कालकुलंगरा श्री भद्रकाली मंदिर

कालकुलंगरा, उत्तर पारवूर, जिल्हा एर्नाकुलम.

कालकुलंगरा श्री भद्रकाली मंदिर हे केरळमधील एर्नाकुलम जिल्ह्यातील उत्तर पारवूरजवळील नंदीयट्टुकुन्नम गावात कालकुलंगरा येथे स्थित एक सुप्रसिद्ध भगवती मंदिर आहे. मंदिराच्या शेजारी असलेल्या पवित्र तळ्यावरून या ठिकाणाला “कालकुलंगरा” हे नाव पडले आहे, असे मानले जाते, जिथे देवी भद्रकालीचे वास्तव्य असल्याचे पारंपरिकदृष्ट्या मानले जाते. मुख्य देवता श्री भद्रकाली ही देवीचे द्रविडी रूप असून, भाविकांमध्ये ती “कालकुलंगरा मुथी” या नावाने प्रेमपूर्वक ओळखली जाते. देवतेचे मुख पूर्वेकडे असून भाविक तिची दिव्य मातेचे सर्वोच्च स्वरूप म्हणून पूजा करतात.

मंदिराच्या स्थापनेबाबत कोणतेही स्पष्ट ऐतिहासिक पुरावे उपलब्ध नाहीत. हे मंदिर मूळतः एक प्राचीन पवित्र उपवन (कावू) म्हणून अस्तित्वात होते, जे स्थानिक समुदायासाठी उपासनेचे ठिकाण होते, असे मानले जाते. सुरुवातीच्या काळात, ही जमीन नंदीयट्टुकुन्नम गावातील एका नंबुदिरी कुटुंबाच्या मालकीची होती. ते कुटुंब गाव सोडून गेल्यावर, मंदिराची जबाबदारी दोन प्रमुख स्थानिक कुटुंबांकडे सोपवण्यात आली. सुरुवातीला, केवळ स्त्रियांकडूनच पारंपरिक कौटुंबिक प्रथेनुसार पूजा केली जात असे. नंतर मंदिराचा जीर्णोद्धार करण्यात आला आणि दक्षिण भारतीय वैदिक विधी सुरू करण्यात आले, ज्यामध्ये पारवूर श्रीधरन तांत्री हे मंदिराचे पारंपरिक मुख्य पुजारी (तांत्री) बनले. श्री नारायण गुरूंची भेट हा मंदिराच्या इतिहासातील एक महत्त्वाचा टप्पा ठरला. काक्कनाड कुटुंबातील त्यांचे गृहस्थ शिष्य श्री अचंबवा यांच्या निमंत्रणावरून, गुरूंनी मंदिराला भेट दिली आणि तिथे चालणाऱ्या पशुबळीच्या प्रथेला विरोध दर्शवून ती बंद करण्याचा सल्ला दिला. त्यानंतर ही प्रथा बंद करण्यात आली आणि मंदिर सर्व जाती-धर्माच्या लोकांसाठी खुले असलेले उपासनेचे ठिकाण बनले. आज, या मंदिराचे प्रशासन वरकला शिवगिरी मठांतर्गत ‘श्री नारायण धर्म संघम ट्रस्ट’द्वारे चालवले जाते.

या मंदिराशी अनेक दंतकथा जोडलेल्या आहेत. सर्वात प्रसिद्ध परंपरेनुसार, देवीची मूळ पूजा कालीच्या एका भक्ताद्वारे केली जात असे, जो सध्याच्या नंदीयट्टुकुन्नमच्या दक्षिणेकडील भागात राहत होता. स्थानिक जमीनदाराच्या क्रूरतेमुळे त्याला घर सोडावे लागले आणि तो देवीचे अस्तित्व मानल्या जाणाऱ्या एका पवित्र पूजेच्या पाषाणाला सोबत घेऊन प्रवासाला निघाला. नंदीयट्टुकुन्नमला पोहोचल्यावर, त्याने तो पाषाण स्थानिक पवित्र वनराई आणि तलावाजवळ स्थापित केला. असे मानले जाते की, ज्या तलावात देवी येऊन स्थायिक झाली, तोच आजचा ‘कालीकुलम’ आहे, ज्यावरून या ठिकाणाला त्याचे नाव मिळाले आहे. आणखी एका स्थानिक दंतकथेनुसार, ज्या परवूर थंपुरनने पहिल्या ‘वलिया विलक्कू’ उत्सवाला विरोध केला होता, त्याचे निवासस्थान देवीच्या कोपाचे प्रतीक म्हणून आगीत भस्मसात झाले. असेही सांगितले जाते की, जेव्हा श्री नारायण गुरूंनी पहिल्यांदा मंदिराला भेट दिली, तेव्हा काही सनातनी स्थानिक लोकांनी त्यांच्यावर दगडफेक करून त्यांना हाकलून देण्याचा प्रयत्न केला. नंतर, त्यांना गुरूंचे मोठेपण उमजले आणि त्यांनी हे मंदिर त्यांना समर्पित केले. स्थानिक परंपरेनुसार, गुरूंनी नंतर असे म्हटले होते की, “मी इथे एक रात्र घालवली होती.”

मंदिराच्या समोर असलेले ‘कालिकुलम’ नावाचे मंदिर तळे हे मंदिराच्या मुख्य वैशिष्ट्यांपैकी एक आहे. घडवलेला दगड आणि सिमेंटने बांधलेले प्रवेशद्वार आणि संरक्षक भिंत ओलांडून भाविक मंदिर परिसरात प्रवेश करतात, जेथे कौलारू छताची पारंपारिक केरळी मंदिर वास्तुकला दिसून येते. मंदिराच्या अंगणात एका मोठ्या वडाच्या झाडाभोवती उंच चौथरा बांधलेला आहे. आतमध्ये, नालंबलमने श्रीकोविलला वेढलेले आहे आणि गर्भगृहाच्या अगदी समोर नमस्कार मंडपम स्थित आहे. नालंबलमच्या एका बाजूला, मंदिराचा विशेष ‘थेंडू निवेद्यम’ प्रसाद तयार करण्यासाठी एक स्वतंत्र जागा आहे, तसेच भाविकांकडून अर्पण स्वीकारण्यासाठी काऊंटर्स आहेत.

मुख्य श्रीकोविल प्रशस्त चौकोनी नालंबलमच्या मध्यभागी असून त्याचे तोंड पूर्वेकडे आहे. मंदिराच्या पारंपारिक ‘कावू’ वारशाचे जतन करत, येथे कोणताही कायमस्वरूपी ध्वजस्तंभ नाही. त्याऐवजी, वार्षिक उत्सवादरम्यान सुपारीच्या झाडाचा तात्पुरता ध्वजस्तंभ उभारला जातो. श्रीकोविलला जोडलेल्या अनियारा (पवित्र कक्ष) मध्ये फणसाच्या लाकडापासून कोरलेली उत्सवाची मूर्ती ठेवलेली असते, जी केवळ उत्सवादरम्यान धार्मिक मिरवणुकीसाठी बाहेर काढली जाते. मुख्य देवता श्री भद्रकाली आहेत. स्थानिक परंपरेनुसार, श्रीकोविलमधील पूजेची मुख्य वस्तू म्हणजे मंदिर दंतकथेत उल्लेखिलेल्या भक्ताने स्थापित केलेला पवित्र दगड होय. मुख्य श्रीकोविलच्या दोन्ही बाजूंना वीरभद्र, घंटाकर्ण आणि सुंदरी यक्षी यांची मंदिरेही स्थित आहेत.

मंदिराचा मुख्य वार्षिक उत्सव ४१ दिवसांचा ‘वलिया विलक्कू महोत्सवाम’ आहे, जो मकर संक्रांतीला सुरू होतो आणि मल्याळम महिना कुंभच्या १२ व्या दिवशी संपन्न होतो. पारंपारिक प्रथेनुसार, उत्सवात हत्ती आणि फटाक्यांचा समावेश नसतो. उत्सवाच्या शेवटच्या सात दिवसांत, फणसाच्या लाकडापासून बनवलेली देवीची उत्सवमूर्ती मिरवणुकीत बाहेर काढली जाते आणि भाविकांना दर्शनासाठी उपलब्ध करून दिली जाते. कुंभम १२ तारखेला उत्सव ध्वज खाली उतरवल्यानंतर ‘महा कुरुथी’ विधीसह उत्सवाची सांगता होते, त्यानंतर मंदिर सात दिवस बंद राहते. पोंगाला हा या उत्सवादरम्यान केला जाणारा एक प्रमुख विधी आहे. ४१ दिवसांच्या उत्सवादरम्यान, ‘थेण्डू निवेद्यम’ हे मंदिरातील मुख्य अर्पणांपैकी एक म्हणून भाविकांकडून अर्पण केले जाते. प्रत्येक मल्याळम महिन्याचा पहिला शुक्रवार, मंडला हंगाम आणि नवरात्री, दुर्गाष्टमी, महानवमी व विजयादशमीच्या प्रसंगी विशेष पूजा आणि समारंभ आयोजित केले जातात.

मंदिराचे मुख्य अर्पण ‘थेण्डू निवेद्यम’ आहे. हे तांदळाचे पीठ, गूळ, किसलेले खोबरे, सुंठ, वेलची आणि तीळ एकत्र करून तयार केले जाते. हे मिश्रण सुपारीच्या झाडाच्या पात्यात (पात्रात) गुंडाळून मंदिराच्या आवारात विशेष तयार केलेल्या मातीच्या ओव्हनमध्ये भाजले जाते. भाविक प्रामुख्याने उत्तम आरोग्य आणि त्यांच्या प्रार्थना पूर्ण होण्यासाठी हे वाझिपडू अर्पण करतात. ४१ दिवसांच्या ‘वलिया विलक्कू महोत्सवा’दरम्यान हे मोठ्या संख्येने अर्पण केले जाते. वार्षिक उत्सवादरम्यान आयोजित ‘पोंगाला’ हे आणखी एक महत्त्वाचे अर्पण आहे. इतर प्रमुख अर्पणांमध्ये कुरुथी पुष्पांजली, महा कुरुथी, रक्त पुष्पांजली, कडुपायसम, नेयपायसम आणि विलक्कुमाला यांचा समावेश होतो.

मंदिरातील दैनंदिन विधी पहाटे ०४:३० वाजता पल्लीयुणर्थल सोहळ्याने सुरू होतात. मंदिर पहाटे ०५:०० वाजता उघडते, त्यानंतर पहाटे ०५:०५ वाजता निर्माल्य दर्शन, ०५:३० वाजता अभिषेक, ०६:३० वाजता उषा पूजा आणि सकाळी १०:३० वाजता उच्च पूजा होते. सकाळी ११:०० वाजता मंदिर बंद होते. मंदिर पुन्हा संध्याकाळी ०५:०० वाजता उघडते, त्यानंतर संध्याकाळी ०६:३० वाजता दीपाराधना आणि रात्री ०७:३० वाजता अथाझा पूजा होते, आणि रात्री ०८:०० वाजता मंदिर दिवसभरासाठी बंद होते. वार्षिक उत्सव, मंडला हंगाम आणि इतर विशेष प्रसंगी पूजेच्या वेळेत बदल होऊ शकतो.

मुख्य वैशिष्ट्ये :-

  • कोडुंगल्लूरपासून सुमारे १३ किमी, अलुवापासून १७ किमी आणि एर्नाकुलम शहरापासून २५ किमी अंतरावर स्थित आहे.
  • जवळचे रेल्वे स्टेशन अलुवा रेल्वे स्टेशन आहे, जे सुमारे १७ किमी अंतरावर आहे.
  • अलुवा आणि एर्नाकुलम येथून मंदिरापर्यंत केएसआरटीसी (KSRTC) आणि स्थानिक बस सेवा उपलब्ध आहेत.
  • खाजगी वाहने मंदिराच्या पार्किंग क्षेत्रात उभी केली जाऊ शकतात.
  • जवळच्या शहरांमध्ये राहण्याची आणि भोजनाची सोय उपलब्ध आहे.
Back To Home