खोडीयार माता मंदिर

डेडियासन, ता./जि. मेहसाणा

गुजरात आणि राजस्थानच्या समृद्ध सांस्कृतिक आणि धार्मिक वारशात, खोडीयार माता आदराचे आणि अढळ श्रद्धेचे एक अत्यंत महत्त्वाचे स्थान आहे. देवीला शौर्य, भक्ती आणि भावंडांमधील असीम प्रेमाचे मूर्तिमंत प्रतीक मानले जाते. या अढळ श्रद्धेचे एक पवित्र स्थान म्हणजे मेहसाणा जिल्ह्यातील डेडियासन येथे स्थित खोडीयार माता मंदिर, ज्याला ‘खोडल धाम’ म्हणूनही ओळखले जाते. हे मंदिर या परिसरातील असंख्य भक्तांसाठी एक प्रमुख आध्यात्मिक आश्रयस्थान बनले आहे.

खोडीयार मातेच्या उपासनेचा उगम साधारणपणे आठव्या शतकात मानला जातो. पौराणिक कथेनुसार, वल्लभी साम्राज्यातील मैत्रक राजवंशाच्या काळात, देवीचा जन्म एका चारण (गढवी) कुटुंबात झाला. मामडिया गढवी आणि त्यांच्या पत्नी मीनलदे यांना अपत्य नसल्यामुळे, त्यांनी भगवान शिवाला प्रसन्न करण्यासाठी कठोर तपश्चर्या केली. त्यांच्या निस्वार्थ भक्तीवर प्रसन्न होऊन शिवाने त्यांना आशीर्वाद दिला, ज्यातून सात कन्या आणि एका पुत्राचा जन्म झाला. पुत्राचे नाव मेहरक ठेवण्यात आले. सात बहिणींपैकी सर्वात धाकटी जानबाई पुढे ‘खोडीयार माता’ म्हणून प्रसिद्ध झाली.

‘खोडीयार’ या नावाबद्दल अशी कथा सांगितली जाते की, एकदा तिचा भाऊ मेहरक (मेराखिया) याला एका विषारी सापाने दंश केला. त्याचे प्राण वाचवण्यासाठी कोणताही उपाय उरला नव्हता, तेव्हा जानबाईने अमृत मिळवण्यासाठी ‘नागलोकात’ (सापांचे राज्य) जाण्याचा धाडसी निर्णय घेतला. पाताळातून जीवनदायी अमृत घेऊन परतत असताना, तिचा पाय एका खडकावर आदळला, ज्यामुळे तिला गंभीर दुखापत झाली. यामुळे तिला चालणे जवळजवळ अशक्य झाले. भावाचे प्राण वाचवण्यासाठी वेळेचे महत्त्व ओळखून, तिने मगरीची मदत घेतली आणि तिच्या पाठीवर बसून ती वेळेत आपल्या भावापर्यंत पोहोचली. तिने त्याला अमृत पाजले, ज्यामुळे तो जिवंत झाला. पायाला झालेल्या दुखापतीमुळे तिला कायमचे लंगडेपण आले (स्थानिक भाषेत ज्याला ‘खोड’ म्हणतात), त्यामुळे तिला ‘खोडीयार’ हे नाव पडले. संकटाच्या वेळी मगरीने तिला मदत केली होती, म्हणून ‘मकर’ (मगर) हे तिचे अधिकृत ‘वाहन’ म्हणून स्थापित झाले. गुजरातमध्ये, विशेषतः चारण-गढवी, लेवा पटेल आणि राजपूत समाजात, देवीला ‘कुलदेवी’ मानले जाते. कोणतेही शुभ कार्य करण्यापूर्वी तिचे दैवी आशीर्वाद घेणे ही प्रथा आहे. खोडीयार मातेच्या शौर्याचे वर्णन ‘चारणी’ साहित्य आणि प्रादेशिक लोककथांमध्ये मोठ्या प्रमाणावर आढळते.

मेहसाणा शहराचा इतिहास चौदाव्या शतकातील आहे, जेव्हा राजपूत राजा मेसाजी चावडा यांनी याची स्थापना केली होती. विसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धात, शहराचे वेगाने शहरीकरण झाले, ज्यामुळे डेडियासन भागात कारखाने आणि निवासी वसाहतींची स्थापना झाली. असे म्हटले जाते की, या वाढत्या लोकसंख्येच्या आध्यात्मिक गरजा पूर्ण करण्यासाठी स्थानिक रहिवाशांनी एकत्र येऊन हे मंदिर बांधले. १८७५ ईस्वी सनाच्या नोंदींनुसार, एकेकाळी देवीला पशुबळी देण्याची प्रथा होती. मात्र, १९७१ ईस्वी मध्ये गुजरात सरकारने यावर कायदेशीर बंदी घातली. परिणामी, आता पूजा पूर्णपणे ‘सात्विक’ पद्धतीने केली जाते.

हे मंदिर डेडियासन जीआयडीसीच्या फेज २ मध्ये मोढेरा रोडला लागून आहे. मंदिराच्या समोर खाजगी वाहनांसाठी कार पार्किंगची सोय आहे. मंदिराच्या विस्तीर्ण परिसरात प्रवेश करण्यासाठी पार्किंग क्षेत्राजवळ एक प्रवेशद्वार आहे. अंगणात विविध फुलांची झाडे आणि हिरवळीने सजलेली बाग आहे. या बागेच्या मध्यभागी खोडीयार माता मंदिराची दुमजली इमारत उभी आहे. अंगणातून चोवीस पायऱ्या चढून आपण मंदिराच्या ‘दर्शनमंडपात’ प्रवेश करतो. मंदिराच्या वास्तुकलेमध्ये तीन ‘मुखमंडप’, एक ‘सभामंडप’, एक ‘अंतराळ’ आणि ‘गर्भगृह’ यांचा समावेश आहे. प्रवेशद्वाराच्या समोर, दोन्ही बाजूंना दोन ‘द्वारपालांच्या’ मूर्ती आहेत आणि वरच्या बाजूला ‘सुरसुंदरी’ आहेत. दर्शनमंडप आणि सभामंडप दोन्ही खुल्या स्वरूपाचे आहेत. सर्व खांब नक्षीदार कोरीव कामांनी सजलेले आहेत आणि वरच्या बाजूला कमानींनी जोडलेले आहेत. सभामंडपात, प्रदक्षिणा मार्गाच्या पुढे अंतराळ आणि गर्भगृह आहे. अंतराळाच्या दोन्ही भिंतींमधील कोनाड्यांमध्ये गणेश दादा आणि भैरव दादांच्या मूर्ती आहेत. सभामंडपात, मगरीवर स्वार असलेली देवीची पांढऱ्या संगमरवरी मूर्ती ‘वज्रपीठावर’ असलेल्या सुवर्ण मंडपात विराजमान आहे. सुंदर वस्त्रे आणि दागिन्यांनी सजलेली देवी आपल्या हातात फुले धारण करते. गर्भगृहाच्या बाहेरील भिंतींवरील कोनाड्यांमध्ये यमराज, वरुण आणि कुबेर भंडारी यांच्या मूर्ती आहेत. गर्भगृहावर ‘उरुश्रृंग’ शैलीचे शिखर आहे जे वरच्या दिशेला निमुळते होत जाते. हे शिखर अनेक लहान शिखरांच्या प्रतिकृतींनी सजलेले आहे. याव्यतिरिक्त, तीन प्रवेश मंडप आणि सभामंडपावर घुमटाकार शिखरे आहेत जी वरच्या दिशेला निमुळती होत जातात.

हे मंदिर वर्षभर विविध धार्मिक आणि सांस्कृतिक कार्यक्रमांचे आयोजन करते. नवरात्री उत्सवाच्या नऊ दिवसांत विशेष प्रार्थना, ‘आरती’ आणि रात्री ‘गरबा’ नृत्याचे आयोजन केले जाते. माघ महिन्याच्या शुद्ध अष्टमीला येणाऱ्या ‘खोडियार जयंती’च्या निमित्ताने मंदिर प्रशासनातर्फे भव्य दीपोत्सव साजरा केला जातो. याशिवाय, ‘दायरो’ – पारंपारिक गुजराती लोकसंगीताचे कार्यक्रम – हे या मंदिराचे एक वैशिष्ट्य मानले जाते. या माध्यमातून अनेक नामवंत लोककलाकारांनी सामाजिक प्रबोधन करत आपल्या कलेचे सादरीकरण केले आहे. मंगळवार आणि रविवार हे देवीसाठी विशेष दिवस मानले जात असल्याने, मंदिरात भाविकांची मोठी गर्दी असते. दर रविवारी भाविकांना ‘प्रसाद’ म्हणून ‘सुखडी’चे वाटप केले जाते. भाविक दररोज सकाळी ६:०० ते दुपारी १२:३० आणि दुपारी ४:०० ते रात्री ९:०० या वेळेत ‘दर्शन’ घेऊ शकतात.

उपयुक्त माहिती

  •  मेहसाणापासून ९ किमी अंतरावर स्थित
  •  जीएसआरटीसी (GSRTC) बस सेवा मेहसाणाला राज्यातील अनेक शहरांशी जोडते.
  •  मेहसाणा येथून जीएसआरटीसी आणि खाजगी वाहन सेवा उपलब्ध आहेत.
  •  खाजगी वाहने थेट मंदिरापर्यंत जाऊ शकतात.
  •  परिसरात राहण्याची आणि नाश्त्याची सोय उपलब्ध आहे.
  •  संपर्क – अंबालालभाई पटेल, मोबाईल : ९२२७१२७१६४
Back To Home