सर्वज्ञ श्री गोपाळकृष्ण देवस्थान (श्रीकृष्ण सुवर्ण मंदिर)

गोदावरी कॉलनी, दस्तूर नगर, अमरावती, ता. जि. अमरावती

अमरावती शहरातील दस्तूर नगर परिसरात सर्वज्ञ श्री गोपाळकृष्ण देवस्थान उभारण्यात आलेले आहे. भगवान श्रीकृष्णाचे गोपाळकृष्ण रूप हे या मंदिराचे मुख्य अधिष्ठान मानले जाते. विदर्भ प्रांताला प्राचीन काळापासून कृष्णोपासनेची अखंड परंपरा लाभलेली आहे. महानुभाव पंथाच्या दृष्टीने अमरावती जिल्हा अत्यंत आदरणीय मानला जात असल्याने या संप्रदायाच्या तत्त्वज्ञानानुसार या मंदिराची स्थापना करण्यात आली. आधुनिक काळात निर्माण झालेल्या या मंदिरावर करण्यात आलेले सुवर्णवर्णी नक्षीकाम, स्तंभांवरील कलाकुसर आणि श्रीकृष्णाच्या विविध रूपांचे शिल्पांकन या वैशिष्ट्यांमुळे या मंदिराला ‘श्रीकृष्ण सुवर्ण मंदिर’ अशी ओळख मिळाली आहे. हे स्थान दैनंदिन उपासनेबरोबरच वार्षिक श्रीकृष्ण जन्माष्टमी उत्सवाचे शहरातील मुख्य केंद्र बनले आहे.

महाराष्ट्र शासनाने १९६८ मध्ये प्रसिद्ध केलेल्या ‘अमरावती जिल्हा गॅझेटिअर’मधील नोंदींनुसार, हा संपूर्ण भूभाग प्राचीन विदर्भ राज्याचा भाग होता आणि महाभारतात उल्लेखिलेल्या पयोष्णी अर्थात आजच्या पूर्णा नदीचे खोरे याच प्रदेशातून वाहते. अमरावती या नामाभिधानाच्या व्युत्पत्तीबाबत इतिहास संशोधकांनी विविध मते नोंदवली आहेत. त्यानुसार प्राचीन काळी या भागात असलेल्या मुबलक औदुंबर वृक्षांवरून या नगरीचे नाव ‘उदुंबरावती’ पडले, तर काहींच्या मते अमरावती हे नाव इंद्राच्या अमरावती नगरीवरून अथवा प्राचीन अंबादेवीच्या वास्तव्यावरून रूढ झाले. मौर्य, सातवाहन, वाकाटक, बदामीचे चालुक्य आणि राष्ट्रकूट यांच्या राजवटींनंतर तेराव्या शतकात देवगिरीच्या यादवांच्या काळात अमरावती परिसरात महानुभाव पंथाचा मोठा प्रसार झाला. आधुनिक अमरावती शहराचा विस्तार नागपूर-अमरावती महामार्गाच्या दिशेने होत असताना दस्तूर नगर ही नवी नागरी वसाहत उदयाला आली. तेथेच या मंदिराची उभारणी झाली.

विदर्भाच्या भूमीशी श्रीकृष्णाचा असलेला पौराणिक ऋणानुबंध श्रीमद्‌भागवत पुराणातील दशम स्कंधातील रुक्मिणीहरण प्रसंगावरून स्पष्ट होतो. अमरावतीपासून सुमारे चाळीस किलोमीटर अंतरावर पूर्णा नदीकाठी वसलेले कौंडिण्यपूर हे विदर्भ नरेश राजा भीष्मक याची राजधानी मानले जाते. भीष्मक राजाची कन्या रुक्मिणी हिने श्रीकृष्णाच्या पराक्रमाची कीर्ती ऐकून त्याला मनोमन पती मानले होते. मात्र तिचा बंधू रुक्मी याने तिचा विवाह चेदीराज शिशुपालाशी ठरवला. रुक्मिणीने एका विश्वासू ब्राह्मणामार्फत द्वारकेला श्रीकृष्णाकडे निरोप पाठवून आपले रक्षण करण्याची विनंती केली. विवाहापूर्वी कुलदेवतेच्या पूजेसाठी रुक्मिणी अमरावती येथील प्राचीन अंबादेवी मंदिरात दर्शनासाठी आली असताना श्रीकृष्णाने तिचे रथात हरण केले. पाठलाग करणाऱ्या शिशुपाल व रुक्मीच्या सैन्याला बलराम आणि श्रीकृष्णाने पराभूत करून द्वारकेत रुक्मिणीशी शास्त्रोक्त विवाह केला. या पौराणिक संदर्भामुळे अमरावती परिसराला श्रीकृष्णाची सासुरवाडी मानली जाते.

हे देवस्थान महानुभाव पंथाच्या परंपरेशी जोडलेले असून त्याचे संचालन महानुभाव संप्रदायामार्फत केले जाते. महानुभाव पंथात श्रीकृष्णासह श्री दत्तात्रेय प्रभू, श्री चक्रपाणी प्रभू, श्री गोविंदप्रभू आणि सर्वज्ञ श्री चक्रधर स्वामी यांना ‘पंचकृष्ण’ मानून त्यांची उपासना केली जाते. महानुभाव पंथाचे आद्य प्रवर्तक श्री गोविंदप्रभू यांचा जन्म अमरावती जिल्ह्यातील काटसूर येथे झाला होता आणि त्यांची कर्मभूमी ऋद्धपूर ही राहिली. ऋद्धपूरला महानुभाव पंथात काशीचे स्थान दिले जाते. चक्रधर स्वामींना गोविंदप्रभूंचे प्रथम दर्शन याच भूमीत झाले होते. याच संप्रदायिक परंपरेचा विस्तार म्हणून दस्तूर नगरच्या गोदावरी कॉलनीत हे मंदिर उभारण्यात आले. सन २०१३ मध्ये मूर्तीची प्राणप्रतिष्ठा करून हे मंदिर भाविकांसाठी खुले करण्यात आले.

मंदिराच्या प्रवेशद्वारासमोर वाहनतळ आहे. मंदिराला दुहेरी तटबंदीची रचना असून बाह्य तटबंदी ओलांडून पायऱ्या चढल्यावर पहिल्या प्रांगणात उद्यान विकसित केलेले आहे. येथे गोवर्धन पर्वताची प्रतिकृती उभारलेली आहे व त्यातून वाहणाऱ्या यमुनेचे पाणी भरणाऱ्या गवळणीचे शिल्प साकारलेले दिसते. दुसऱ्या तटबंदीतून अधिक उंचावर असलेल्या मुख्य प्रांगणात प्रवेश होतो. तेथे भिंतींवर कृष्णलीलांची उठावशिल्पे आणि चित्रे आहेत. मंदिराची वास्तू अर्धमंडप, सभामंडप आणि गर्भगृह अशा त्रिभागीय रचनेत विभागलेली आहे. अर्धमंडप व सभामंडप हे अर्धखुल्या रचनेचे आहेत. सभामंडपातील छताच्या वितानावर मध्यभागी बालगोपाळाचे शिल्प असलेली अष्टदल पद्मनक्षी कोरलेली दिसते. गर्भगृहाचे प्रवेशद्वार सभामंडपाच्या पातळीपेक्षा उंचावर आहे. त्यावर द्वारशाखा, ललाटपट्टी आणि पुष्पथर कोरलेले आहेत. या सर्व घटकांवर सुवर्ण मुलामा दिल्याने मंदिराला सुवर्णकांती लाभलेली आहे. गर्भगृहात वज्रपीठावर मयूरमुकुट आणि सुवर्ण प्रभावळ असलेली श्री गोपाळकृष्णाची मूर्ती आहे. मूर्तीसमोर नक्षीदार सुवर्ण झोपाळा ठेवण्यात आलेला आहे, त्यावर ऋद्धपूर येथील राजमठातून आणलेला श्री गोविंदप्रभूंचा पवित्र मुखवटा स्थापित केलेला आहे. या मुखवट्याच्या दोन्ही बाजूस महानुभाव संप्रदायातील इतर सत्पुरुषांचे मुखवटे आहेत. गर्भगृहाभोवती अंतर्भागात तसेच बाह्यांगाला प्रदक्षिणा मार्ग तयार करण्यात आलेला आहे. गर्भगृहाच्या बाह्यभिंतींवर अधिष्ठान भागात पुष्पथर, पर्णथर आणि जंघाभागावर स्तंभनक्षी कोरलेली दिसते. सभामंडपाच्या छतावरील कठड्यात विविध देवीदेवता व कृष्णलीला प्रसंग दर्शवणारी देवकोष्टके आहेत. त्यावर शाला रचनेतील आडवी नक्षीदार शिखरे आणि प्रत्येकी पाच कळस आहेत. गर्भगृहावर दाक्षिणात्य विमान शैलीच्या धर्तीवर तीन थरांचे उंच चौकोनी शिखर उभारण्यात आले आहे. त्यावर उरुशृंग, उपशिखरे, देवकोष्टके, आमलक आणि शीर्षभागी कळस आहे.

मंदिर दररोज सकाळी ७ वाजता उघडले जाते. सकाळी ७:३० वाजता काकडारती व गोपाळकृष्णाची पंचामृत अभिषेक पूजा पार पडते. त्यानंतर दुपारी १२ वाजेपर्यंत भाविकांना दर्शन घेता येते. दुपारी १२ ते ४ या वेळेत गर्भगृहाची कपाटे महानुभाव परंपरेनुसार महानैवेद्य व विश्रांतीसाठी बंद ठेवली जातात. दुपारी ४ वाजता मंदिर पुन्हा खुले झाल्यानंतर सायंकाळी ७ वाजता सायंआरती केली जाते. रात्री ८:३० वाजता शयनारती होऊन रात्री ९ वाजता मंदिराची दारे बंद होतात.

वार्षिक उत्सवांमध्ये भाद्रपद वद्य अष्टमीला साजरा होणारा ‘गोकुळाष्टमी’ अर्थात श्रीकृष्ण जन्मोत्सव हा या देवस्थानचा प्रमुख उत्सव मानला जातो. या दिवशी रात्री १२ वाजता जन्मकाळ, पाळणा, महाआरती आणि भजन कीर्तनाचे कार्यक्रम होतात, तर दुसऱ्या दिवशी सकाळी दहीहंडी व महाप्रसाद वाटपाचे आयोजन केले जाते. कार्तिक शुद्ध प्रतिपदेला दीपावली पाडव्याच्या निमित्ताने ‘अन्नकूट उत्सव’ आयोजित केला जातो. त्यावेळी गोपाळकृष्णाला छप्पन भोगांचा नैवेद्य अर्पण केला जातो. याखेरीज भाद्रपद शुक्ल अष्टमीला श्रीराधा जन्मोत्सव, अश्विन पौर्णिमेला कोजागिरी पौर्णिमेनिमित्त दीपरोषणाई व चंद्रप्रकाशात दुग्धप्राशन, तसेच मार्गशीर्ष एकादशीला गीता जयंतीनिमित्त श्रीमद्भगवद्गीता पारायण व प्रवचनांचे आयोजन मंदिरात केले जाते.

उपयुक्त माहिती

• अमरावती रेल्वे स्थानकापासून ५ किमी अंतरावर
• बडनेरा रेल्वे जंक्शनपासून ६ किमी अंतरावर
• अमरावती मध्यवर्ती बस स्थानकापासून ६ किमी अंतरावर
• शहरातील राजकमल चौक, गाडगे नगर व मध्यवर्ती बस स्थानकावरून एसटी व ऑटोची सुविधा
• खासगी वाहने मंदिरापर्यंत येऊ शकतात
• परिसरात निवास व न्याहारीसाठी अनेक पर्याय
• संपर्क : हेमराज पाटोदेकर, अध्यक्ष, मो. ९९२३२४१२७४