अठराभुजा गणेश मंदिर

रामटेक, ता. रामटेक, जि. नागपूर

विदर्भाची अयोध्याम्हणून ओळख असलेल्या नागपूर जिल्ह्यातील रामटेक शहरात अनेक प्राचीन मंदिरे आहेत. श्रीरामांच्या वास्तव्याने पावन झालेल्या रामटेक गडाच्या पायथ्याशी विद्येचे आराध्य दैवत असलेल्या गणेशाचे प्रसिद्ध मंदिर आहे. या मंदिरातील १८ भुजा असलेली गणेशमूर्ती ही देशातील एकमेव मूर्ती असल्याचे सांगितले जाते. विदर्भातील अष्टविनायकांपैकी एक असलेले हे अठराभुजा गणेशाचे मंदिर नागपूरसह विदर्भातील भाविकांचे श्रद्धास्थान आहे. जागृत स्थान नवसाला पावणारा गणेश, अशी या गणेशाची ख्याती असल्याने गणेशोत्सवादरम्यान हजारो भाविक येथे दर्शनासाठी येतात.

रामटेक शहराच्या मध्यवस्तीत शास्त्री वॉर्डात रामगिरी टेकडीच्या पायथ्याशी अठराभुजा गणेश मंदिर आहे. विशेष म्हणजे या एकाच मंदिरात गणेशाच्या रूपांचे दर्शन होते. एका आख्यायिकेनुसार, रामटेक येथील एका ब्राह्मणाला गणेशाने स्वप्नदृष्टांत देऊन आपण बाजूच्या नदीत असून तेथे शोध घेऊन माझी मंदिरात स्थापना करा, असे सांगितले. त्यानुसार शोध घेतला असता १८ हात असलेली गणेशमूर्ती सापडली. विधीपूर्वक तिची प्रतिष्ठापना करण्यात आली. तेव्हापासून या गणेशाची पूजाअर्चा करण्यात येते. सुमारे ५०० वर्षांपूर्वी नागपूरच्या चांदरायण कुटुंबीयांच्या पूर्वजांनी मंदिराचे निर्माण केल्याचे सांगितले जाते.

ऐतिहासिक नोंदींनुसार, १६ व्या शतकात राजे रघुजी भोसले यांनी या मंदिराचा जीर्णोद्धार केला होता. या मंदिरात गर्भगृह असून प्रत्येक गर्भगृहात गणेशमूर्ती आहे. मध्यभागी महागणपतीची सुमारे . फूट उंचीची मूर्ती आहे. या गणेशाचे मुकुट सोंड चांदीची आहे. उजव्या बाजूच्या गाभाऱ्यातील गणेशमूर्तीच्या बाजूला रिद्धी सिद्धी यांच्या मूर्ती आहेत. डाव्या बाजूला फूट उंचीची १८ भुजा असणारी शुभ्र संगमरवरी गणेशमूर्ती आहे. १८ भुजांपैकी १६ भुजांमध्ये विविध शस्त्रे एका हातात मोदक एका हातात मोरपंखी लेखणी आहे. विद्यार्थ्यांनी या गणेशाची पूजा केली तर त्यांना याचा लाभ होतो, अशी श्रद्धा आहे. इतर हातांमध्ये असलेल्या शस्त्रांमध्ये गदा, बाण, पाल, तोमर, मुद्‌गल, अंकुश, सूल, परिघ आदी शस्त्रांचा समावेश आहे. या गणेशाची सोंड वेटोळी, तर डोक्यावर फण्यांचा नाग आहे. याशिवाय गळ्यात नाग कमरेला नागपट्टा आहे. १८ सिद्धींमुळे अठराभुजा गणेशाला शास्त्र पुराणांत विघ्नेश्वर म्हणून संबोधलेले आहे. या मंदिराच्या सभामंडपात भिंतींना लागून असलेल्या स्तंभांवर मुख्य अष्टविनायक विदर्भातील अष्टविनायक यांच्या मूर्ती प्रतिमा आहेत. सभामंडपाच्या उजव्या बाजूला महालक्ष्मीची मूर्ती आहे. याशिवाय मंदिराच्या बाजूला महादेव मारुती यांची मंदिरे आहेत.

१९८० मध्ये श्री अगस्ती मुनी आश्रमाचे महंत गोपालदास महाराज यांनी या मंदिराच्या संरक्षक भिंती, तसेच इतर डागडुजी केली होती. काही वर्षांपूर्वी शहरातील तरुणांनी एकत्र येत अठराभुजा गणेश मंडळ स्थापन केले मंदिराचे नूतनीकरण केले. त्यानंतर मंदिराला सध्याचे स्वरूप आलेले आहे.

विदर्भाच्या अष्टविनायकांपैकी एक तीर्थस्थान असल्यामुळे या मंदिरात वर्षभर भाविकांचा राबता असतो. प्रत्येक चतुर्थीला हजारो भाविक येथे दर्शनाला येतात. या मंदिरातील अग्रपूजेचा मान आजही चांदरायण कुटुंबाकडेच आहे. रामटेकच्या प्रसिद्ध शोभायात्रेची सुरुवातही या मंदिरातूनच होते. रामटेक शहरातील कोणत्याही सार्वजनिक कार्याची सुरुवात अठराभुजा गणेश मंदिरात पूजाअर्चा करून केली जाते. दरवर्षी संक्रांतीनंतर येणाऱ्या चतुर्थीला येथे मोठी यात्रा भरते. या मंदिराचा समावेशवर्ग तीर्थक्षेत्रात करण्यात आला आहे.

उपयुक्त माहिती:

  • नागपूरपासून ५० किमी, तर रामटेक बसस्थानकापासून . किमी अंतरावर
  • नागपूरपासून रामटेकसाठी दर तासाला एसटीची सुविधा
  • खासगी वाहने थेट मंदिरापर्यंत जाऊ शकतात
  • तालुक्याचे ठिकाण असल्याने निवास न्याहरीसाठी अनेक पर्याय

अठारहभुजा गणेश मंदिर

रामटेक, तह. रामटेक, जि. नागपुर

‘विदर्भ की अयोध्या’ के रूप में प्रसिद्ध नागपुर जिले के रामटेक नगर में अनेक प्राचीन मंदिर हैं। श्रीराम के निवास से पुनीत रामटेक किले की तलहटी में, विद्या के आराध्य देव गणेश का प्रसिद्ध मंदिर है। इस मंदिर में स्थापित १८ भुजाओं वाली गणेश-पाषाण प्रतिमा देश में अद्वितीय मानी जाती है। विदर्भ के अष्टविनायकों में से एक यह अठारहभुजा गणेश मंदिर है। यह मंदिर नागपुर सहित समस्त विदर्भ के श्रद्धालुओं का प्रमुख श्रद्धास्थान है। यह स्थान जागृत एवं मनोकामना पूर्ण करने वाले गणेश के रूप में प्रसिद्ध है। अतः गणेशोत्सव के अवसर पर हजारों श्रद्धालुगण यहाँ दर्शन हेतु आते हैं।

रामटेक नगर के मध्यवर्ती क्षेत्र शास्त्री वार्ड में, रामगिरि पहाड़ी की तलहटी पर अठारहभुजा गणेश मंदिर स्थित है। विशेष बात यह है कि इस एक ही मंदिर में गणेश के तीन रूपों के दर्शन होते हैं। एक किंवदंती के अनुसार रामटेक के एक ब्राह्मण को गणेश ने स्वप्न में दर्शन दिए। गणेशजी ने कहा कि मैं समीप की नदी में विद्यमान हूँ। मुझे वहाँ खोज कर मंदिर में प्रतिष्ठित करो। तदनुसार खोज करने पर १८ भुजाओं वाली गणेश-पाषाण प्रतिमा प्राप्त हुई। विधिपूर्वक उसकी प्रतिष्ठा की गई। तभी से इस गणेश की पूजा-अर्चना आरंभ हुई। लगभग ५०० साल पूर्व नागपुर के चांदरायण परिवार के पूर्वजों द्वारा इस मंदिर का निर्माण किया गया था।

ऐतिहासिक अभिलेखों के अनुसार, १६वीं शताब्दी में राजा रघुजी भोसले ने इस मंदिर का जीर्णोद्धार कराया था। इस मंदिर में तीन गर्भगृह हैं। प्रत्येक गर्भगृह में एक गणेश-पाषाण प्रतिमा स्थापित है। मध्य भाग में महागणपति की लगभग ५.५ पद ऊँची पाषाण मूर्ति है। इसका मुकुट और सूँड़ चाँदी की है। दाहिनी ओर के गर्भगृह में स्थित गणेश-पाषाण प्रतिमा के समीप रिद्धि और सिद्धि की पाषाण मूर्तियाँ हैं। बाईं ओर लगभग ५ पद ऊँची १८ भुजाओं वाली श्वेत संगमरमर की गणेश-पाषाण प्रतिमा है। १८ भुजाओं में से १६ भुजाओं में विविध शस्त्र हैं। एक हाथ में मोदक तथा एक हाथ में मोरपंख की लेखनी है। आस्था है कि विद्यार्थी यदि इस गणेश की पूजा करें, तो उन्हें विद्या का विशेष लाभ होता है। अन्य हाथों में गदा, बाण, पाश, तोमर (भाला), मुद्गल (गदा जैसा शस्त्र), अंकुश, शूल (त्रिशूल), परिघ (लोहे की छड़ी जैसा शस्त्र) आदि शस्त्र हैं। इस गणेश की सूँड़ वक्राकार है। इनके सिर पर पाँच फनों वाला नाग है। इसके अतिरिक्त गले में नाग तथा कमर पर नागपट्टा है। अठारहभुजा गणेश को उनकी १८ सिद्धियों के कारण शास्त्रों और पुराणों में विघ्नेश्वर कहा गया है।

मंदिर के सभामंडप की दीवारों से लगे स्तंभों पर मुख्य अष्टविनायक की पाषाण मूर्तियाँ अंकित हैं। साथ ही विदर्भ के अष्टविनायक की मूर्तियाँ भी उत्कीर्ण हैं। सभामंडप के दाहिनी ओर महालक्ष्मी की पाषाण मूर्ति है। इसके अतिरिक्त मंदिर के समीप महादेव और मारुति के मंदिर भी स्थित हैं।

सन् १९८० में श्री अगस्ति मुनि आश्रम के महंत गोपालदास महाराज ने मंदिर का कार्य कराया था। उन्होंने इसकी संरक्षक दीवारों तथा अन्य मरम्मत का कार्य कराया। कुछ साल पूर्व नगर के युवाओं ने संगठित होकर अठारहभुजा गणेश मंडल की स्थापना की। उन्होंने मंदिर का नवीनीकरण किया। उसके पश्चात मंदिर को वर्तमान स्वरूप प्राप्त हुआ। विदर्भ के अष्टविनायकों में से एक प्रमुख तीर्थस्थान होने के कारण इस मंदिर में निरंतर श्रद्धालुओं का आगमन होता रहता है। प्रत्येक चतुर्थी को यहाँ हजारों श्रद्धालुगण दर्शन हेतु आते हैं। इस मंदिर की अग्रपूजा का अधिकार आज भी चांदरायण परिवार के पास है। रामटेक की प्रसिद्ध शोभायात्रा का प्रारंभ भी इसी मंदिर से होता है। रामटेक नगर के किसी भी सार्वजनिक कार्य का शुभारंभ यहाँ पूजा-अर्चना कर किया जाता है। हर साल संक्रांति के पश्चात आने वाली चतुर्थी को यहाँ विशाल मेला आयोजित होता है। इस मंदिर को ‘क’ वर्ग तीर्थक्षेत्र में सम्मिलित किया गया है।

प्रमुख विशेषताएँ

  • नागपुर से ५० किलोमीटर तथा रामटेक बस स्टैंड से १.५ किलोमीटर दूरी पर।
  • नागपुर से रामटेक हेतु हर घंटे राज्य परिवहन बस सुविधा उपलब्ध।
  • निजी वाहन सीधे मंदिर तक पहुँच सकते हैं।
  • तालुका मुख्यालय होने से निवास एवं भोजन के अनेक विकल्प उपलब्ध।
Back To Home