बीएपीएस स्वामीनारायण मंदिर

नायक पाडा, धरमपूर, जिल्हा वलसाड

स्वामीनारायण संप्रदायाचा इतिहास धरमपूर या ऐतिहासिक नगराशी घनिष्ठपणे जोडलेला आहे, जे वाकी नदीच्या काठावर वसलेले आहे, जिला ‘स्वर्गवाहिनी’ म्हणून ओळखले जाते. हा संबंध भगवान स्वामीनारायण यांच्या जीवनातील एका महत्त्वपूर्ण घटनेतून निर्माण झाला आहे, ज्यांनी धरमपूरमध्ये सुमारे सहा महिने वास्तव्य केले होते. त्यांच्या भेटीने या नगराला त्यांच्या अनुयायांसाठी एक महत्त्वाचे तीर्थक्षेत्र बनवले. आज, बीएपीएस श्री स्वामीनारायण मंदिर या पवित्र संबंधाची चिरंतन आठवण म्हणून उभे आहे. ‘बोचासणवासी अक्षर पुरुषोत्तम स्वामीनारायण संस्था’ (बीएपीएस) द्वारे स्थापित, हे या क्षेत्रातील प्रमुख स्वामीनारायण मंदिरांपैकी एक आहे आणि ते संपूर्ण गुजरात आणि त्याबाहेरील भाविकांना आकर्षित करते.

स्वामीनारायण चळवळ एकोणिसाव्या शतकाच्या सुरुवातीस गुजरातमध्ये स्वामी सहजानंद यांच्या नेतृत्वाखाली उदयाला आली, ज्यांना त्यांचे अनुयायी भगवान स्वामीनारायण म्हणून पूजतात. त्यांचा जन्म १७८१ मध्ये घनश्याम पांडे म्हणून झाला. वयाच्या बाराव्या वर्षी त्यांनी सांसारिक जीवनाचा त्याग केला आणि संपूर्ण भारतात सात वर्षांच्या तीर्थयात्रेला सुरुवात केली. या काळात, ते नीलकंठ वर्णी म्हणून ओळखले जात होते आणि त्यांनी हिमालयातील तपश्चर्येसह कठोर आध्यात्मिक साधना केली. १८०० मध्ये, त्यांना सौराष्ट्रातील मांगरोळ येथे स्वामी मुक्तानंद यांच्याकडून दीक्षा मिळाली आणि नंतर पिपलाणा येथे गुरु रामानंद यांनी त्यांना अधिकृतपणे दीक्षा दिली.

गुजरातमध्ये स्थायिक झाल्यानंतर, सहजानंदांनी स्वतःला धार्मिक आणि सामाजिक सुधारणेसाठी समर्पित केले. रामानुजाचार्यांच्या ‘विशिष्टाद्वैत’ आणि वल्लभाचार्यांच्या ‘शुद्धाद्वैत’ या दार्शनिक परंपरांचा आधार घेऊन, त्यांनी भक्ती, नैतिक शिस्त आणि करुणा यावर केंद्रित असलेल्या मार्गाचा उपदेश केला. गुरु रामानंद यांनी त्यांना ‘सहजानंद’ हे नाव दिले. १८०१ मध्ये रामानंदांच्या निधनानंतर, सहजानंदांनी पंथाचे नेतृत्व स्वीकारले आणि त्याच्या कार्याचे पुनर्गठन केले. गावोगावी फिरून त्यांनी ‘स्वामीनारायण महामंत्रा’चा प्रसार केला आणि मोठ्या संख्येने अनुयायी जोडले. त्यांच्या आध्यात्मिक शिकवणीसोबतच, त्यांनी सती प्रथा, कन्या भ्रूणहत्या, पशुबळी, मद्यपान, जुगार, चोरी, व्यभिचार, अंधश्रद्धा आणि धार्मिक उत्सवांदरम्यान होणारी अश्लीलता यांसारख्या सामाजिक अनिष्ट प्रथांविरुद्ध मोहीम राबवली. जैन धर्माप्रमाणेच, त्यांच्या शिकवणीत अहिंसा आणि शाकाहारावर मोठा भर देण्यात आला होता. त्यांनी प्राण्यांच्या हत्येला, अगदी धार्मिक विधींचा भाग म्हणूनही, तीव्र विरोध केला. त्यांनी आपल्या अनुयायांसाठी एक कठोर नैतिक आचारसंहिता लागू केली आणि भगवान स्वामीनारायण हे भगवान श्रीकृष्णाचेच रूप असून ते पूर्ण भक्तीस पात्र आहेत, अशी शिकवण दिली. स्वामीनारायण परंपरेनुसार, त्यांनी नोव्हेंबर १८२० मध्ये गोपालनंद स्वामींना आपल्या दिव्य अवताराचा उद्देश सांगितला. १८३० मध्ये त्यांनी आपला नश्वर देह त्यागला.

आपल्या निधनापूर्वी, स्वामीनारायणांनी १८२५ मध्ये पंथाच्या दोन मुख्य गादींची स्थापना केली. पहिली, अहमदाबाद येथील, ‘नर-नारायण देव गादी’ बनली, तर दुसरी, वडताल येथील, ‘लक्ष्मी-नारायण देव गादी’ बनली. त्यांनी अशी आज्ञा दिली की आचार्यांचे पद वंशपरंपरागत असावे. त्यानुसार, त्यांचे थोरले बंधू रामप्रताप पांडे यांचे पुत्र अयोध्याप्रसाद यांची अहमदाबाद गादीचे आचार्य म्हणून नियुक्ती करण्यात आली, तर त्यांचे धाकटे बंधू इच्छाराम यांचे पुत्र रघुवीर हे वडताल गादीचे आचार्य झाले.

१९०५ मध्ये, शास्त्री यज्ञपुरुषदास, जे नंतर शास्त्रीजी महाराज म्हणून ओळखले गेले, त्यांनी वैचारिक आणि प्रशासकीय बाबींवरून मतभेद झाल्यानंतर बोचसन येथे ‘बोचसनवासी अक्षर पुरुषोत्तम स्वामीनारायण संस्था’ (BAPS) ची स्थापना केली. BAPS शिकवते की भगवान स्वामीनारायण आध्यात्मिकदृष्ट्या प्रबुद्ध गुणातीत गुरूंच्या अखंड परंपरेद्वारे भक्तांना मार्गदर्शन करत राहतात. परंपरेनुसार, गुणातीतानंद स्वामी हे या परंपरेतील पहिले आध्यात्मिक उत्तराधिकारी होते. आज, महंत स्वामी महाराज तिचे आध्यात्मिक प्रमुख म्हणून सेवा करत आहेत.

भगवान स्वामीनारायण यांच्या हयातीतच या संप्रदायाने धरमपूरच्या संस्थानाशी आपला ऐतिहासिक संबंध प्रस्थापित केला होता. या राज्याची स्थापना उदयपूर, राजस्थान येथील सिसोदिया राजपूत घराण्याच्या एका शाखेतील राणा रामशाह (राज्यकाळ १२६२–१२९५) यांनी केली होती. नवरोजी एम. दुमासिया यांच्या ‘धरमपूर – अ ब्रीफ स्केच ऑफ इट्स हिस्ट्री अँड ॲडमिनिस्ट्रेशन’ (द टाइम्स प्रेस, बॉम्बे, १९२८) या ग्रंथानुसार, या राज्याची मूळ राजधानी मांडवगण येथे होती. १७६६ मध्ये महाराणा धर्मदेवजी रामदेव यांनी नवीन राजधानी वसवली आणि तिचे नाव धरमपूर ठेवले. महाराणा सोमदेव दुसरे १७८४ मध्ये गादीवर आरूढ झाले. त्यांच्या राणी, कुशल कुंवरबा, भगवान स्वामीनारायण यांच्या निस्सीम भक्त होत्या. सोमदेव यांच्या निधनानंतर, त्यांचे पुत्र रूपदेव गादीवर आले, परंतु त्यांचेही अल्पवयातच निधन झाले. परिणामी, १८०७ मध्ये राणी कुशल कुंवरबा यांनी त्यांचे तरुण नातू विजयदेव यांच्या राज्याभिषेकाचे कार्य पाहिले आणि राज्याच्या प्रशासनात महत्त्वाची भूमिका बजावली.

परंपरेनुसार कुशल कुंवरबा यांचे वर्णन एक अत्यंत धार्मिक राणी असे केले जाते, ज्या आपला बराचसा वेळ भागवत पुराणाचे प्रवचन ऐकण्यात व्यतीत करत असत. विजयदेव यांच्या कारकिर्दीत, भगवान स्वामीनारायण यांचे प्रमुख परमहंस शिष्य स्वामी चैतन्यानंद यांनी धरमपूरला भेट दिली. जेव्हा राणीने आदराने त्यांच्या चरणांना स्पर्श करण्याचा प्रयत्न केला, तेव्हा त्यांनी नम्रपणे नकार दिला, आणि सांगितले की ते भगवान स्वामीनारायण यांचे संन्यासी आहेत. ज्या संतांची ते सेवा करत होते, त्यांच्याबद्दल अधिक जाणून घेण्याच्या उत्सुकतेपोटी, कुशल कुंवरबा यांनी भगवान स्वामीनारायण यांच्याबद्दल विचारणा केली आणि लवकरच त्यांना भेटण्याची तीव्र इच्छा त्यांच्या मनात निर्माण झाली. त्यानंतर त्यांनी भगवान स्वामीनारायण यांना धरमपूरला भेट देण्याची विनंती करणारे अधिकृत आमंत्रण पाठवले.

भगवान स्वामीनारायण यांनी आमंत्रण स्वीकारले आणि त्यांचे मोठ्या सन्मानाने स्वागत करण्यात आले. राज्याच्या वतीने त्यांच्या सन्मानार्थ एका भव्य मिरवणुकीचे आयोजन करण्यात आले होते, ज्यामध्ये राजधानीच्या मुख्य रस्त्यांवर हत्ती, रथ आणि सुशोभित केलेले घोडे रांगेत उभे होते. राणीच्या भक्तीने प्रभावित होऊन, ते धर्मपूरमध्ये सुमारे ६ महिने राहिले. या काळात, त्यांनी वसंत पंचमीसह अनेक धार्मिक उत्सव साजरे केले आणि भक्तांना आध्यात्मिक प्रवचने दिली. स्वामीनारायण परंपरेनुसार, राणी कुशल कुंवरबा यांना त्यांच्या वास्तव्यादरम्यान अधिकृतपणे संप्रदायात दीक्षित करण्यात आले. या घटनांमुळे स्वामीनारायण संप्रदायाच्या इतिहासामध्ये धर्मपूरला एक अद्वितीय स्थान प्राप्त झाले. या पवित्र संबंधाचे स्मरण करण्यासाठी, बोचासणवासी अक्षर पुरुषोत्तम स्वामीनारायण संस्था (BAPS) ने नंतर शहरात सध्याचे मंदिर बांधले.

स्वामीनारायण मंदिरे त्यांच्या पारंपारिक भारतीय वास्तुकला, बारीक कोरीव काम आणि सुसंवादी प्रमाणबद्धतेसाठी प्रसिद्ध आहेत. धर्मपूर येथील BAPS श्री स्वामीनारायण मंदिरही त्याला अपवाद नाही. शहराच्या बाहेरील भागात स्थित, हे मंदिर विस्तीर्ण तटबंदी असलेल्या संकुलात असून, त्याच्या भोवती सुंदर बागा आणि सुस्थितीत असलेली हिरवळ आहे, ज्यामुळे पूजा आणि ध्यानासाठी एक शांत वातावरण निर्माण होते. पूर्णपणे पांढऱ्या संगमरवरातून बांधलेले हे मंदिर दोन मजली आहे. मंदिराच्या तळमजल्यावर एक मोठे सामुदायिक आणि सांस्कृतिक सभागृह आहे, तर मुख्य गर्भगृह वरच्या मजल्यावर स्थित आहे. ३२ पायऱ्यांचा एक रुंद जिना प्रशस्त प्रांगणाकडे जातो, जिथे दगडी बाकांवर भाविक आणि यात्रेकरूंसाठी बसण्याची सोय आहे. हे मंदिर स्वामीनारायण वास्तुकलेच्या पारंपारिक आराखड्याचे पालन करते. यात तीन प्रवेशद्वारे (मुखमंडप), एक मध्यवर्ती सभा मंडप (सभामंडप), एक अंतराळ आणि तीन गर्भगृहे आहेत. प्रवेशद्वारे आणि सभामंडप हे उत्कृष्टरीत्या कोरलेल्या संगमरवरी खांबांनी, शोभिवंत कमानींनी आणि गुंतागुंतीच्या फुलांच्या नक्षीकामांनी सुशोभित केलेले आहेत. बाहेरील खांब मोहकपणे कोरलेल्या कमानींनी जोडलेले आहेत, जे इमारतीचे सौंदर्य आणि रचनात्मक संतुलन वाढवतात. सभामंडपाच्या आत, कोरलेल्या कंस आणि कोनाड्यांवर विसावलेले जड तुळई आणि छताचे नक्षीकाम अत्यंत बारकाईने सजवलेले आहे. सभामंडपाच्या पलीकडे अंतराळ आहे, जे मंदिराच्या तीन गर्भगृहांकडे जाते. अंतराळाच्या दोन्ही बाजूंना असलेल्या संगमरवरी कोनाड्यांमध्ये भगवान गणेश आणि भगवान हनुमान यांच्या मूर्ती विराजमान आहेत. तिन्ही गर्भगृहांच्या दरवाजांच्या चौकटी नाजूक संगमरवरी कोरीव कामांनी सजवलेल्या आहेत, ज्या BAPS मंदिरांशी संबंधित उच्च दर्जाच्या कारागिरीचे दर्शन घडवतात.

मध्यवर्ती गर्भगृहात मंदिराचे मुख्य आराध्य दैवत आहे. एका मोहक संगमरवरी मंडपाखाली वज्रपीठावर परब्रह्म भगवान स्वामीनारायण आणि गुणातीतानंद स्वामी यांच्या पवित्र मूर्ती स्थापित आहेत. उजव्या बाजूच्या गर्भगृहात राधा-कृष्ण, तर डाव्या बाजूच्या गर्भगृहात घनश्याम महाराज यांची मूर्ती आहे. गर्भगृह आणि अंतराळाच्या भोवती एक अखंड प्रदक्षिणा मार्ग आहे, जो भाविकांना विधीवत प्रदक्षिणा घालण्यास सक्षम करतो.

मंदिरातील दैनंदिन पूजा एका निश्चित वेळापत्रकानुसार पार पडते. दिवसाची सुरुवात सकाळी ६:०० वाजता मंगल आरतीने होते, त्यानंतर सकाळी ७:३० वाजता श्रृंगार आरती केली जाते. देवांना नैवेद्य अर्पण करण्यासह राजभोग आरती सकाळी ११:१५ वाजता संपन्न होते. सायंकाळी ७:०० वाजता संध्या आरती होते आणि रात्री ८:१५ वाजता शयन आरतीने दिवसाची पूजा संपन्न होते.

दिवसभरातील दर्शनाच्या वेळाही काळजीपूर्वक नियंत्रित केल्या आहेत. भाविक सकाळी ७:३० ते १०:१५ पर्यंत दर्शन घेऊ शकतात. त्यानंतर राजभोग थाळ अर्पण करण्यासाठी गर्भगृह सकाळी ११:१५ वाजेपर्यंत बंद राहते. दर्शन पुन्हा सकाळी ११:१५ ते दुपारी १२:०० वाजेपर्यंत सुरू राहते, त्यानंतर मंदिर दुपारी १२:०० ते ४:०० वाजेपर्यंत बंद राहते. सायंकाळी ६:०० ते ७:०० या वेळेत संध्याकाळची थाळ सेवा आणि आरतीसाठी मंदिर बंद होण्यापूर्वी, मंदिर पुन्हा दुपारी ४:०० ते ६:०० वाजेपर्यंत उघडते. दर्शनाचे शेवटचे सत्र सायंकाळी ७:०० ते रात्री ८:१५ पर्यंत असते, त्यानंतर शयन आरती होऊन मंदिर रात्रीसाठी बंद होते.

मंदिरात वर्षभर अनेक धार्मिक उत्सव मोठ्या भक्तीभावाने साजरे केले जातात. वैशाख महिन्यात मंदिरात ‘चंदन वाघ’ उत्सव साजरा केला जातो. उन्हाळ्याच्या उष्णतेपासून दिलासा मिळण्यासाठी, भगवान स्वामीनारायण आणि श्री हरिकृष्ण महाराज यांच्या धातूच्या मूर्तींना अनेक दिवस सुगंधी चंदनाच्या लेपाने लेपित केले जाते. भगवान श्रीकृष्णाच्या जन्मोत्सवानिमित्त ‘हिंडोळा’ उत्सव साजरा केला जातो. या उत्सवादरम्यान, देवांच्या मूर्ती सुंदर सजवलेल्या झुल्यांवर ठेवल्या जातात आणि भक्त भजन-कीर्तन गात असताना त्यांना हळुवारपणे झुलवले जाते. दिवाळी आणि अन्नकूट महोत्सव हे मंदिरातील सर्वात भव्य उत्सवांपैकी एक आहेत. दिवाळी पाडव्याच्या दिवशी, भगवान स्वामीनारायण यांना ‘छप्पन भोग’ (छप्पन्न प्रकारचे खाद्यपदार्थ) अर्पण केले जातात, त्यानंतर सामुदायिक भोजन आणि भक्तिमय कार्यक्रमांचे आयोजन केले जाते.

भगवान स्वामीनारायण यांचा जन्मोत्सव रामनवमीसोबत साजरा केला जातो. इतर महत्त्वाच्या उत्सवांमध्ये होळी, गुरु पौर्णिमा, कोजागिरी पौर्णिमा, दसरा, पवित्र श्रावण महिना आणि आषाढी व कार्तिकी एकादशी या सणांचा समावेश होतो. या प्रसंगी, मंदिर भक्तिमय गायन, शास्त्र प्रवचने, होम-हवन विधी आणि भक्तांना महाप्रसाद वाटपामुळे चैतन्यमय होते.

उपयुक्त माहिती :

  • धरमपूर बस स्थानकापासून ३ किमी अंतरावर स्थित.
  • वलसाडपासून ३० किमी अंतरावर स्थित.
  • नियमित राज्य परिवहन (एसटी) बस सेवा धरमपूरला जिल्ह्यातील अनेक शहरी केंद्रांशी जोडतात.
  • खाजगी वाहने थेट मंदिराच्या समर्पित पार्किंगपर्यंत नेता येतात.
  • परिसरामध्ये राहण्याची आणि नाश्त्याची सोय उपलब्ध आहे.
  • संपर्क: मंदिर कार्यालय, मोबाईल: ९५३७९७०८७८
Back To Home