपयुक्त माहिती :

  • उमरगामपासून ६ किमी अंतरावर स्थित
  • वलसाड शहरापासून ६० किमी अंतरावर स्थित
  • उमरगामपासून राज्य परिवहन (एसटी) बसेस आणि खाजगी वाहनांची सुविधा उपलब्ध आहे
  • खाजगी वाहने थेट मंदिर परिसरापर्यंत जाऊ शकतात
  • आसपासच्या परिसरात राहण्याची आणि नाश्त्याची सोय उपलब्ध आहे
Back To Home

मंदिरे