द्वारकाधीश श्रीकृष्ण मंदिर

माताखिडकी, पटवीपुरा, अमरावती, जिल्हा अमरावती

द्वारकाधीश श्रीकृष्ण मंदिर हे विदर्भभूमीतील अमरावती शहराच्या पटवीपुरा परिसरातील माताखिडकी भागात वसलेले एक प्राचीन आणि महत्त्वाचे श्रद्धास्थान आहे. भगवान श्रीकृष्ण आणि रुक्मिणी यांच्या पौराणिक कथांशी जोडलेले हे स्थान वैष्णव आणि महानुभाव संप्रदायाचे प्रमुख तीर्थक्षेत्र मानले जाते. भाविकांच्या मान्यतेनुसार, येथील वेणुगोपाल रूपातील द्वारकाधीशाच्या दर्शनाने मनोकामना पूर्ण होतात. या मंदिराच्या परिसरातच श्रीकृष्णाने रुक्मिणीची चिंता दूर केल्याच्या स्मरणार्थ उभारलेले चिंताहरण मंदिरही आहे.

अमरावती शहराच्या प्राचीनतेचे संदर्भ १८९३ मध्ये प्रकाशित झालेल्या अमरावती जिल्हा गॅझेटिअर आणि जुन्या शिलालेखांमध्ये स्पष्टपणे नोंदवलेले आढळतात. ऐतिहासिक नोंदीनुसार, या परिसराचे मूळ नाव उदुंबरावती असे होते. या भागात प्राचीन काळी मोठ्या प्रमाणावर औदुंबराची झाडे असल्याने या गावास हे नाव पडले. शहरात सापडलेल्या आणि इ.स. १०९७ मधील (शके १०१९) जैन तीर्थंकर आदिनाथ यांच्या संगमरवरी मूर्तीच्या चौथऱ्यावरील कोरीव लेखात उदुंबरावती असा स्पष्ट उल्लेख आढळतो. याच प्राकृत नावावरून पुढे उमरावती आणि काळाच्या ओघात त्याचे रूपांतर अमरावती या संज्ञेत झाले. पौराणिक संदर्भांमध्ये या नगरीचा उल्लेख इंद्राची राजधानी अमरावती किंवा इंद्रपुरी असाही येतो. जुन्या काळी शहराच्या तटबंदीतील ज्या लहान खिडकीवजा दरवाजातून अंबामाता व एकवीरा देवीच्या मंदिरात जाण्याचा मार्ग होता, त्यावरून या परिसराला माताखिडकी असे नाव पडले.

श्रीमद्भागवत पुराणाच्या दशम स्कंधात आलेल्या रुक्मिणीहरणाच्या कथेनुसार, विदर्भाचा राजा भीष्मक याची कन्या रुक्मिणी हिचे श्रीकृष्णावर अढळ प्रेम होते. तिचा बंधू रुक्मी याने तिचा विवाह तिच्या इच्छेविरुद्ध चेदीराज शिशुपालाशी निश्चित केला होता. त्यामुळे रुक्मिणीने सुदैव नावाच्या ब्राह्मणामार्फत द्वारकेला श्रीकृष्णाकडे सात श्लोकांचे एक गुप्त पत्र पाठवले आणि विवाहाच्या आदल्या दिवशी कुलदेवतेच्या पूजेसाठी अंबादेवी मंदिरात आल्यावर आपले हरण करावे, अशी विनंती केली. या पत्रानुसार श्रीकृष्ण अमरावतीत आले आणि त्यांनी नगराच्या सीमेवरील माताखिडकी परिसरात तीन दिवस मुक्काम केला. देवीदर्शनानंतर रुक्मिणी येथे पोहोचल्यावर तिच्या मनातील भीती दूर करण्यासाठी श्रीकृष्णाने तिच्या गळ्यात पुष्पमाला अर्पण करून तिला अर्धांगिनीचा दर्जा दिला आणि ती चिंतामुक्त झाली. याच घटनेच्या स्मरणार्थ येथे चिंताहरण मंदिराची स्थापना झाली, अशी स्थानिक मान्यता आहे.

या द्वारकाधीश मंदिराचा संबंध आठशे वर्षांपूर्वीच्या महानुभाव पंथाच्या इतिहासाशी थेट जोडलेला आहे. महानुभाव परंपरेनुसार, तेराव्या शतकात श्री गोविंदप्रभू अंजनगाव बारी येथून रहाटगावकडे पायी जात असताना माताखिडकी परिसरातील याच मंदिरात विसाव्यासाठी थांबले होते. त्यांनी ज्या ठिकाणी हातातील काठी टेकवली, ते स्थान दांडी खालावणे या नावाने महानुभाव साहित्यात पवित्र मानले गेले आहे. या परिसरातील अवशेषांवरून मध्ययुगीन काळात येथे देवालय अस्तित्वात असल्याचे स्पष्ट होते. सन २०१२ मध्ये मंदिरानजीकच्या प्राचीन विहिरीतून उत्खनन करताना पद्मासनस्थ पद्मनाभ विष्णूची प्राचीन मूर्ती सापडली, जी नंतर एकवीरा देवी मंदिरात प्रस्थापित करण्यात आली. अशा उत्खनित अवशेषांवरून हे स्थान पुरातन काळापासून एक धार्मिक केंद्र राहिले असल्याचे सिद्ध होते.

स्थापत्यदृष्ट्या मुख्य द्वारकाधीश मंदिर दुमजली आहे. ते एका उंच दगडी अधिष्ठानावर उभारलेले आहे. बाह्य बाजूने संपूर्ण मंदिराला तटबंदी आहे. प्रवेशद्वारातून आत आल्यावर विस्तृत फरसबंदी प्रांगण लागते. चार पायऱ्या चढून मंदिराच्या मुखमंडपात प्रवेश होतो आणि त्याच्या दोन्ही बाजूंना तुळशीवृंदावने आहेत. मुखमंडपाच्या दर्शनी भागातील दोन स्तंभांचा दंड चतुरस्र, षट्कोनी, अष्टकोनी आणि वर्तुळाकार अशा विविध भौमितिक रूपांत घडवलेला आहे. त्यावर वेणुगोपाल श्रीकृष्ण आणि नारद यांची उठावशिल्पे कोरलेली दिसतात. स्तंभांवरील कणी, भारवाहक हस्त आणि आडव्या तुळयांवर नक्षीकाम आहे. वरच्या मजल्याच्या दर्शनी भिंतीवर रथाचे सारथ्य करणारे श्रीकृष्ण आणि रुक्मिणीचे रंगीत उठावचित्र आहे.

सभामंडपाच्या मुख्य प्रवेशद्वाराच्या ललाटबिंबावर गणपतीचे शिल्प आणि पायथ्याशी चंद्रशिळा आहे. सभामंडपात मध्यभागी गोविंदप्रभूंचे ‘दांडी खालावणे’ हे चरणांकित स्थान धातूच्या संरक्षक कठड्यात जतन केलेले आहे. गर्भगृहाच्या दर्शनी भिंतीसमोर उत्खननात सापडलेली प्राचीन गणेशमूर्ती एका वज्रपीठावर विराजमान आहे. गर्भगृहास समोरील बाजूस दोन आणि बाजूंची दोन अशी चार नक्षीदार लाकडी कवाडांची प्रवेशद्वारे आहेत. आतील वज्रपीठावर काळ्या पाषाणातील त्रिभंग मुद्रेत बासरी वाजवणाऱ्या श्रीकृष्णाची मूर्ती आहे. तिच्या मागे मयूर तोरण व पानाफुलांची कोरीव प्रभावळ आहे. कृष्णमूर्तीसमोर बलराम व रुक्मिणी यांची पाषाणस्वरूप प्रतीके चांदीच्या नेत्रांसह स्थापित केली आहेत. गर्भगृहाच्या छतावर काचेची चक्राकार मिनाकारी असून वरच्या भागावर पाच थरांचे, कोरीव घळयुक्त चौकोनी शिखर, त्यावर आमलक, धातूचा कळस आणि धर्मध्वज फडकताना दिसतो.

मुख्य मंदिराच्या प्रांगणातच काही अंतरावर असलेले चिंताहरण मंदिरही वैशिष्ट्यपूर्ण स्थापत्य रचनेचे आहे. हे मंदिर प्रांगणाच्या पातळीपेक्षा पाच फूट उंच चौथऱ्यावर उभारलेले आहे. तिथे पोहोचण्यासाठी आठ दगडी पायऱ्यांची रचना केलेली आहे. मंदिराच्या प्रवेशद्वारावर नक्षीदार द्वारशाखा असलेली चौकट आणि लाकडी झडपा आहेत. आतील बंदिस्त सभामंडपात नैसर्गिक उजेडासाठी खिडक्या ठेवल्या आहेत. या मंदिराच्या मध्यभागीही गोविंदप्रभूंचे पवित्र चरणांकित स्थान सुरक्षित कठड्यात वस्त्रवेष्टित स्थितीत ठेवलेले दिसते. मागील भिंतीलगतच्या वज्रपीठावर काळ्या पाषाणात कोरलेली वेणुगोपाल श्रीकृष्णाची मूर्ती आहे. चिंताहरण मंदिराचे शिखर नागर शैलीच्या प्रभावातील तीन थरांचे पंचरथ प्रकारचे आहे. चारही बाजूंना लहान अंगीशिखरे व अर्धामलक कोरलेले आहेत. शिखराच्या माथ्यावर गोलाकार आमलक व धातूचा कळस आहे.

मंदिराची दैनंदिन दिनचर्या पहाटे सुरू होते. दररोज सकाळी ५:३० वाजता मंदिराचे मुख्य दरवाजे उघडले जातात. सकाळी ६ वाजता काकड आरती व मंगल आरती संपन्न होते. दुपारी १२ वाजता श्रीकृष्णाला माध्यान्ह भोग अर्पण केला जातो. त्यानंतर दुपारी १२:३० ते सायंकाळी ४:३० या वेळेत मंदिर विश्रांतीसाठी बंद राहते. सायंकाळी ४:३० वाजता मंदिर पुन्हा खुले होऊन सायंकाळी ७:३० वाजता धूपारती व संध्या आरती होते. रात्री ९ वाजता मंदिराचे दरवाजे बंद केले जातात.

भाद्रपद महिन्यातील श्रीकृष्ण जन्माष्टमी हा या मंदिरातील प्रमुख उत्सव आहे. त्या दिवशी जन्मोत्सव, दहीहंडी, भजन-कीर्तनासह विविध प्रांतांतून आलेल्या भाविकांसाठी महाप्रसादाचे आयोजन केले जाते. याशिवाय आषाढी व कार्तिकी एकादशी, दसरा, दिवाळी आणि महानुभाव पंथाचे तिथीपर्व येथे पारंपरिक पद्धतीने साजरे होतात.

उपयुक्त माहिती

• अमरावती रेल्वे स्थानकापासून ३.५ किमी अंतरावर
• बडनेरा जंक्शन रेल्वे स्थानकापासून १० किमी अंतरावर
• अमरावती मध्यवर्ती बस स्थानकापासून ३ किमी अंतरावर
• शहरातील अनेक भागांतून एसटी बस व ऑटो रिक्षाची सुविधा
• खासगी वाहने मंदिरापर्यंत येऊ शकतात
• परिसरात निवास व न्याहारीसाठी अनेक पर्याय उपलब्ध