जगद्‌गुरू श्री नागदेव आश्रम (महानुभाव मंदिर)

पुष्पक कॉलनी, बडनेरा रोड, अमरावती, जि. अमरावती

अमरावती शहरातील बडनेरा मार्गालगत पुष्पक कॉलनी परिसरात जगद्‌गुरू श्री नागदेव आश्रम हे महानुभाव संप्रदायाचे महत्त्वाचे श्रद्धास्थान आहे. महानुभाव पंथाचे आद्य आचार्य, कुशल संघटक आणि सर्वज्ञ श्रीचक्रधर स्वामींचे पट्टशिष्य नागदेवाचार्य यांच्या स्मृतीशी हे स्थान जोडलेले आहे. भगवान श्रीकृष्ण या देवालयाची मुख्य अधिष्ठात्री देवता आहे. त्यांच्यासमवेत महानुभाव परंपरेतील पूजनीय पाषाणरूपांची येथे नित्य उपासना चालते. विदर्भ ही महानुभाव पंथाची कर्मभूमी असल्याने अमरावती परिसरातील भाविकांसाठी हे स्थान नित्य दर्शन, नामस्मरण आणि तात्त्विक चिंतनाचे महत्त्वाचे केंद्र ठरले आहे. दरवर्षी श्रावण महिन्यात येथे श्रीकृष्ण जन्माष्टमी आणि गोकुळाष्टमीचा जन्मोत्सव भक्तिभावाने साजरा होतो.

या परिसराचा इतिहास प्राचीन आणि सांस्कृतिकदृष्ट्या समृद्ध आहे. अमरावती जिल्हा गॅझेटिअरमधील नोंदींनुसार अमरावती शहराचे मूळ नाव ‘उदुंबरावती’ असे होते. या प्रदेशात औदुंबराच्या वृक्षांचे मोठे प्रमाण असल्याने प्राचीन संस्कृत ग्रंथांत या भूमीस उदुंबरावती म्हटले गेले. काळाच्या ओघात प्राकृत आणि अपभ्रंश भाषांमधून त्याचे रूपांतर ‘अमरावती’ या नावात झाले. महाभारतातील विदर्भ राज्याची प्राचीन राजधानी असलेले कौंडण्यपूर अमरावती जिल्ह्यातील वर्धा नदीच्या तीरावर आहे. याच भूमीवरून भगवान श्रीकृष्णाने विदर्भकन्या रुक्मिणीचे हरण केले होते, असा संदर्भ पुराणांमध्ये आढळतो. आधुनिक काळात बडनेरा आणि अमरावती ही शहरे जोडणाऱ्या मार्गावर नागरी वस्त्यांचा विस्तार झाला. त्यातूनच पुष्पक कॉलनी व साईनगर परिसराची निर्मिती झाली. गॅझेटिअरमध्ये नोंदविल्याप्रमाणे अमरावती जिल्हा महानुभाव पंथाच्या उदयापासूनच या संप्रदायाचा बालेकिल्ला राहिला आहे. जिल्ह्यातील ऋद्धिपूर आणि नांदगाव पेठ ही स्थाने पंथाच्या इतिहासात वंदनीय मानली जातात.

महानुभाव पंथाच्या तात्त्विक परंपरेत विदर्भाचे स्थान अग्रगण्य मानले जाते. महाराष्ट्रात तेराव्या शतकात सर्वज्ञ श्रीचक्रधर स्वामी यांनी या पंथाची स्थापना केली. ऋद्धिपूरचे श्रीगोविंदप्रभू त्यांचे दीक्षागुरू होते. महानुभाव परंपरेत भगवान श्रीकृष्ण, श्रीदत्तात्रेय प्रभू, श्रीचक्रपाणि प्रभू, श्रीगोविंदप्रभू आणि सर्वज्ञ श्रीचक्रधर स्वामी या पाच अवतारांना पंचकृष्ण मानले जाते. त्यांना साक्षात् परब्रह्माचे सगुण रूप म्हणून वंदिले जाते. प्राचीन नोंदींनुसार इ.स. १२७८ च्या सुमारास श्रीचक्रधर स्वामींच्या उत्तरापंथ प्रयाणानंतर संप्रदायाची धुरा सांभाळण्याचे आणि विखुरलेल्या शिष्यांना एकत्र आणण्याचे कार्य नागदेवाचार्य यांनी केले. म्हाइंभटांनी श्रीचक्रधरांच्या आठवणींचे संकलन करून लिहिलेला मराठीतील आद्य चरित्रग्रंथ ‘लीळाचरित्र’, केशिराज व्यास यांनी संकलित केलेला ‘सिद्धांतसूत्रपाठ’ आणि ‘दृष्टांतपाठ’ हे ग्रंथ नागदेवाचार्यांच्या मार्गदर्शनाखाली तयार झाले. त्यांच्या पश्चात नरेंद्र व परशरामबासांनी इ.स. १३१२ च्या सुमारास त्यांच्या जीवनचरित्रावर आधारित ‘स्मृतिस्थळ’ हा ग्रंथ सिद्ध केला. नागदेवाचार्यांनी संस्कृतऐवजी मराठी भाषेचा धर्मभाषा म्हणून स्वीकार करण्याचा श्रीचक्रधरांचा आदेश निष्ठेने राबवला. त्यामुळे अमरावती परिसर मराठी भाषेच्या आद्य गद्यवाङ्मयाच्या निर्मितीशी घट्ट जोडला गेला.

पुष्पक कॉलनीतील या आश्रमाची स्थापना १९ एप्रिल १९७६ रोजी झाली. महानुभाव परंपरेतील कवीश्वर शाखेचे कुलाचार्य श्री १०८ ऋषिराज बाबा ऊर्फ मुरारिमल्ल बाबा (उपाख्य दयापूरकर बाबा) यांनी या आश्रमाची पायाभरणी केली. विदर्भातील ग्रामीण व नागरी भागांत महानुभाव तत्त्वज्ञानाचा प्रसार करणे आणि साधकांसाठी सामूहिक साधनाकेंद्र निर्माण करणे हा या स्थापनेमागील मुख्य उद्देश होता. पुढील चार दशकांत टप्प्याटप्प्याने या संकुलाचा विस्तार करण्यात आला. २५ डिसेंबर २०१६ रोजी आश्रमाच्या दर्शनी भागावर श्रीकृष्ण महाद्वार उभारून त्याचे लोकार्पण झाले. संपूर्ण मंदिराभोवती तटबंदी आहे. दर्शनी भागात आश्रमाची आधुनिक स्थापत्यशैलीतील दुमजली इमारत उभी आहे. तिच्या मध्यभागी महिरपी कमानींचे महाद्वार आहे. प्रवेशासाठी दगडी पायऱ्यांची रचना आहे. महाद्वारातून आत प्रवेश केल्यावर दुमजली उंचीचे दर्शनमंडप व प्रार्थना सभागृह लागते. सभागृहाच्या दोन्ही बाजूंस चौकोनी स्तंभ छताला आधार देतात. वरच्या मजल्यावर नक्षीदार कठडे असलेला सज्जा बांधलेला आहे. सभागृहाच्या भिंतींवर महानुभाव संतांची चित्रे, सूत्रपाठातील वचने आणि तात्त्विक उपदेश कोरलेले फलक आहेत.

सभामंडपाच्या पुढील भागात प्रदक्षिणामार्ग सोडून गर्भगृहाची रचना केलेली आहे. गर्भगृहात वज्रपीठावर असलेल्या मखरामध्ये भगवान श्रीकृष्णाची उभी मूर्ती आहे. तिला पीतांबर, मुकुट आणि पुष्पमालांनी शृंगारले जाते. मुख्य मूर्तीसमोर तसेच सभागृहात दोन्ही बाजूंस स्वतंत्र लाकडी व संगमरवरी आसनांवर पायऱ्यांच्या रचनेत विविध पाषाणरूपे पूजेसाठी ठेवलेली आहेत. महानुभाव संप्रदायात ज्या स्थळांना पंचकृष्णांचा चरणस्पर्श झाला, त्या पावन स्थानांतून आणलेल्या शिळांना ‘विशेष’ म्हणून पूजण्याची परंपरा आहे. येथील प्रत्येक शिळेवर वस्त्र, मुकुट आणि गंधतिलक लावून तिची नित्य आराधना केली जाते. मंदिराच्या डाव्या बाजूला तपस्विनी महिला विभागाची स्वतंत्र इमारत आहे.

या आश्रमातील दैनंदिन धार्मिक दिनचर्या महानुभाव पंथाच्या पारंपरिक ‘पूजावसर’ या आचारग्रंथातील नियमांनुसार चालते. आश्रम भाविकांसाठी दररोज सकाळी ६ वाजता उघडला जातो आणि दुपारी १२ वाजता दर्शनासाठी बंद होतो. दुपारच्या विश्रांतीनंतर सायंकाळी ५ वाजता तो पुन्हा उघडून रात्री ९ वाजता बंद करण्यात येतो. पहाटे ६.३० वाजता देवमंचाची स्वच्छता, अभिषेक, पाषाणविशेषांचे पूजन आणि प्रातःकालीन मंगल आरती होते. सकाळी ८ ते १० या वेळेत सभागृहात साधकांकडून श्रीचक्रधरोक्त ‘सूत्रपाठ’ आणि ‘लीळाचरित्र’ या ग्रंथांचे नित्यवाचन व नामस्मरण चालते. दुपारी ११.३० वाजता भगवान श्रीकृष्ण व अवतारी विशेष शिळांना नैवेद्य अर्पण करून माध्यान्ह भोग आरती संपन्न होते. सायंकाळी ५ वाजता मंदिर उघडल्यानंतर भाविक दर्शनासाठी येतात. सायंकाळी ७ वाजता सांध्य आरती होते. त्यावेळी संप्रदायातील पारंपरिक पदे, दोहे आणि स्तवनांचे समूहाने गायन केले जाते. रात्री ८.३० वाजता ‘निजबा निज माझ्या चक्रधरा’ या पारंपरिक शेजारतीने मूर्ती व पूज्य प्रतीकांना शयन करवून दिवसाच्या विधींची सांगता होते.

आश्रमामध्ये वर्षभरात महानुभाव परंपरेतील विविध तिथी आणि सण पारंपरिक पद्धतीने साजरे केले जातात. श्रावण वद्य अष्टमीला येणारी श्रीकृष्ण जन्माष्टमी आणि दुसऱ्या दिवशीची गोकुळाष्टमी हा या मंदिरातील मुख्य वार्षिक उत्सव मानला जातो. या उत्सवादरम्यान संपूर्ण मंदिरावर विद्युत रोषणाई केली जाते. यावेळी अखंड नामस्मरण, कीर्तन व पाळणागीते गायली जातात. मध्यरात्री १२ वाजता भगवान श्रीकृष्णाचा जन्मोत्सव विधी संपन्न होतो. दुसऱ्या दिवशी दहीहंडी फोडून भाविकांना महाप्रसादाचे वाटप केले जाते. भाद्रपद महिन्यात येणारा सर्वज्ञ श्रीचक्रधर स्वामी अवतारदिन महोत्सव आणि माघ महिन्यात येणारा जगद्‌गुरू नागदेवाचार्य स्मृतिमहोत्सव या आश्रमात मोठ्या प्रमाणावर आयोजित होतो. त्यावेळी पंथातील साधू-संतांची तात्त्विक प्रवचने होतात. आश्रमाच्या स्थापनेचा दिवस असलेल्या १९ एप्रिल रोजी दरवर्षी वर्धापनदिन सोहळा आणि संतपूजन पार पडते.

उपयुक्त माहिती

• अमरावती रेल्वे स्थानक व बस स्थानकापासून ३ किमी अंतरावर
• बडनेरा जंक्शन रेल्वे स्थानकापासून ५ किमी अंतरावर
• शहरातील अनेक भागांतून ऑटोरिक्षा व स्थानिक वाहनांची सुविधा
• खासगी वाहने मंदिराच्या वाहनतळापर्यंत येऊ शकतात
• परिसरात भाविकांसाठी निवास व न्याहारीचे अनेक पर्याय उपलब्ध