केशवराज बाबासाहेब मंदिर

सेलू, ता. सेलू, जि. परभणी

शिर्डीचे साईबाबांचे गुरु केशवराज बाबासाहेब यांचे मंदिर परभणी जिल्ह्यातील सेलू तालुक्यात आहे. ‘श्रद्धा व सबुरी’ आणि ‘सब का मालिक एक’ अशी शिकवण देणाऱ्या साईबाबांचा सांभाळ केशवराज बाबासाहेब महाराजांनी त्यांच्या वयाच्या पाचव्या वर्षापासून केला होता. बाबासाहेबांच्या समाधीस्थानाजवळ असलेल्या अश्वत्थ वृक्षापाशी प्रकट झालेल्या श्रीव्यंकटेशाच्या स्वयंभू मूर्तीचे दर्शन या मंदिरात होते. या मंदिराला मोठी ऐतिहासिक व धार्मिक पार्श्वभूमी लाभली आहे. केशवराज महाराज यांना या गावाच्या ग्रामदैवताचा मान आहे.

सेलू या गावाचे मूळ नाव ‘शाळूवाडी’ असे होते. या परिसरात शाळू ज्वारीचे पीक मोठ्या傍णावर येत असल्याने गावाला हे नाव मिळाले होते. कालौघात त्याचा अपभ्रंश होऊन ते सेलूवाडी झाले आणि पुढे सेलू हे नाव रूढ झाले. हे गाव संतांची भूमी म्हणून ओळखले जाते. इ.स. १८३० मध्ये गोपाळराव येथे आले तेव्हा त्यांनी येथील गढीची डागडुजी केली. हे गाव वसवण्यासाठी त्यांनी आजूबाजूच्या लोकांना येथे आणून स्थायिक होण्यास प्रोत्साहन दिले. त्या काळात मराठवाड्यात निजामाचे राज्य होते. गोपाळरावांनी आपल्या स्वकर्तृत्वाने जिंतूर आणि पाथरी या भागांची सुभेदारी मिळवली होती.

केशवराज महाराजांचा जन्म धाराशीव (पूर्वीचे उस्मानाबाद) जिल्ह्यातील भूमजवळ असलेल्या जांब बावी या गावात झाला. त्यांच्या आईचे नाव सुशीला आणि वडिलांचे नाव केशवराज होते. बाबासाहेब महाराजांच्या जन्माबाबत एक आख्यायिका प्रसिद्ध आहे. त्यानुसार त्यांच्या माता-पित्यांना बरीच वर्षे मूलबाळ नव्हते. त्यांनी अनुष्ठान करून श्रीव्यंकटेशांना प्रसन्न केले आणि पुत्रप्राप्तीचा वर मागितला. त्यावेळी, “पूर्वीचे काशीचे रामानंद स्वामी तुझ्या घरी जन्म घेतील आणि तेच गोपाळराव बाबासाहेब या नावाने नावारूपास येणार,” असा वर व्यंकटेशांनी दिला. व्यंकटेशाच्या कृपेमुळे जन्मलेल्या या बाळाचे नाव गोपाळराव ठेवण्यात आले. पुढे मुंज आणि विवाह झाल्यानंतर धर्मार्जन करण्यासाठी गोपाळराव घराबाहेर पडले. फिरता फिरता ते सेलू येथे आले. त्यांनी पुढे मंड्याजवळील उंबरखेड येथे एक किल्ला बांधला. या किल्ल्यातच त्यांनी साईबाबांना आध्यात्मिक शिक्षण दिले. आपल्या दैवी शक्तीने त्यांनी अनेक चमत्कार करून दाखवले होते. ध्यान आणि साधनेच्या वेळी त्यांना भगवान व्यंकटेशाचे सगुण रूपात दर्शन होत असे. लोक त्यांना आदराने ‘बाबासाहेब महाराज’ म्हणत असत. त्यांनी साईबाबांचा वयाच्या पाचव्या वर्षापासून सांभाळ करून त्यांना धोती-पोती, खंड आणि समाधीयोग यांचे संपूर्ण ज्ञान दिले. साईबाबा त्यांना आदराने व्यंकूशाह म्हणत असत. मार्गशीर्ष शुद्ध एकादशीला म्हणजेच गीता जयंतीच्या दिवशी त्यांनी सेलू येथील स्मशानाच्या जागेत समाधी घेतली. समाधी घेण्यापूर्वी त्यांनी साईबाबांना सेलूच्या पश्चिम दिशेला जाण्यास सांगितले होते. “तुझी कीर्ती माझ्यापेक्षा जास्त होईल,” असे वचन त्यांनी साईबाबांना दिले होते.

साईबाबांचे निकटचे शिष्य दासगणू महाराज यांनी ‘भक्तलीलामृत’ या ग्रंथात केशवराज बाबासाहेब महाराज हेच साईबाबांचे गुरु असल्याचे सिद्ध केले आहे. दासगणू महाराजांनी रचलेल्या ‘संतकथामृत’ या ग्रंथातील ५७ व्या अध्यायातही साईबाबांवर एक विशेष अध्याय लिहिला आहे. साईबाबांच्या आज्ञेवरूनच दासगणू महाराजांनी हे दोन ग्रंथ लिहिल्याचे सांगितले जाते.

सेलू शहराच्या मध्यवर्ती परिसरात हे मंदिर वसले आहे. आकर्षक प्रवेशद्वारातून आत मंदिराच्या प्रांगणात प्रवेश होतो. प्रांगणात समोरच मंदिराची मुख्य वास्तू आहे. सभामंडप आणि गर्भगृह अशी या मंदिराची रचना आहे. गर्भगृहाचे प्रवेशद्वार आकाराने लहान आहे. प्रवेशद्वाराच्या दोन्ही बाजूंना द्वारपालांच्या मूर्ती आहेत. गर्भगृहात श्रीव्यंकटेशाची स्वयंभू चतुर्भुज मूर्ती प्रतिष्ठित आहे. काळ्या पाषाणातील या मूर्तीचे वैशिष्ट्य म्हणजे तिच्या हातातील शंख आणि चक्र उलट्या स्थितीत आहेत. व्यंकटेशाचा वरचा डावा हात आशीर्वाद मुद्रेमध्ये आहे. या मूर्तीच्या उजव्या बाजूला साईबाबांची धातूची छोटी मूर्ती आहे. मंदिराच्या सभामंडपामध्ये केशवराज बाबासाहेब महाराजांची पालखी ठेवण्यात आली आहे. गर्भगृहावर सुंदर शिखर आहे. मंदिराच्या बाह्य भिंतींवर विविध देवदेवतांची चित्रे रंगवलेली आहेत. महाराजांच्या समाधीस्थळाच्या पूर्व बाजूला महादेवाचे मंदिर, गणपती मंदिर आणि विठ्ठल रुक्मिणी मंदिर अशी तीन मंदिरे आहेत. येथील विठ्ठल-रुक्मिणीच्या मूर्तींची स्थापना पंढरपूरच्या धर्तीवर करण्यात आलेली आहे.

मुख्य मंदिराच्या मागील बाजूला असलेल्या अश्वत्थ वृक्षाच्या आणि कडुलिंबाच्या झाडाजवळ केशवराज बाबासाहेब महाराज यांचे समाधीस्थान आहे. येथील अश्वत्थ वृक्षाला असलेल्या तीन फांद्या ब्रह्मा, विष्णू आणि महेश यांचे प्रतीक मानल्या जातात. समाधीस्थानाजवळ असलेल्या तीन छोट्या देव्हाऱ्यांमध्ये शिवलिंग, गणेश, केशवराजांची मूर्ती आणि एक प्रतिमा विराजमान आहे. मंदिराच्या डाव्या बाजूला असलेल्या औदुंबर वृक्षाजवळ केशवराज बाबासाहेब महाराजांचे शिष्य गोविंद मंडलिक यांची समाधी आहे.

मंदिरात दररोज दुपारी १२ वाजता आणि सायंकाळी ७ वाजता आरती होते. दर गुरुवारी मंदिरात श्री विठ्ठलाची विशेष आरती केली जाते. येथे वर्षभर विविध धार्मिक कार्यक्रमांचे आयोजन केले जाते. मार्गशीर्ष शुद्ध सप्तमी ते मार्गशीर्ष कृष्ण प्रतिपदा या काळात येथे वार्षिक जत्रोत्सव असतो. जत्रेच्या काळात संपूर्ण सेलू शहरात उत्साहाचे वातावरण असते.

जत्रोत्सवादरम्यान दररोज मंदिरातील व्यंकटेशाच्या मूर्तीवर लघुरुद्र अभिषेक केला जातो. या कालावधीत येथे अखंड हरिनाम सप्ताह, विष्णुसहस्रनाम सप्ताह, केशवराज बाबासाहेब महाराजांच्या ओवीबद्ध चरित्राचे सामूहिक पठण, श्रीमद् भागवत कथा निरूपण, हरिपाठ, भजन, कीर्तन, प्रवचन, काकड आरती आणि महाप्रसाद अशा विविध कार्यक्रमांचे आयोजन केले जाते. गीता जयंतीला म्हणजेच यात्रेच्या मुख्य दिवशी दर्शनासाठी सकाळपासून भाविकांच्या लांब रांगा लागतात. दुपारी मंदिरात महाआरती झाल्यानंतर भाविकांना महाप्रसादाचे वितरण केले जाते. या यात्रेचे मुख्य आकर्षण म्हणजे येथील रथोत्सव होय.

रथोत्सवाच्या दिवशी रथाला आकर्षक फुलांनी आणि विद्युत रोषणाईने सजवले जाते. हा रथ संपूर्ण शहरातून फिरवला जातो आणि रथाचे दर्शन घेण्यासाठी भाविक रस्त्याच्या दोन्ही बाजूंना गर्दी करतात. या सोहळ्यात महिला आणि पुरुष भजनी मंडळे अभंग, गवळणी व भारुडे सादर करतात. भाविकांना पारंपरिक कानगी प्रसाद दिला जातो आणि हा सोहळा रात्री उशिरापर्यंत सुरू राहतो.

संपूर्ण परिसर “माउली ज्ञानबा तुकाराम” आणि “केशवराज बाबासाहेब महाराज की जय” अशा जयघोषाने निनादून जातो. पालखीच्या मार्गावर ठिकठिकाणी तिचे स्वागत केले जाते. याशिवाय दत्तजयंती, रंगपंचमी, पाडवा, कार्तिकी एकादशी, महाशिवरात्र, हनुमान जयंती, अक्षय्य तृतीया, श्रावणी सोमवार या दिवसांमध्येही भाविकांची येथे दर्शनासाठी गर्दी असते. दररोज सकाळी सहा ते एक व सायंकाळी चार ते दहा या वेळात भाविकांना येथे दर्शन घेता येते.

उपयुक्त माहिती

  • सेलू एसटी बस स्थानकापासून २ किमी अंतरावर
  • परभणी शहरापासून ५० किमी अंतरावर
  • जिल्ह्यातील अनेक शहरांतून सेलूसाठी एसटीची सुविधा
    खासगी वाहने मंदिरापर्यंत येऊ शकतात
  • परिसरात निवास व न्याहारीसाठी अनेक पर्याय
  • संपर्क : मंदिर कार्यालय, मो. ९१७५३८५८९

केशवराज बाबा साहेब मंदिर

सेलु, तालुका सेलु, जिला परभणी

Back To Home