संत गाडगेबाबा समाधी मंदिर

गाडगे नगर, वलगाव रोड, अमरावती, ता. जि. अमरावती

अमरावती शहराच्या उत्तर भागात वलगाव रस्त्यावर वसलेले श्री संत गाडगेबाबा समाधी मंदिर हे महाराष्ट्रातील सामाजिक प्रबोधन, लोकसेवा आणि समतेचे एक महत्त्वाचे केंद्र मानले जाते. दगडातील मूर्तीपेक्षा रंजल्या-गांजलेल्या, उपेक्षित मानवांत प्रत्यक्ष ईश्वराचा शोध घेऊन त्यांची अहोरात्र सेवा करणे हीच खरी ईश्वरभक्ती आहे, हा विचार संत गाडगेबाबांनी समाजात रुजवला. अंधश्रद्धा, अज्ञान आणि जातिभेदावर कीर्तनांच्या माध्यमातून प्रहार करणाऱ्या या थोर समाजसुधारक संतांच्या पार्थिवावर याच ठिकाणी अंत्यसंस्कार करण्यात आले होते. संपूर्ण विदर्भासह महाराष्ट्राच्या कानाकोपऱ्यातील भाविकांचे हे समाधीस्थान श्रद्धास्थान बनले आहे. दरवर्षी डिसेंबर महिन्यात पार पडणारा गाडगेबाबांचा पुण्यतिथी महोत्सव आणि फेब्रुवारी महिन्यातील जयंती उत्सव हे येथील प्रमुख वार्षिक सोहळे आहेत.

अमरावती शहराला प्राचीन काळापासून ऐतिहासिक आणि सांस्कृतिक पार्श्वभूमी लाभली आहे. हे शहर प्राचीन विदर्भ देशाचा भाग मानले जाते. इंग्रजी राजवटीत मेजर वॉल्स्ली हेग यांनी संपादन केलेल्या ‘अमरावती डिस्ट्रिक्ट गॅझेटिअर’मधील नोंदीनुसार, या परिसराचे प्राचीन नाव ‘उदुंबरावती’ असे होते. या प्रदेशात औदुंबराच्या वृक्षांचे प्रमाण मुबलक असल्याने हे नाव रूढ झाले होते. पुढे प्राकृत भाषेत त्याचे ‘उंबरावती’ आणि नंतर ‘अमरावती’ असे रूपांतर झाले. शहरात असलेल्या प्राचीन अंबादेवी मंदिरावरून अमरावती नाव पडले, असाही एक मतप्रवाह आढळतो. विसाव्या शतकाच्या मध्यापर्यंत शहराच्या उत्तरेकडील वलगाव मार्गावरील हा भाग मोकळा होता. सन १९५६ मध्ये गाडगेबाबांच्या समाधीची स्थापना झाल्यानंतर या वस्तीचा वेगाने विस्तार झाला आणि शहराच्या अधिकृत महसुली दफ्तरी या परिसराचे नामकरण ‘गाडगे नगर’ असे करण्यात आले.

संत गाडगेबाबांचा जन्म २३ फेब्रुवारी १८७६ रोजी अमरावती जिल्ह्यातील दर्यापूर तालुक्यात असलेल्या शेणगाव (शेंडगाव) येथे एका परीट कुटुंबात झाला. त्यांच्या आईचे नाव सखुबाई व वडिलांचे नाव झिंगराजी जानोरकर होते. त्यांचे मूळ नाव डेबूजी असे ठेवण्यात आले होते. बालवयात वडिलांचे छत्र हरपल्याने डेबूजींचे बालपण मामाच्या गावी, मूर्तिजापूर तालुक्यातील दापुरे येथे गरिबीत गेले. तेथे त्यांनी शेती आणि जनावरे राखण्याचे काम केले. त्या काळात ग्रामीण भागात पसरलेले दारिद्र्य, अज्ञान, अंधश्रद्धा, व्यसनाधीनता आणि जातिभेद पाहून त्यांचे मन व्यथित झाले. विवाहानंतरही त्यांचे लक्ष कौटुंबिक संसारात रमले नाही. त्यामुळे त्यांनी घरादाराचा त्याग करून लोकजागृतीचे व्रत अंगीकारले. अंगावर फाटकी गोधडी, हातात झाडू आणि अन्नासाठी डोक्यावर मातीचे फुटके गाडगे घेऊन ते गावोगावी अनवाणी फिरू लागले. त्यामुळे लोक त्यांना गाडगेबाबा म्हणू लागले. गावात प्रवेश करताच रस्ते, गटारे आणि देवळांचा परिसर झाडून स्वच्छ करणे, मिळेल त्या भाकरीचा तुकडा खाणे आणि रात्री देवळात उभे राहून ग्रामस्थांना कीर्तनातून उपदेश करणे, ही त्यांची कार्यपद्धती होती. “गोपाळा, गोपाळा, देवकीनंदन गोपाळा” हे त्यांच्या कीर्तनातील पालूपद होते. देव दगडात नसून माणसाच्या सेवेत आहे, हा विचार त्यांनी जनमानसात ठामपणे मांडला.

लोकांनी दिलेल्या दानाची पै-पै जनकल्याणासाठी उपयोगात आणून गाडगेबाबांनी महाराष्ट्रात अनेक लोकोपयोगी वास्तू निर्माण केल्या. अमरावती जिल्ह्यातील ऋणमोचन येथे पूर्णा नदीवर विस्तीर्ण दगडी घाट बांधला. मूर्तिजापूर येथे धर्मशाळा, पंढरपूर येथे संत चोखामेळा वसतिगृह व धर्मशाळा, मराठा धर्मशाळा आणि परीट धर्मशाळा अशा तीन वास्तूंची उभारणी केली. नाशिक येथे संत गाडगे महाराज धर्मशाळा, आळंदी येथे दोन धर्मशाळा, देहू येथे एक धर्मशाळा आणि त्र्यंबकेश्वर येथे कलईवाला धर्मशाळा त्यांनी भाविकांसाठी खुली केली. पुणे आणि मुंबईत जे. जे. रुग्णालयानजीक ग्रामीण रुग्णांच्या नातेवाइकांसाठी धर्मशाळा उभारल्या. आयुष्यभर लोककल्याणासाठी वणवण भटकणाऱ्या या महात्म्याचे २० डिसेंबर १९५६ रोजी अमरावतीजवळील वलगाव येथे पेढी नदीच्या तीरावर महापरिनिर्वाण झाले. त्यांच्या निर्वाणाचे वृत्त समजताच मध्य प्रांतातून हजारो अनुयायी अमरावतीत दाखल झाले. सध्याच्या गाडगे नगरातील मोकळ्या भूखंडावर राष्ट्रसंत तुकडोजी महाराज यांच्या हस्ते त्यांच्या चितेला मुखाग्नी देण्यात आला. याच पवित्र स्थानी बाबांचे समाधीमंदिर उभारण्यात आले. या समाधीस्थळाची देखभाल करण्यासाठी आणि बाबांच्या विचारांचा प्रसार करण्यासाठी ‘श्री संत गाडगे बाबा समाधी मंदिर ट्रस्ट’ची स्थापना करण्यात आली.

शहरातील मुख्य मार्गालगत हे समाधीमंदिर वसले आहे. दर्शनी भागात मुख्य महाद्वार असून त्याच्या माथ्यावर अर्धचंद्राकार कमान आहे. महाद्वाराला मध्यभागी मुख्य प्रवेशद्वार आणि दोन्ही बाजूंस उपद्वारे आहेत. आत प्रवेश केल्यावर समाधीमंदिराची मुख्य वास्तू दृष्टीस पडते. मंदिराची रचना सभामंडप आणि गर्भगृह अशी आहे. सभामंडपाच्या दोन्ही बाजूंच्या भिंतींमध्ये मोठ्या आकाराची वातायने (खिडक्या) असल्याने मंडपात दिवसभर नैसर्गिक प्रकाश आणि खेळती हवा राहते. प्रवेशद्वारावरील दर्शनी गवाक्षात गाडगेबाबांचा सुप्रसिद्ध दशसूत्री संदेश मोठ्या फलकावर कोरलेला आहे. त्यामध्ये भुकेलेल्याला अन्न, तहानलेल्याला पाणी, उघड्या-नागड्याला वस्त्र, बेघराला आसरा, अशिक्षित मुलांना शिक्षण, आजारी माणसाला औषध, बेरोजगाराला काम, पशू-पक्ष्यांना अभय, अनाथांना आधार, गरीब तरुण-तरुणींचे लग्न आणि दुःखी माणसांना धीर देणे हाच खरा रोकडा धर्म असल्याचे नमूद केले आहे. सभामंडपाच्या भिंतींवर बाबांच्या जीवनप्रसंगांची छायाचित्रे लावलेली आहेत. यात भारतरत्न डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्यासमवेत असलेले बाबांचे स्नेहसंबंध दर्शवणारी चित्रे, कर्मवीर भाऊराव पाटील, राष्ट्रसंत तुकडोजी महाराज, आचार्य प्रल्हाद केशव अत्रे, नरसो चिंतामण केळकर यांच्यासमवेतची छायाचित्रे आहेत.

मंडपाच्या पुढील भागात गर्भगृह आहे. गर्भगृहातील उंच संगमरवरी चौथऱ्यावर गाडगेबाबांची पूर्णाकृती मूर्ती प्रतिष्ठापित आहे. अंगावर गोधडी आणि मुखावर शांत भाव कोरलेली ही मूर्ती आहे. मागील भिंतीवर “गोपाळा गोपाळा देवकीनंदन गोपाळा” हे पालूपद कोरलेले आहे. गर्भगृहाभोवती प्रदक्षिणामार्ग आहे. समाधीमंदिराबाहेरील मोकळ्या प्रांगणात बाबांच्या पत्नी कुंताबाई यांचे स्वतंत्र समाधीमंदिर आहे. या मंदिरात चौथऱ्यावर कुंताबाईंची संगमरवरी मूर्ती प्रतिष्ठापित आहे आणि समोर तुळशीवृंदावन आहे. आवारात सामाजिक उपक्रमांसाठी ‘मंगलधाम’ नावाचे सभागृह, ट्रस्टचे कार्यालय, वाहनतळ आणि यात्रेकरूंसाठी खोल्या बांधलेल्या आहेत.

समाधीमंदिर भाविकांच्या दर्शनासाठी दररोज सकाळी ६ वाजता खुले केले जाते आणि रात्री ९ वाजता बंद होते. दरवर्षी १४ ते २१ डिसेंबर या कालावधीत संत गाडगेबाबांचा वार्षिक पुण्यतिथी महोत्सव येथे मोठ्या प्रमाणावर आयोजित केला जातो. या सप्ताहात अखंड नामस्मरण, कीर्तन, संत विचार व्याख्याने आणि महाप्रसादाचे आयोजन केले जाते. संपूर्ण विदर्भासह राज्यभरातून हजारो भाविक या काळात गाडगे नगरात येतात. त्यामुळे या परिसराला यात्रेचे स्वरूप प्राप्त होते. २३ फेब्रुवारी रोजी गाडगेबाबांच्या जयंतीचा उत्सव साजरा होतो. जयंतीच्या निमित्ताने केवळ औपचारिक कार्यक्रम न करता रक्तदान शिबिरे, स्वच्छता मोहीम, वृक्षारोपण आणि गरजू शालेय विद्यार्थ्यांना शैक्षणिक साहित्याचे वाटप असे विधायक समाजोपयोगी उपक्रम राबवले जातात. याशिवाय आषाढी व कार्तिकी एकादशीला मंदिरात कीर्तन महोत्सवांचे आयोजन होते.

उपयुक्त माहिती

• अमरावती रेल्वे स्थानक व एसटी स्थानकापासून ४ किमी अंतरावर
• बडनेरा जंक्शन रेल्वे स्थानकापासून १२ किमी अंतरावर
• शहरातील अनेक भागांतून एसटी व ऑटो रिक्षांची सुविधा
• खासगी वाहने मंदिराच्या वाहनतळापर्यंत येऊ शकतात
• परिसरात यात्रेकरूंसाठी निवास व न्याहारीचे अनेक पर्याय
• संपर्क : मंदिर कार्यालय, मो. ९४२०१२३२७८