पुरंदर तालुक्यात कऱ्हा नदीच्या तीरावर वसलेले प्राचीन पांडवेश्वर शिवमंदिर हे हजारो भाविकांचे श्रद्धास्थान आहे. अज्ञातवासाच्या काळात पांडवांनी अवघ्या एका रात्रीत या मंदिराची उभारणी केली, अशी लोकश्रद्धा आहे. हेमाडपंती रचनेच्या या मंदिराचे वेगळेपण असे की येथील भव्य शिवपिंडी ही सिंहासनावर स्थानापन्न आहे. ही पिंडी पांडवांनी दान केल्याचे सांगितले जाते. याशिवाय मंदिराच्या आवारात कुंती, धर्म, भीम, नकुल आणि सहदेव यांची मंदिरेही आहेत. असे सांगितले जाते की संपूर्ण भारतात पांडवेश्वर नावाची खूपच कमी मंदिरे आहेत. त्यापैकी पुरंदर तालुक्यातील हे मंदिर विशेष प्रसिद्ध आहे. ‘स्कंद पुराण’ आणि ‘महाभारत’ यांसारख्या प्राचीन ग्रंथांमध्ये पांडवांनी विविध ठिकाणी केलेल्या शिवस्थापनेचे संदर्भ आहेत. श्रीधर स्वामी नाझरेकर लिखित ‘पांडवप्रताप’ या मराठी ग्रंथात पांडवांच्या वनवासातील भक्तीचे आणि त्यांनी ठिकठिकाणी केलेल्या शिवपूजेचे वर्णन आहे. पांडवेश्वर या नावातील ‘पांडू’ हा शब्द राजा पंडू यांच्याशी थेट जोडलेला आहे. 
आपल्या पित्याच्या निधनानंतर त्यांच्या आत्म्याला सद्गती मिळावी आणि त्यांना शिवसायुज्य प्राप्त व्हावे, या उदात्त हेतूने पांडवांनी ज्या शिवलिंगाची स्थापना केली, त्याला ‘पांडवेश्वर’ असे संबोधले जाते. धार्मिक मान्यतेनुसार, या नावाचे स्मरण केल्याने पितृदोषातून मुक्ती मिळते आणि भक्ताला संकटात ध्येयप्राप्तीसाठी आवश्यक असलेले मानसिक बळ प्राप्त होते. आध्यात्मिक ग्रंथांमध्ये शिवाला ‘पांडवप्रिय’ असेही म्हटले आहे, कारण कठीण प्रसंगात भगवान शिवाने पांडवांना नेहमीच साथ दिली. पितरांप्रती असलेली कृतज्ञता आणि ईश्वराप्रती असलेली शरणागती या दोन महत्त्वाच्या मूल्यांचा संगम पांडवेश्वर या नावात झालेला आहे. स्थापत्यशास्त्रातील जाणकारांच्या मते येथील पांडवेश्वर मंदिराचा मूळ पाया आणि गर्भगृहाची रचना साधारणपणे दहाव्या ते बाराव्या शतकादरम्यान झाली असावी. मध्ययुगीन काळात या परिसरावर विविध सत्तांचा प्रभाव राहिला आणि त्यातूनच मंदिराच्या रचनेतही बदल होत गेले. आदिलशाही कालखंडातील प्रसिद्ध सरदार मुरार जगदेव यांच्या काळात या मंदिराभोवती संरक्षणासाठी भक्कम दगडी तटबंदी उभारण्यात आली. पुढे अठराव्या शतकात मराठा साम्राज्याच्या विस्तारानंतर या मंदिराचा मोठ्या प्रमाणावर जीर्णोद्धार झाला. इंदूरच्या होळकर घराण्यातील पुण्यश्लोक अहिल्याबाई होळकर आणि पुण्याच्या पेशव्यांनी या प्राचीन मंदिराला पुन्हा गतवैभव मिळवून दिले. मंदिराचा खालचा भाग पाषाणाचा आहे आणि वरचे शिखर मात्र विटा आणि चुन्यामध्ये बांधलेले आहे. 
शके १११८ च्या शिलालेखावरून या मंदिराच्या जुन्या इतिहासावर प्रकाश पडतो. विठ्ठलभट जोशी यांसारख्या व्यक्तींच्या नावाचा उल्लेख असलेला हा शिलालेख मंदिराच्या ऐतिहासिक नोंदींसाठी महत्त्वाचा पुरावा मानला जातो. या मंदिराची आख्यायिका अशी की पांडव जेव्हा वनवासात होते, तेव्हा त्यांनी कऱ्हा नदीच्या या खोऱ्यात काही काळ मुक्काम केला होता. आपल्या पित्याचे म्हणजेच राजा पंडू यांचे श्राद्ध करण्यासाठी त्यांना शुद्ध जलाची आवश्यकता भासली. त्यावेळी या भागात पाण्याचे मोठे दुर्भिक्ष होते आणि ही अडचण दूर करण्यासाठी बलशाली भीमाने भगवान श्रीकृष्णाला साकडे घातले. श्रीकृष्णाने त्याला सांगितले की पश्चिमेकडील डोंगरावर सृष्टीचे निर्माते ब्रह्मदेव तपश्चर्या करत आहेत आणि त्यांच्या कमंडलूत १०८ नद्यांचे पवित्र पाणी आहे. भीमाने ब्रह्मदेवांकडे धाव घेतली आणि त्यांचा तो ‘कर’ म्हणजेच पाण्याचा कमंडलु घेऊन तो पांडेश्वरकडे पळाला. ब्रह्मदेवांनी भीमाचा पाठलाग सुरू केल्यावर भीमाने वाटेत ठिकठिकाणी बेल आणि तांदूळ ठेवून दिले. ते पाहून ब्रह्मदेव प्रत्येक ठिकाणी शिवलिंगाची स्थापना करून पूजेसाठी थांबत असत आणि या विलंबाचा फायदा घेऊन भीम पांडेश्वरला पोहोचला. ज्या कमंडलूतून हे पाणी सांडले त्यातून निर्माण झालेल्या प्रवाहाला पुढे 
‘कऱ्हा’ नदीचा उगम झाला. ब्रह्मदेवांनी वाटेत जिथे जिथे पूजा केली, त्या जागांवर चांगावटेश्वर, संगमेश्वर आणि नागेश्वर यांसारखी मोठी शिवमंदिरे उभी आहेत.
जेजुरी-मोरगाव या मुख्य रस्त्यावर वसलेल्या पांडेश्वर या लहानशा गावात हे मंदिर आहे. मंदिराच्या परिसरात प्रवेश करण्यापूर्वीच कऱ्हा नदीवर बांधलेला प्रशस्त दगडी घाट लक्ष वेधून घेतो. नदीच्या उत्तर तीरावर वसलेल्या या मंदिराच्या भोवती पुराच्या पाण्यापासून संरक्षण करणारी एक उंच तटबंदी आहे. या तटबंदीच्या आत भाविकांच्या विश्रांतीसाठी आणि यात्रेकरूंसाठी ओवऱ्या बांधल्या आहेत. मंदिरासमोरील नंदीमंडपात भगवान शिवाचे वाहन असलेल्या नंदीची अखंड पाषाणातील एक मोठी मूर्ती विराजमान आहे. नंदीमंडपाच्या मागे एक उंच गोलाकार दगडी स्तंभ आहे. त्याच्या आतून छतावर जाण्यासाठी अरुंद पायऱ्यांची सुविधा आहे. मंदिराच्या आवारात धर्म, भीम, नकुल, सहदेव आणि त्यांची माता कुंती यांची स्वतंत्र लहान मंदिरे आहेत. अर्जुनाचे स्वतंत्र मंदिर मात्र येथे नाही. पण ते जवळार्जुन नावाच्या गावात स्थित असल्याचे स्थानिक सांगतात.
स्थापत्यकलेचा सुंदर नमुना असलेल्या या मंदिराचे प्रवेशद्वार अत्यंत कलाकुसरीचे आहे. प्रवेशद्वाराच्या दोन्ही बाजूंना मोठी द्वारपाल शिल्पे आहेत. त्यांच्या पायात तोडे, कमरेला पट्टा, गळ्यात नक्षीदार माळा आणि डोक्यावर निमुळते होत जाणारे मुकुट आहेत. त्यांच्या मस्तकावर दगडी छत्र्या कोरलेल्या आहेत. शेकडो वर्षांनंतरही येथील हे शिल्पसौंदर्य अबाधित आहे. मंदिराच्या बाह्य भिंतींवर जाळीदार गवाक्षे, फुलांचे सुबक नक्षीकाम आणि विविध देवतांच्या कोरीव मूर्ती आहेत. सभामंडपात अनेक नक्षीदार स्तंभ आहेत व त्यावर फणा काढलेले नाग आणि वेलबुट्टीची नक्षी आहे. सभामंडपातून एका अर्धवर्तुळाकार अरुंद मार्गातून पुढे आल्यावर गर्भगृहात प्रवेश होतो. येथे एका उंच दगडी सिंहासनावर भगवान पांडवेश्वराचे मोठे शिवलिंग आहे. इतक्या मोठ्या आकाराची शिवपिंडी इतर मंदिरांमध्ये फार क्वचितच पाहायला मिळते. मंदिराचे शिखर हे मराठाकालीन शैलीचे आहे आणि त्यावर अनेक लहान-लहान देवकोष्टके कोरलेली आहेत. त्यांतील विविध संतांच्या आणि देवतांच्या प्रतिमा आकर्षक रंगांनी रंगवलेल्या आहेत.
महाशिवरात्री हा या मंदिरातील सर्वात मोठा आणि उत्साहाचा सण मानला जातो. या दिवशी हजारो भाविक कऱ्हा नदीत पवित्र स्नान करून महादेवाचे दर्शन घेतात. पहाटेपासूनच मंदिरामध्ये रुद्राभिषेक, दुग्धाभिषेक आणि विशेष आरत्यांचे आयोजन केले जाते. श्रावण महिन्यातील प्रत्येक सोमवारी येथे भाविकांची मोठी गर्दी होते आणि अनेक भक्त अनवाणी येऊन महादेवाला बेलपत्र अर्पण करतात. दिवाळीच्या नंतर येणारी त्रिपुरी पौर्णिमा सुद्धा येथे दीपोत्सवाने साजरी होते.
