जय त्रिभुवन जैन तीर्थ

नंदासन, ता. कडी, जि. मेहसाणा

मेहसाणा जिल्ह्यातील कडी तालुक्यात असलेल्या नंदासन गावाच्या वेशीवर अत्यंत पवित्र ‘जय त्रिभुवन जैन तीर्थ’ वसलेले आहे. अहमदाबाद-मेहसाणा महामार्गावर प्रमुखतेने स्थित असलेले हे पवित्र स्थळ ‘श्वेतांबर’ जैन धर्मीयांसाठी एक महत्त्वाचे आध्यात्मिक केंद्र आहे. मेहसाणा आणि गांधीनगर जिल्ह्यांच्या सीमेवर स्थित या मंदिरात मौर्य वंशाचे पाचवे सम्राट संप्रति (कार्यकाळ २२४ – २१५ ई.स.पू.) यांच्या काळातील एक प्राचीन मूर्ती विराजमान आहे. पुरातत्व तज्ज्ञांच्या अंदाजानुसार, ही पूजनीय मूर्ती सुमारे २,३०० वर्षे जुनी आहे. या मूर्तीच्या प्रतिष्ठापनेचा वार्षिक वर्धापन दिन, जो ‘पाटोत्सव’ म्हणून ओळखला जातो, तो येथील सर्वात महत्त्वाचा उत्सव मानला जातो. या दिवशी राज्यभरातून हजारो भाविक दिव्य ‘दर्शन’ घेण्यासाठी येथे येतात.

मेहसाणा जिल्हा ऐतिहासिकदृष्ट्या जैन धर्माचे एक प्रमुख केंद्र राहिले आहे. अरवली पर्वतरांगांच्या कुशीत वसलेली अनेक पवित्र स्थळे या प्रदेशात आहेत, ज्यामध्ये ‘तरंगा जैन सिद्ध क्षेत्र’, ‘तपा गच्छ’चे रक्षक श्री मणीभद्रवीर यांना समर्पित ‘अगलोड जैन तीर्थ’, ‘मनोरंजन पार्श्वनाथ जैन तीर्थ’ आणि श्री सीमंधर स्वामी जैन मंदिराचा समावेश आहे. नंदासन येथील तीर्थ अत्यंत प्राचीन मानले जाते. आचार्य श्रीमद विजय राजेंद्रसूरीश्वरजी महाराज यांच्या प्रेरणेने आणि मार्गदर्शनाखाली या आधुनिक मंदिर संकुलाचे बांधकाम पूर्ण झाले. नवीन मूर्तींची अधिकृत ‘प्राण-प्रतिष्ठा’ रविवार, ७ मे १९९५ (वैशाख महिन्यातील शुक्ल पक्षातील सातवी तिथी, विक्रम संवत २०५१ किंवा २०५२, विविध नोंदींनुसार) रोजी संपन्न झाली. या आधुनिक वास्तूपूर्वी, नंदासनच्या जुन्या गावात एक वडिलोपार्जित जैन मंदिर अस्तित्वात होते. भगवान पार्श्वनाथ यांची ती प्राचीन मूर्ती मूळ मंदिरातून हलवून नवीन परिसरातील एका समर्पित ‘गर्भगृहात’ स्थापित करण्यात आली. तज्ज्ञांच्या मते २,३०० वर्षे जुन्या असलेल्या या प्राचीन मूर्तीची मूळ स्थापना १९९५ च्या सोहळ्याच्या सुमारे ४० वर्षे आधी झाली होती.

भगवान पार्श्वनाथ हे जैन धर्मातील चोवीस तीर्थंकरांपैकी २३ वे तीर्थंकर म्हणून पूजले जातात. ते २२ वे तीर्थंकर भगवान नेमिनाथ यांचे आध्यात्मिक उत्तराधिकारी मानले जातात. इक्ष्वाकू वंशाचे राजा अश्वसेन आणि राणी वामादेवी यांच्या पोटी वाराणसी येथे ९ व्या किंवा ८ व्या शतकात जन्मलेले भगवान पार्श्वनाथ हे प्रामुख्याने सर्पाच्या चिन्हाने ओळखले जातात. त्यांचे जीवन कामठ आणि मरुभूती यांच्यातील अनेक जन्मांच्या वैरभावाच्या कथेशी निगडीत आहे. तीव्र राग आणि सूडाच्या भावनेने प्रेरित होऊन कामठने नऊ जन्मांत मरुभूतीची हत्या केली. दहाव्या जन्मात मरुभूतीचा पुनर्जन्म भगवान पार्श्वनाथ म्हणून झाला. जळत्या लाकडात अडकलेल्या नाग आणि नागीणीला पाहून प्रभूने त्यांच्यासाठी ‘णमोकार मंत्र’ उच्चारला. मृत्यूनंतर, ते दोघे स्वर्गात धरणेंद्र देव (पार्श्व यक्ष) आणि पद्मावती देवी (यक्षिणी) म्हणून पुनर्जन्म पावले. आता ते भगवान पार्श्वनाथ यांचे मुख्य ‘शासन देव’ आणि ‘शासन देवी’ (रक्षक देवता) म्हणून पूजले जातात. जैन तत्त्वज्ञानानुसार, जो तीर्थंकर ‘अष्टकर्म’ नष्ट करून ‘निर्वाण’ (मोक्ष) प्राप्त करतो, त्याला ‘त्रिभुवन स्वामी’ म्हटले जाते. प्रभूचे तिन्ही लोकांवरील आध्यात्मिक अधिपत्य अधोरेखित करण्यासाठी या तीर्थाला ‘जय त्रिभुवन’ हे नाव देण्यात आले. त्यांच्या मुख्य शिकवणीमध्ये ‘चातुर्याम धर्म’ समाविष्ट आहे. ते म्हणजे ‘अहिंसा’, ‘अपरिग्रह’, ‘अस्तेय’ आणि ‘सत्य’.

महामार्गालगतच्या प्रवेशद्वारातून आत प्रवेश केल्यावर एका विस्तीर्ण अंगणाचे दर्शन घडते. मंदिराकडे जाणाऱ्या मार्गाच्या दोन्ही बाजूंना बहरलेली झुडपे आणि शोभेची झाडे आहेत, तसेच भाविकांच्या विश्रांतीसाठी बाकांची सोय करण्यात आली आहे. हे मंदिर स्वतः एक भव्य अष्टकोनी रचना आहे, जे राजस्थानच्या धौलपूर भागातील विशिष्ट गुलाबी दगडाचा वापर करून आणि लाल बहुआ दगडाच्या संयोगाने बांधलेले आहे. गुलाबी दगडात असलेल्या आयर्न ऑक्साइडमुळे वास्तुकलेला नैसर्गिक, नाजूक गुलाबी छटा प्राप्त झाली आहे.

संकुलाच्या मुख्य प्रवेशद्वाराजवळ भगवान महावीर स्वामींची एक भव्य मूर्ती भाविकांचे स्वागत करते. मंदिराच्या पायऱ्यांच्या दोन्ही बाजूंना ‘गजराज’ (हत्ती) पहारा देत उभे आहेत. सुंदर कमानींनी जोडलेले खांब उत्कृष्ट कोरीव कामाचे दर्शन घडवतात. मंदिराची रचना ‘मुखमंडप’, ‘अर्धमंडप’, ‘सभामंडप’ आणि ‘गर्भगृह’ या पारंपरिक क्रमानुसार आहे. ही प्रशस्त रचना हे सुनिश्चित करते की भाविकांना दुरूनही देवाचे निर्विघ्न दर्शन घेता येईल. आतील आणि बाहेरील भिंती, खांब आणि छत हे पारंपरिक जैन वास्तुकलेची वैशिष्ट्ये असलेल्या अत्यंत विशिष्ट कोरीव कामांनी सुशोभित केलेले आहेत. सभोवतालचे छोटे मंडप आणि खांबांची मांडणी जैन कारागिरीचे उत्कृष्ट नमुने आहेत, तर आतील भागात शुद्ध पांढऱ्या संगमरवराचा वापर केला आहे.

मुख्य गर्भगृहात भगवान मनमोहन पार्श्वनाथ यांची मुख्य मूर्ती विराजमान आहे, जी सुमारे ४.१६ फूट उंच आहे. पांढऱ्या संगमरवराच्या एकाच तुकड्यातून कोरलेली ही मूर्ती ध्यानस्थ ‘पद्मासनात’ बसलेली आहे. श्वेतांबर परंपरेनुसार, तीर्थंकरांच्या छातीवर ‘श्रीवत्स’ (आठ शुभ चिन्हांपैकी एक) कोरलेले आहे. ज्यांच्या मुखमंडलावर प्रसन्नता आणि कृपा ओसंडून वाहते. मुख्य देवतेव्यतिरिक्त, जुन्या गावातून आणलेली एक फुटाची प्राचीन मूर्ती येथे सुरक्षितपणे प्रतिष्ठित आहे. या संकुलात कालिकुंड पार्श्वनाथ, गुरू गौतम स्वामी, पद्मावती देवी, मणीभद्रवीर आणि इतर तीर्थंकरांच्या प्रतिमा आहेत, तसेच बाहेरील भिंतींवरील ‘देवकोष्ठकां’मध्ये (कोनाड्यांमध्ये) अनेक मूर्ती विराजमान आहेत. मंदिराच्या शिखरावर शास्त्रीय जैन शैलीतील उंच आणि निमुळते ‘शिखर’ आहे.

दूरवरून येणाऱ्या भाविकांच्या सोयीसाठी, परिसरामध्ये आधुनिक सुविधांनी सज्ज अशी एक मोठी ‘धर्मशाळा’ बांधण्यात आली आहे. येथे एक ‘भोजनशाळा’ असून, ती प्रवासासाठी निघणाऱ्या भाविकांना ‘भाता’ (प्रवासासाठी लागणारे अन्न) पुरवण्याची एक विशेष सुविधा उपलब्ध करून देते. या संकुलात एक ‘उपाश्रय’ (साधू-साध्वींचे निवासस्थान), एक ‘आंबिल शाळा’ (आहारविषयक तपस्येसाठीचे दालन) आणि धार्मिक अभ्यासासाठी एक ‘ज्ञान भांडार’ (ग्रंथालय) यांचाही समावेश आहे. याव्यतिरिक्त, येथे एक ‘पाठशाळा’, एक ‘गुरुकुल’ आणि एक दवाखाना उपलब्ध आहे.

शिस्त, अहिंसा आणि सत्य या जैन मूल्यांचे काटेकोरपणे पालन करणारे हे मंदिर आध्यात्मिक शिक्षणाचे एक महत्त्वाचे केंद्र म्हणून ओळखले जाते. दरवर्षी सुमारे १,५०० ते २,००० जैन साधू आणि साध्वी येथे वास्तव्यास असतात. भाविकांची अशी दृढ श्रद्धा आहे की, भक्तीभावाने केलेले ‘दर्शन’ आणि ‘अष्टप्रकारी पूजा’ सर्व न्याय्य इच्छा पूर्ण करते. महावीर जयंती आणि पर्युषण पर्व यांसारखे प्रमुख जैन सण येथे पारंपरिक पावित्र्याने साजरे केले जातात, ज्यामध्ये विशेष प्रार्थना आणि सामुदायिक मेळाव्यांचे आयोजन केले जाते.

‘पाटोत्सव’ दरम्यान, भगवान पार्श्वनाथांच्या मूर्तीला शुद्ध सुगंधी जल आणि केशर-चंदनाच्या मिश्रणाने अभिषेक केला जातो. ‘नवण जल’ म्हणून ओळखले जाणारे हे तीर्थ जल काळजीपूर्वक गोळा केले जाते. ‘अभिषेकानंतर’, मूर्ती स्वच्छ करून त्यांना ‘अंगी’ (पारंपरिक सजावटीचे वस्त्र आणि मौल्यवान दागिने) आणि ताज्या फुलांनी सजवले जाते. देवाला विविध गोड आणि तिखट पदार्थांचा भव्य ‘अन्नकूट’ अर्पण केला जातो आणि त्यानंतर औपचारिक ‘महाआरती’ होते. विधींच्या शेवटी, जमलेल्या भाविकांमध्ये ‘प्रभावना’ (पवित्र प्रसाद) आणि ‘नवण जल’ वाटले जाते. या उत्सवाच्या काळात हजारो जैन भाविक नंदासन येथे येतात आणि येणाऱ्या साधू-साध्वींच्या धार्मिक विधींसाठी ‘उपाश्रया’मध्ये विशेष व्यवस्था केली जाते. हे मंदिर भाविकांसाठी सकाळी ६:०० ते दुपारी १२:३० आणि दुपारी १:३० ते रात्री ९:०० या वेळेत दर्शनासाठी खुले असते.

उपयुक्त माहिती

  • कडी शहरापासून १३ किमी आणि मेहसाणापासून ३५ किमी अंतरावर स्थित आहे.
  • कडीवरून जी.एस.आर.टी.सी. (GSRTC) बसेस आणि खाजगी वाहनांची सेवा उपलब्ध आहे.
  • खाजगी वाहने थेट मंदिर परिसरापर्यंत पोहोचू शकतात.
  • परिसरात राहण्याची आणि नाश्त्याची सोय उपलब्ध आहे.
  • संपर्क – मंदिर कार्यालय, दूरध्वनी: ०२७६४ २७३२६५, २६७२०५
Back To Home